XARAKTER HAQIDA TUSHUNCHA. XARAKTERNING PSIXOLOGIK MAZMUNI

276 XARAKTER HAQIDA TUSHUNCHA. XARAKTERNING PSIXOLOGIK MAZMUNI Shodiyabonu O‘ralova Ibodulla qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti Xorijiy til va adabiyot (ingliz tili) yo‘nalishi 1 - bosqich talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Olimjon Ozodqulov Bahodir o'g'li Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedra o‘qtuvchisi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17968506 Annotatsiya: Ushbu tezis xarakter tushunchasini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Unda xarakterning psixologik mazmuni, shakllanish omillari, tarkibiy qismlari va shaxs rivojidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, klassik va zamonaviy psixologlar qarashlari, shaxsiy fikrlar va xulosa keltirilgan. Tezis xarakterni tushunish, uni rivojlantirish va shaxsiy kamolot bilan bog‘liq muammolarni o‘rganish uchun foydali manba hisoblanadi. Kalit so‘zlar: xarakter, shaxs, psixologiya, ijtimoiy muhit, rivojlanish Abstract: This thesis analyzes the concept of character from a scientific perspective. It covers the psychological content of character, factors influencing its formation, structural components, and its role in personal development. The work also presents classical and modern psychologists views, the author’s personal opinion, and conclusions. This thesis serves as a useful resource for understanding character, its development, and personal growth. Keywords: character, personality, psychology, social environment, development KIRISH. Xarakter psixologiya fanida shaxsning barqaror psixologik sifatlari, xulq-atvori va munosabatlarining tizimli ifodasi sifatida o‘rganiladi. U insonning o‘zini turli vaziyatlarda qanday tutishi, qaror qabul qilishidagi ustuvor tamoyillari, hissiy reaksiyalari va ijtimoiy muhitga moslashuv darajalarini belgilovchi eng muhim psixologik tuzilmalardan biridir. Xarakter tushunchasi qadimiy falsafiy manbalardan boshlab, zamonaviy psixologiya ilmiga qadar izchil rivojlanib kelgan: Aristotel, Forobiy va Ibn Sino kabi mutafakkirlar insonning axloqiy fazilatlarini tahlil qilgan bo‘lsalar, XX asr psixologlari (Allport, Yung, Kettell, Vygotskiy, Maslou) bu jarayonni ilmiy mezonlar asosida keng yoritib bergan. Zamonaviy psixologiyada xarakterning mazmuni nafaqat shaxsning tug‘ma sifatlari, balki uning ijtimoiy tajribasi, tarbiyasi,i madaniy qadriyatlari va hayot davomida to‘plangan psixologik tajribasi bilan bevosita bog‘liq deb qaraladi. Pavlovning nerv tizimi haqidagi ta’limoti xarakterning fiziologik zaminini ochib bersa, gumanistik psixologlar xarakterni insonning o‘zini anglash, ichki potensialni ro‘yobga chiqarish va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etish jarayoni bilan bog‘lashadi. Bu yondashuvlar shaxs xulqini tushunishda xarakterning o‘ta muhim rol o‘ynashini tasdiqlaydi. Xarakter psixologiya fanida shaxsning ijtimoiy hayotda o‘zini qanday tutishini belgilovchi barqaror psixologik tizim sifatida talqin qilinadi. Uning shakllanishi biologik zamin, tarbiya, shaxsiy tajriba va insonning ichki faolligi o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirlar natijasidir. Klassik psixologiya maktablari (Allport, Yung, Kettell), gumanistik yo‘nalish (Maslou, Rojers) hamda madaniy-ijtimoiy yondashuv vakillari (Vygotskiy, Erikson) xarakterni turli jihatlardan o‘rgangan bo‘lsalarda, ularning umumiy xulosasi shuki: xarakter insonning butun hayoti davomida shakllanadigan dinamik, ammo barqaror xislatlar tizimidir. 277 Avvalo, xarakterning psixologik mazmunini tushunishda temperament, iqtidor, motivatsiya, irodaviy sifatlar va ijtimoiy tajriba kabi omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik muhimdir. Pavlovning nerv tizimi haqidagi ta’limoti temperamentni biologik asos deb belgiladi, ammo shaxsning jamiyat bilan o‘zaro ta’siri kuchaygan sari xarakterning ijtimoiy tomoni ustunlashib boradi. Masalan, Allportning “markaziy” va “kardinal” sifatlar haqidagi tasnifi shuni ko‘rsatadiki, xarakter inson hayotidagi eng muhim qadriyatlar, e’tiqodlar va motivlar atrofida shakllanadi. Bu esa shaxsning ijtimoiy munosabatlarda o‘zini qanday tutishini keskin belgilab beradi. Yungning psixologik tiplar nazariyasi xarakterning ichki psixik jarayonlar bilan bog‘liqligini chuqur ochib beradi. Unga ko‘ra, insonning introvert yoki ekstrovert bo‘lishi, fikr yoki his asosida qaror qabul qilishi - bularning barchasi xarakterning asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Yung nazariyasiga tayangan holda shakllangan ko‘plab zamonaviy diagnostik testlar (masalan, MBTI) shuni ko‘rsatadiki, xarakter faqat xatti-harakatlar majmui emas, balki insonning butun psixik tuzilmasiga singib ketgan, ichki jarayonlar bilan bog‘langan murakkab tizimdir. Gumanistik psixologlar Maslou va Rojers xarakterni shaxsning o‘zini ro‘yobga chiqarish darajasi bilan bog‘laydi. Maslou piramidasida yuqori darajadagi ehtiyojlar - o‘zini anglash, o‘z qobiliyatini namoyon qilish, mustaqil fikrlash - shaxs xulqida barqaror sifatlarni paydo qiladi. Ularning fikricha, sog‘lom xarakter faqat tashqi omillar emas, balki insonning ichki o‘sishga bo‘lgan ehtiyoji orqali shakllanadi. Bu g‘oya ayniqsa kreativlik, mas’uliyatlilik, emotsional barqarorlik kabi sifatlarning rivojlanishida yaqqol namoyon bo‘ladi. Xarakterning shakllanishida ijtimoiy omillarning o‘rni juda muhim. Vygotskiy “madaniy - tarixiy rivojlanish nazariyasi”da xarakterning ijtimoiy faoliyat jarayonida tarkib topishini asoslab bergan. Uning fikricha, bola atrofdagi odamlarning xulqini kuzatib, o‘ziniki bilan solishtirib, ijtimoiy me’yorlarni ichkilashtirish orqali xarakterning asosiy elementlarini shakllantiradi. Erikson esa shaxsning butun hayoti davomida o‘tadigan psixososial bosqichlar xarakterning o‘zgarishida hal qiluvchi rol o‘ynashini ta’kidlagan. Masalan, bolalikda ishonch shakllanishi keyinchalik optimizm yoki ehtiyotkorlik sifatlariga aylanadi. Bu komponentlarning o‘zaro uyg‘unligi shaxs xarakterining o‘ziga xos portretini yaratadi. Masalan, kuchli irodaga ega, lekin emotsional barqarorligi past bo‘lgan odamlar keskinlikka moyil bo‘lishi mumkin. Aksincha, empatiyasi yuqori, lekin qat’iyatsiz insonlar boshqalar ta’siriga berilib ketishi mumkin. Shuning uchun xarakterni o‘rganishda bu komponentlar bir - biridan alohida emas, balki yagona tizim sifatida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, psixologiya xarakterning dinamik tabiatiga ham ahamiyat beradi. Banduraning “ijtimoiy - kognitiv nazariya”si insonning xatti - harakati va xarakteri doimiy ravishda o‘z tajribasi, kuzatuvlari va atrofdagilarga taqlidi natijasida o‘zgarib borishini ta’kidlaydi. Bu yondashuv xarakter tug‘ma emas, balki shakllanadigan va o‘zgaradigan tizim ekanini yana bir bor isbotlaydi. XULOSA. Mening fikrimcha, inson xarakteri hech qachon to‘liq shakllanib bo‘lmaydigan jarayon emas - u doimo rivojlanishga ochiq. Odamlar ko‘pincha xarakter “tug‘ma” deb o‘ylashadi, biroq ilmiy manbalar ham, hayotiy tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, inson o‘z xulqini, odatlarini, munosabatini, hatto hissiy reaktsiyalarini ham asta-sekin o‘zgartirishi mumkin. Buning uchun eng muhim narsa - shaxsning o‘zini anglashga bo‘lgan intilishi, irodaviy mustahkamligi va maqsad sari sobit qolish qobiliyatidir. Shu boisdan, xarakterni rivojlantirish - bu hayot davom etar ekan davom etadigan jarayon bo‘lib, har bir inson o‘zini tarbiyalashi, o‘z ustida ishlashi va ijtimoiy tajriba orqali o‘z 278 xulqini takomillashtirishi mumkin. Mustahkam xarakter esa shaxsning jamiyatdagi muvaffaqiyati, ruhiy chidamliligi va o‘z hayotini ongli ravishda boshqarishining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev. E. G‘. Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2002. 2. Allport.G. Personality: A Psychological Interpretation. New York: Holt & Company, 1937. 3. Raxmatov.T. Jabborov, A. Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 4. Maslow.A. H. Motivation and Personality. Harper & Row, 1954. 5. Karimova.V. M. Oila psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 6. Jung. C. G. Psychological Types. Princeton University Press, 1971. 7. S. Qodirova, N. Xaitova. Pedagogik va yosh davrlari psixologiyasi. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020.