SHAXS TUZILISHI VA FAOLIYATINING PSIXOLOGIK ASOSLARI

266 SHAXS TUZILISHI VA FAOLIYATINING PSIXOLOGIK ASOSLARI Qalandarova Shodiyona Oʻtamurod qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim fakulteti 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedogogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o'g'li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17968440 Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxs tuzilishi, uning komponentlari, psixik jarayonlari va faoliyatning psixologik asoslari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Shaxsning faoliyat jarayonida namoyon bo‘ladigan motivatsion tizimlar, individual psixologik xususiyatlar, temperament, xarakter, irodaviy sifatlar hamda shaxsning ijtimoiy muhitda shakllanish mexanizmlari yoritilgan. Tadqiqotda shaxs tuzilishi masalasiga oid klassik va zamonaviy psixologik yondashuvlar solishtirilgan. Kalit so‘zlar: shaxs tuzilishi, psixik jarayonlar, temperament, xarakter, motivatsiya, faoliyat, ijtimoiylashuv, psixodinamika. Abstract: This article provides a scientific and theoretical analysis of the structure of the personality, its components, mental processes and the psychological foundations of activity. The motivational systems, individual psychological characteristics, temperament, character, volitional qualities, and mechanisms of personality formation in the social environment are highlighted in the article. The study compares classical and modern psychological approaches to the issue of personality structure. Keywords: personality structure, mental processes, temperament, character, motivation, activity, socialization, psychodynamics. KIRISH Shaxs psixologiyasi zamonaviy psixologiya fanining eng murakkab va keng ko‘lamli bo‘limlaridan biridir. Insonning ichki dunyosi, fe’l-atvori, motivatsiyasi, qiziqishlari hamda atrofmuhitga moslashuv xususiyatlari aynan shaxsning tuzilishi va faoliyati orqali namoyon bo‘ladi. Shaxsning psixologik tuzilishini o‘rganish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy faoliyatda – ta’lim, tarbiya, psixodiagnostika, ijtimoiy moslashuv, kasbiy rivojlanish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega. Mazkur tezis shaxsning tarkibiy qismlari, uning psixik jarayonlari, individualpsixologik xususiyatlari hamda faoliyat mexanizmlarini ilmiy manbalar asosida yoritishni maqsad qiladi. Shaxs tushunchasining psixologik mazmuni Psixologiya fanida shaxs – ijtimoiy munosabatlar va faoliyat jarayonida shakllanadigan, ongli va maqsadli faoliyatga qodir bo‘lgan ijtimoiy-psixologik mavjudot sifatida talqin qilinadi. Shaxsning shakllanishida biologik omillar (irsiyat, temperament), psixologik omillar (qiziqish, motiv, xarakter) hamda ijtimoiy omillar (mu hit, tarbiya, guruh ta’siri) o‘zaro uyg‘unlikda ta’sir ko‘rsatadi. Psixologlar shaxsni o‘rganishda ikki asosiy tamoyilga tayangan: Tuzilmaviy yondashuv – shaxsni ichki tizimlar majmuasi sifatida ko‘radi; Faoliyat yondashuvi – shaxs faoliyat jarayonida shakllanadi, o‘zini namoyon qiladi. 267 Bu yondashuvlarning integratsiyasi shaxsning murakkab tabiatini to‘liq anglash imkonini beradi. Shaxs tuzilishining asosiy komponentlari Shaxsning psixologik modeli turli olimlar tomonidan xilma-xil talqin qilingan bo‘lsa-da, umumiy tizim quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: Temperament – nerv tizimining tug‘ma xususiyatlari asosida shakllanadigan, insonning xatti-harakat tezligi, hissiy holati, reaksiya darajasini belgilovchi psixobiologik sifatdir. U shaxs faoliyatining dinamik tomonini belgilaydi. Xolerik, sangvinik, flegmatik va melanxolik temperament tiplari shaxsning xulq-atvoriga bevosita ta’sir qiladi. Xarakter – shaxsning ijtimoiy tajribasi, tarbiya va muhit ta’sirida shakllanadigan barqaror xulq-atvor xususiyatlari majmuasi. U shaxsning iroda kuchi, munosabati, xulqi, kommunikativ madaniyati va odatlarida namoyon bo‘ladi. Xarakter faoliyat jarayonida takomillashadi va shaxsning atrofdagilar bilan o‘zaro munosabatini belgilaydi. Qobiliyat – muayyan faoliyatni muvaffaqiyatli bajarishga yordam beradigan individualpsixologik xususiyatlar majmuasi. Qobiliyatlar umumiy (aqliy, bilish, ijodiy fikrlash) va maxsus (musiqa, rasm, sport, til) shakllarda namoyon bo‘ladi. Qobiliyatlar rivojlanishida irsiyat, mashq, muhit va motivatsiya muhim omillardir. Insonning o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish, stressga chidamlilik, irodaviy barqarorlik, o‘zini tutish kabi xususiyatlar shaxs faoliyatining muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Irodaviy sifatlar insonni maqsad sari intilishga, qiyinchiliklarni yengib o‘tishga undaydi. Shaxsning yo‘nalganligi – uning e’tiqodi, qadriyatlari, qiziqishlari, hayotiy maqsadlari va ideallar yig‘indisidir. Motivatsiya esa faoliyatni harakatga keltiruvchi ichki kuch bo‘lib, ehtiyojlar, manfaatlar, maqsadlar va rag‘batlar bilan belgilanadi. Shaxsning faoliyati va uning psixologik mexanizmlari Faoliyat – shaxsning tashqi dunyo bilan ongli ravishda o‘zaro munosabatini ta’minlovchi jarayondir. Har qanday faoliyat quyidagi tuzilishga ega: Maqsad – nima uchun amalga oshirilayotgani. Motiv – faoliyatga turtki beruvchi ichki omil. Vosita – maqsadga erishishda qo‘llanadigan usul va vositalar. Harakat – faoliyatning tarkibiy bo‘laklari. Natija – faoliyat mahsuli. Psixologlar ta’kidlashicha, shaxs aynan faoliyat jarayonida shakllanadi. Insonning tajribasi, bilimlari, odatlari, qadriyatlari faoliyat davomida takomillashadi. Faoliyatning yetakchi turlari (o‘yin, o‘qish, mehnat) har bir yosh bosqichida shaxs rivojiga turlicha ta’sir qiladi. Shaxs rivojlanishida ijtimoiy omillarning roli Tarbiya, oila muhiti, maktab jamoasi, do‘stlar guruhi, ommaviy axborot vositalari ham shaxs shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Insonning qadriyatlari, e’tiqodi, dunyoqarashi ijtimoiy tajriba orqali shakllanadi. Shuning uchun pedagogik-psixologik jarayonda ijtimoiy muhitning shaxsga ta’sirini to‘g‘ri boshqarish muhim ahamiyatga ega. XULOSA Shaxs tuzilishi va faoliyatining psixologik asoslari insonning murakkab ichki tizimini tashkil etadi. Temperament, xarakter, qobiliyat, emotsional-irodaviy sifatlar va yo‘nalganlik shaxsning asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Ular bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi va inson faoliyatida namoyon bo‘ladi. Faoliyat jarayoni esa shaxsning shakllanishi, tajriba to‘plash, bilim va 268 ko‘nikmalarni mustahkamlashda bosh omildir. Mazkur jihatlarni chuqur o‘rganish psixologik amaliyot, ta’lim jarayoni, tarbiyaviy ishlar va kasbiy rivojlanishda muhim nazariy-amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ananev B.G. Chelovek kak predmet poznaniya. - Moskva: Nauka, 2001. 2. Rubinshteyn S.L. Osnovy obshchey psikhologii. - Sankt-Peterburg: Piter, 2002. 3. Leontev A.N. Deyatelnost. Soznanie. Lichnost. - Moskva: Smysl, 2005. 4. Vigotskiy L.S. Psikhologiya razvitiya rebenka. - Moskva: Pedagogika, 1999. 5. Petrovsky A.V. Lichnost. Deyatelnost. Obshchenie. - Moskva: Prosveshchenie, 2010.