INTELLEKT VA KREATIVLIK: NAZARIY ASOSLAR VA PSIXOLOGIK TAMOYILLAR

255 INTELLEKT VA KREATIVLIK: NAZARIY ASOSLAR VA PSIXOLOGIK TAMOYILLAR Nomozova Mehribon Chirchiq davlat pedagogoka universiteti Turizm fakulteti, 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968382 Annotatsiya: Ushbu ilmiy tezisda intellekt va kreativlik tushunchalarining psixologik mazmuni, ularning shakllanish omillari hamda o‘zaro bog‘liqligi chuqur tahlil qilinadi. Maqolada intellektning ko‘p qirrali talqinlari, kreativlikning psixologik asoslari, divergent va konvergent fikrlash jarayonlari, shuningdek, shaxsning ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi omillar ilmiy manbalarga asoslangan holda yoritiladi. Tadqiqotdan maqsad – shaxsning intellektual va kreativ imkoniyatlarining pedagogik-psixologik rivojlanish jarayonidagi o‘rnini ilmiy asoslashdir. Kalit so‘z: Intellekt, kreativlik, tamoyil, nazariya, shaxs, fikr, jarayon, faollik, omil, vaziyat, muhit. Abstract: This scientific thesis provides an in-depth analysis of the psychological content of the concepts of intelligence and creativity, their formation factors and interrelationships. The article covers the multifaceted interpretations of intelligence, the psychological foundations of creativity, divergent and convergent thinking processes, as well as factors that develop the creative potential of a person based on scientific sources. The purpose of the study is to scientifically substantiate the place of the intellectual and creative potential of a person in the process of pedagogical and psychological development. Keywords: Intelligence, creativity, principle, theory, person, thought, process, activity, factor, situation, environment. KIRISH. Intellekt va kreativlikning nazariy asoslarini o‘rganish, ularning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish hamda shaxs rivojlanishidagi psixologik ahamiyatini aniqlash. Intellekt psixologiyada shaxsning fikrlash, tahlil qilish, xotira, mantiqiy mushohada, muammolarni hal qilish va yangi bilimlarni o‘zlashtirish qobiliyatlari yig‘indisi sifatida talqin qilinadi. L.S. Vigotskiy (1934) intellektni ijtimoiy tajribani qayta ishlash orqali rivojlanadigan yuqori darajadagi psixik faoliyat deb ta’riflaydi. G. Gardsner tomonidan ishlab chiqilgan ko‘p qirrali intellekt nazariyasiga ko‘ra, intellekt yagona emas, balki yettita yoki undan ortiq alohida qobiliyatlardan tashkil topadi: lingvistik intellect, mantiqiy-matematik intellect, fazoviy intellect, musiqiy intellect, kinestetik intellect, shaxslararo intellect, intrapersonal intellect. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir shaxsda intellektning o‘ziga xos kombinatsiyasi mavjud bo‘lib, u shaxsning individual kognitiv portretini belgilaydi. Kreativlik – yangi, original va samarali g‘oyalar yaratish qobiliyati bo‘lib, J. Gilford (1950) uni divergent fikrlash deb ataydi. Divergent fikrlash muammoning bir nechta yechimini topish, noodatiy fikrlar ishlab chiqarish va asosiy g‘oyalarni kengaytirish jarayonidir. Kreativlik quyidagi komponentlar bilan tavsiflanadi: 1. Originallik – yangi, boshqalardan farq qiluvchi g‘oya yaratish. 2. Moslashuvchanlik – vaziyatga yangi yondashuv taklif qilish. 3. Tezkorlik – g‘oyalar oqimini tez ishlab chiqarish. 4. Tafakkurning erkinligi – stereotiplarga bog‘lanmaslik. 256 Sternberg (1985)ning Triarxik nazariyasiga ko‘ra, kreativlik intellektning muammolarni noodatiy yechish qismiga kiradi. Biroq ilmiy manbalarda bir nechta muhim xulosalar mavjud: Yuqori intellekt odatda kreativlik uchun asos bo‘ladi, ammo uni kafolatlamaydi. IQ darajasi 120 dan yuqori bo‘lgan shaxslarda kreativlik va intellektning bog‘liqligi kuchsizlashadi. Kreativlik ko‘proq psixologik erkinlik, ichki motivatsiya, emotsional barqarorlik bilan bog‘liq. Shu sababli, kreativlikni faqat intellekt darajasi bilan o‘lchash ilmiy jihatdan yetarli emas. Kreativlikning shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar quyidagilardan iborat: Ichki omillar: shaxsning qiziqishlari kengligi, mustaqil fikrlashga moyillik, yuqori ichki motivatsiya, o‘ziga ishonch, emotsional erkinlik Tashqi omillar: o‘qitishning ijodiy metodlari, qulay psixologik muhit, guruhiy muhokama va loyiha ishlari, o‘qituvchi tomonidan qo‘llab-quvvatlash, noto‘g‘ri javobdan qo‘rqmaslikni rag‘batlantiruvchi muhit Torrance testlari orqali o‘tkazilgan tadqiqotlarda ijodiy muhitda o‘qigan talabalar kreativlik bo‘yicha yuqori natijalarga ega bo‘lishi aniqlangan. Kreativlik va intellektni birgalikda rivojlantirish quyidagi metodlar orqali samarali hisoblanadi: muammoli vaziyatlar yaratish, loyihaviy ta’lim, mustaqil tadqiqotlar, keng fikrlashni rag‘batlantiruvchi topshiriqlar, “aqliy hujum”, “sinektika”, “klaster” metodlari, erkin muhokama maydonlari Bunday yondashuvlar nafaqat o‘quvchilar bilimini, balki ularning psixologik erkinligini, tafakkur moslashuvchanligini va ijodiy salohiyatini oshiradi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, intellekt va kreativlik bir-birini to‘ldiruvchi, ammo mustaqil psixologik jarayonlardir. Intellekt asosan mantiqiy fikrlashni, muammoni to‘g‘ri hal qilishni ta’minlasa, kreativlik muammolarni noodatiy yo‘l bilan yechishga yordam beradi. Shaxsning ijodiy salohiyatini rivojlantirish uchun zarur psixologik shart-sharoit – bu erkin fikrlash, qo‘llab-quvvatlovchi ta’lim muhiti, motivatsiya va emotsional barqarorlikdir. Ta’lim jarayonini kreativ metodlar bilan boyitish shaxsning intellektual va ijodiy rivojlanishida sezilarli natijalar beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York: Basic Books. 2. Guilford, J. P. (1950). Creativity. American Psychologist, 5(9), 444–454. 3. Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence. Cambridge University Press. 4. Vygotsky, L. S. (1934). Thought and Language. MIT Press. 5. Torrance, E. P. (1974). Torrance Tests of Creative Thinking. Scholastic Testing Service.