KOGNITIV PSIXOLOGIYADA DIQQAT TADQIQOTLARI

273 KOGNITIV PSIXOLOGIYADA DIQQAT TADQIQOTLARI Sattarova Maftuna Muzaffar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti turizm fakulteti ingliz tili yoʻnalishi talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17968489 Annotatsiya: Mazkur ishda kognitiv psixologiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan diqqat jarayoni chuqur tahlil qilingan. Diqqatning inson tafakkuri, idrok, xotira va qaror qabul qilishdagi o‘rni yoritilgan. Tadqiqot davomida diqqatning asosiy turlari, funksiyalari hamda uni o‘rganish metodlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, zamonaviy ilmiy manbalarga tayangan holda diqqatning kognitiv jarayonlar rivojlanishidagi ahamiyati ochib berilgan va olingan natijalar psixologiyada qo‘llaniladigan usullar samaradorligini ko‘rsatib bergan. Kalit so‘zlar: Kognitiv psixologiya, diqqat jarayoni, idrok, xotira, kognitiv faoliyat, e’tibor, psixik jarayonlar, inson tafakkuri, selektiv diqqat, diqqatni boshqarish, psixologik tahlil, zamonaviy tadqiqotlar, kognitiv rivojlanish Annotation: This study provides a detailed analysis of attention, one of the core components of cognitive psychology. It examines the role of attention in thinking, perception, memory, and decision-making. The research explores the main types and functions of attention, along with modern methods used to study it. Based on scientific literature, the study highlights the importance of attention in the development of cognitive processes and demonstrates the effectiveness of psychological methods applied in this field. Keywords: Cognitive psychology, attention process, perception, memory, cognitive activity, attention, mental processes, human thinking, selective attention, attention control, psychological analysis, modern research, cognitive development KIRISH: Bugungi kunda yoshlarning iqtidori, bilimi va qobiliyatlarini yanada rivojlantirish maqsadida O'zbekiston respublikasining prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev tomonidan keng imkoniyatlar yaratilmoqda.O'zbekiston rivojlangan mamlakatlarning eng oldingi qatorida bo'lishi uchun vatanimizning har bir fuqarosi o'zi faoliyat ko'rsatayotgan sohani mukammal bilishi, uni yanada rivojlantirishi, yangiliklar yaratishi orqali taraqqiyotning yangi poydevorini qurishga o'z xissasini qo'shishi lozim.Prezidentuimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev yoshlarga qarada o'z nutqida shunday degan: "Aziz farzandlarim! Xalqimiz, vatanimiz sizlardan buyuk ishlar kutayotganini hech qachon yodingizdan chiqarmang! Yurtning yuksak ishonchli va umidini to'la oqlash unga munosib bo'lish dunyodagi eng ulug' baxtdir. Shunday Sharaf barchangizga nasib etsin!" Yana Prezidentimiz shuni ta'kidlab o'tadilarki" Ulug' allomalarizmiz olamshumul kashfiyotlar va ixtirolarni sizni yoshingizda-ayni kuchga to'lgan navqiron chog'larida amalga oshirganlar. Siz ham buyuk ajdodlardan ibrat olib, hayotda mo'jilar yaratishga astoydil intilishingiz kerak".Xozirgi kunda inson ongining chuqur va murakkab jihatlarini o'rganishga yo'naltirilgan psixologik tadqiqotlar orasida kognitiv psixologiya alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu yo'nalish inson tafakkuri, idrok, xotira, til, qaror qabul qilish va, ayniqsa, diqqat kabi aqliy jarayonlarni o'rganishga qaratilgan. Diqqat inson ongining asosiy komponentlaridan biri bo'lib, tashqi va ichki axborot oqimi orasidan muhimlarini ajratish, ularni chuqur qayta ishlash va amaliy faoliyatga yo'naltirishda muhim rol o'ynaydi.XXI asrda inson psixikasini chuqur o'rganish, uning faoliyatini ilmiy asosda tahlil qilish va boshqarish masalalari 274 psixologiya fanida eng dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Inson tafakkuri, xotira, idrok, diqqat, tasavvur kabi kognitiv jarayonlar shaxsning intellektual salohiyati va ijtimoiy moslashuv darajasini aniqlovchi omillar sifatida chuqur tadqiq qilinmoqda. Kognitiv psixologiya inson aqliy jarayonlarini, ya'ni idrok, tafakkur, xotira, til, qaror qabul qilish va diqqatni chuqur va tizimli o'rganishga yo'naltirilgan psixologiyaning eng muhim yo'nalishlaridan biridir. Mazkur yo'nalish XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab mustaqil fan sifatida shakllangan bo'lib, ilgari klassik psixologiyada murakkab tushunchalar qatorida ko'rilgan diqqatni yangi nazariy va empirik asosda o'rganishni boshladi. Ayniqsa, inson miyasining axborotni qanday qayta ishlashi, tanlashi, e'tibor qaratishi va chalg'ishi kognitiv yondashuvning markaziy masalalaridan biri bo'lib xizmat qiladi.Kognitiv yondashuvga ko'ra, diqqat bu tashqi va ichki muhitdan olingan ma'lumotlar ichidan zarurlilarini ajratib olish, ularni ong faoliyatida saqlash va ongni ma'lum vazifalarga yo'naltirish jarayonidir. Diqqat biror faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish uchun zarur bo'lgan resurs bo'lib, boshqa psixik funksiyalarning (xotira, idrok, tafakkur) optimal ishlashi uchun shart-sharoit yaratadiUshbu bobda diqqatning nazariy asoslari, ya'ni uning psixologik mazmuni, turlari, funksiyalari, shuningdek, kognitiv psixologiya doirasida ilgari surilgan asosiy nazariy modellari yoritiladi. Shu bilan birga, diqqatning inson faoliyatidagi o'rni va u bilan bog'liq muammolar nazariy jihatdan tahlil qilinadi.Diqqat psixologiya fanida eng qadimiy va ko'p o'rganilgan, shu bilan birga, hanuzgacha murakkabligi saqlanib qolayotgan tushunchalardan biridir. Psixologik adabiyotlarda diqqat turli nuqtai nazarlardan izohlanadi, biroq uning markazida inson ongining faolligini biror faoliyatga yoki ob'ektga yo'naltirish va shu yo'nalishda ushlab turish xususiyati turadi.Diqqat bu mustaqil psixik jarayon emas, balki boshqa aqliy faoliyatlarning samarali amalga oshishiga yordam beruvchi mexanizm sifatida namoyon bo'ladi. Diqqat yordamida inson o'z ongini muayyan maqsadga yo'naltiradi, keraksiz axborotdan voz kechadi va dolzarb ma'lumotlarga konsentratsiya qiladi. Shu bois, diqqatning sifatlari (barqarorlik, hajm, taqsimlanish, qayta yo'nalish) har bir shaxsning kundalik faoliyati va muvaffaqiyatida muhim ahamiyat kasb etadi.Kognitiv psixologiyada diqqatga zamonaviy yondashuvlar shakllangan bo'lib, bu yondashuvlarda diqqat axborotni tanlash, filtrlash va ongga yetkazish jarayoni sifatida qaraladi. Ayniqsa, zamonaviy jamiyatda ma'lumotlar ortiqligi, ko'p vazifali faoliyat (multitasking) va texnologik ta'sirlar fonida diqqatni boshqarish yanada dolzarb masalaga aylangan. Shu sababli, bu bo'limda diqqatning psixologik ta'rifi, tarixiy rivojlanishi, asosiy xususiyatlari va ilmiy izlanishlar doirasida qanday o'rganib chiqilgani haqida batafsil to'xtalib o'tiladi.Diqqat insonning psixik faoliyatida asosiy o'rin tutuvchi, boshqa aqliy jarayonlarning samarali amalga oshishini ta'minlaydigan, ong faoliyatini muayyan ob'ektga yoki faoliyatga yo'naltirish va uni shu yo'nalishda saqlab turish xususiyatidir. Bu jarayon orqali inson ongida zarur axborotlar ajratib olinadi, qayta ishlanadi va faoliyatga tatbiq etiladi. Diqqat, xotira, tafakkur, idrok, tasavvur kabi boshqa kognitiv jarayonlarning faol ishlashiga imkon beradi. Aynan diqqat tufayli shaxs tashqi muhitdagi minglab signallar ichidan ayni vaqtda eng dolzarbini tanlaydi va unga ongli tarzda e'tibor qaratadi.Psixologiya fanida diqqat tushunchasi qadimdan mavjud bo'lib, uning mazmuni turli davrlarda har xil izohlangan. Masalan, Ibn Sino o'zining falsafiypsixologik qarashlarida diqqatni ruhning biror ob'ektga qaratilgan holati sifatida talqin qilgan. U diqqatni ongning tartibli faoliyati bilan bog'lagan va tafakkurga tayyorlovchi jarayon sifatida baholagan. Ilmiy psixologiyada esa diqqatga oid dastlabki tadqiqotlar XIX asrning oxirida vujudga keldi. Vilgelm Vundt, G. Ebbinghaus, T. Ribot, J. Miller, G. Helmholts kabi olimlar diqqatni eksperimental 275 yo'l bilan o'rganishga harakat qilganlar.Vundtga ko'ra, diqqat ongni muayyan ob'ektga jamlash jarayonidir va bu insonning ixtiyoriga bogliq. XULOSA. Kognitiv psixologiya doirasida diqqat jarayonini o‘rganish bugungi zamonaviy psixologiya fanining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Diqqat inson ongining markaziy mexanizmlaridan bo‘lib, u axborotni tanlash, qayta ishlash va faoliyatga yo‘naltirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, diqqatning ixtiyoriy, ixtiyorsiz, selektiv, barqaror va ko‘chuvchan shakllari insonning kundalik faoliyati, o‘quv jarayoni va kasbiy rivojlanishida bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Nazariy tahlil va zamonaviy ilmiy manbalarga tayangan holda shuni anglash mumkinki, diqqat jarayoni barcha kognitiv funksiyalar - idrok, xotira, tafakkur va qaror qabul qilish bilan uzviy bog‘langan. Bu jarayonlardagi har qanday o‘zgarish, avvalo, diqqatning holati bilan belgilanadi. Shu bois kognitiv psixologlar diqqatni insonning intellektual salohiyatini baholash va rivojlantirishda asosiy ko‘rsatkich sifatida e’tirof etadilar.Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, diqqatni o‘rganish bo‘yicha ishlab chiqilgan zamonaviy metodlar - Stroop testi, Shulte jadvallari, CPT va boshqa diagnostik vositalar - insonning aqliy faoliyatini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Ularning qo‘llanilishi ta’lim, tibbiyot, psixodiagnostika va kasbiy seleksiya sohalarida yuqori natija bermoqda.Umuman olganda, o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diqqat insonning psixologik barqarorligi, o‘quv samaradorligi, ish faoliyati, hatto ijtimoiy moslashuv jarayonida ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois diqqatni o‘rganish, uni baholash va rivojlantirish masalalari kognitiv psixologiya fanining kelajakda ham dolzarbligini yo‘qotmaydigan ilmiy yo‘nalish bo‘lib qoladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Neisser, U. Cognitive Psychology. New York: Appleton-Century-Crofts, 1967. 2. Kahneman, D. Attention and Effort. Prentice-Hall, 1973. 3. Treisman, A. Selective Attention: Models and Experiments. Psychological Review. 4. Broadbent, D. Perception and Communication. Oxford University Press, 1958. 5. Sternberg, R. Cognitive Psychology. Wadsworth Publishing, 2012. 5. Solso, Maclin, Maclin. Kognitiv psixologiya. (O‘zbekcha tarjima, Toshkent, 2020). 6. R.L. Atkinson & R.C. Atkinson. Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 7. Eysenck, M.W. Attention Theory and Research. Springer, 2012. 8. O‘zbekiston Milliy Universiteti materiallari: Kognitiv psixologiya ma’ruza kursi.