DIQQATNING ROVOJLANISH VA BUZILISH SHAKILLARI

279 DIQQATNING ROVOJLANISH VA BUZILISH SHAKILLARI Sultonova Mehriniso Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi, 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968525 Annotatsiya: Diqqatning rivojlanishi insonning yoshiga, tajribasiga va faoliyat turiga qarab bosqichma-bosqich shakllanadi. Uning barqarorligi, bo‘linuvchanligi va ko‘chuvchanligi kognitiv jarayonlarning umumiy rivoji bilan chambarchas bog‘liq. Diqqat buzilishlari esa, asosan, chalg‘uvchanlik, tarqoqlik yoki diqqat yetishmovchiligi bilan namoyon bo‘lib, o‘qish va kundalik faoliyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu mavzu diqqatning psixologik mohiyatini va uni rivojlantirish hamda buzilishlarni bartaraf etish yo‘llarini yoritadi. Kalit so‘z: bosqich, jarayon, barqarorlik, davomlilik, faoliyat, holat, tajriba, rivojlanish. Abstract: The development of attention is formed gradually, depending on a person's age, experience and type of activity. Its stability, divisibility and mobility are closely related to the general development of cognitive processes. Attention disorders, on the other hand, are mainly manifested by distraction, dispersion or lack of attention, which negatively affect learning and daily activities. This topic sheds light on the psychological nature of attention and ways to develop it and eliminate disorders. Keywords: stage, process, stability, continuity, activity, state, experience, development. KIRISH. Diqqat psixikaning markaziy kognitiv jarayonlaridan biri bo‘lib, tashqi va ichki axborotni tanlash, qayta ishlash va boshqarish imkonini beradi. Psixologiya fanining klassik nazariyalarida diqqatga turlicha yondashuvlar mavjud. U. Djems diqqatni ongning tanlab yo‘naltirilgan faoliyati sifatida ta’riflagan bo‘lsa, Vygotskiy uni insonning ijtimoiy faoliyati ta’sirida shakllanuvchi boshqaruv jarayoni sifatida talqin etadi. A.R. Luriya fikricha, diqqat markaziy asab tizimining funksional tizimlari bilan, ayniqsa frontal bo‘limlar faoliyati bilan bog‘liq. Diqqatning rivojlanishi bosqichma-bosqich kechadi: avval ixtiyorsiz diqqat kuchli bo‘ladi, keyinchalik maktabgacha yoshda ixtiyoriy diqqat shakllanib boradi, o‘smirlik davrida esa diqqatning bo‘linuvchanligi va barqarorligi takomillashadi. Buzilishlar esa ko‘pincha chalg‘uvchanlik, diqqatning tez so‘nishi, diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi shaklida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, uyqu yetishmasligi, stress, gadjetlardan haddan ortiq foydalanish va psixologik bosim diqqatning pasayishiga olib keladi.Tadqiqot jarayonida bir nechta amaliy usullar qo‘llanildi. Birinchi bosqichda kuzatish metodi yordamida o‘quvchilarning dars jarayonidagi diqqat barqarorligi o‘rganildi. Kuzatish natijasida o‘quvchilarning taxminan uchdan bir qismida tashqi omillarga (shovqin, telefon, suhbat) tez chalg‘ish holatlari kuzatildi. Ikkinchi bosqichda so‘rovnoma o‘tkazilib, ishtirokchilarning o‘z diqqatini baholashi, darsdan tashqari mashg‘ulotlarda chalg‘uvchanlik darajasi hamda uyqu-gigiyena odatlari o‘rganildi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, 40% o‘quvchilar kech uyquga yotishi tufayli ertalabki faoliyatda diqqatning pasayishini tan oldi. Uchinchi bosqichda psixodiagnostik testlar - “Munsterberg testi”, “Diqqatni bo‘lish testi” va “Chalkash chiziqlar” metodlari qo‘llandi. Olingan natijalarga ko‘ra, ishtirokchilarning 25–30% ida diqqatning bo‘linuvchanligi past, taxminan 10–15% ida esa diqqat yetishmovchiligi alomatlari aniqlandi. 280 Amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, muhitning tartibsizligi, motivatsiyaning pastligi va telefonlardan ortiqcha foydalanish diqqat barqarorligiga eng kuchli salbiy omillardan hisoblanadi. Aksincha, rag‘batlantiruvchi topshiriqlar, faol metodlar va qisqa tanaffuslar diqqatning o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Tadqiqot jarayonida bir nechta psixologik metodlar qo‘llanildi: Kuzatish: o‘quvchilarning dars jarayonidagi diqqat barqarorligi va chalg‘uvchanlik hollari kuzatildi. So‘rovnoma: ishtirokchilarning o‘z diqqatini baholashi, chalg‘uvchanlik darajasi va kundalik odatlari o‘rganildi. Test metodlari: “Munsterberg testi”, “Chalkash chiziqlar”, “Diqqatni bo‘lish testi” kabi standart psixodiagnostik metodlar orqali diqqatning turli xususiyatlari o‘lchandi. Suhbat: ayrim o‘quvchilar va ota-onalar bilan individual suhbat o‘tkazildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, diqqat barqarorligi o‘quvchilar orasida sezilarli farq qiladi. Dars jarayonida ko‘proq tashqi omillardan chalg‘iydigan o‘quvchilarda diqqat hajmi pastroq bo‘ldi. Testlar natijasiga ko‘ra, 30–35% ishtirokchilarda diqqatning bo‘linuvchanligi sust rivojlangan, 10–15% da esa diqqat yetishmovchiligi alomatlari kuzatildi. Kuzatishlarga ko‘ra, uyqu rejimining buzilishi, telefon va internetdan me’yoridan ortiq foydalanish diqqatning barqarorligiga salbiy ta’sir qiluvchi muhim omillar ekanligi aniqlandi. Olingan natijalar ilmiy manbalardagi qarashlar bilan uyg‘unlikda bo‘lib, Luriya ta’kidlaganidek, diqqat frontal tizim faoliyatiga bog‘liq ekanligi tasdiqlandi: charchash, ortiqcha stimul, tartibsiz muhit diqqatning pasayishiga olib keladi. Djemsning “diqqat ongni tanlab boshqaradi” degan fikri kuzatuv natijalarida o‘z aksini topdi: o‘quvchilarning motivatsiya darajasi yuqori bo‘lganda diqqat barqarorroq bo‘ldi. Shuningdek, zamonaviy tadqiqotlar (Barkley) ta’kidlaganidek, diqqat yetishmovchiligi ko‘proq tashkiliy ko‘nikmalarning sustligi bilan bog‘liqligi amaliy kuzatuvlarda tasdiqlandi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, diqqatni rivojlantirish uchun muhitni tartibga solish, rejimga rioya qilish, kognitiv mashqlarni muntazam bajarish va o‘quv jarayonini qiziqarli shakllarda tashkil etish muhim ahamiyatga ega. O‘tkazilgan nazariy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, diqqat insonning kognitiv faoliyatida markaziy o‘rin egallaydi va uning barqarorligi, bo‘linuvchanligi hamda ko‘chuvchanligi yosh, psixologik holat va tashqi omillarga bog‘liq holda shakllanadi. Diqqatning rivojlanishi bosqichma-bosqich kechib, maktabgacha yoshdan boshlab ixtiyoriy nazorat kuchayadi, o‘smirlik davrida esa murakkab fikrlash jarayonlari bilan uyg‘unlashadi. Amaliy tadqiqotlar natijalari o‘quvchilarda chalg‘uvchanlikning keng tarqalganini, uyqu rejimi, gadjetlardan ortiqcha foydalanish va motivatsiya yetishmasligi diqqatning pasayishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. XULOSA: Tahlillar shuni tasdiqladiki, diqqat buzilishlari erta aniqlansa, maxsus mashqlar, muhitni tartibga solish, psixologik yondashuv va pedagogik strategiyalar yordamida samarali ravishda korreksiya qilish mumkin. Shu bois ta’lim jarayonida diqqatni rivojlantiruvchi topshiriqlardan foydalanish, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olish va sog‘lom psixologik muhit yaratish muhim hisoblanadi. Umuman olganda, diqqatni to‘g‘ri rivojlantirish va uning buzilishlarini o‘z vaqtida bartaraf etish shaxsning o‘qishdagi muvaffaqiyati, mehnat unumdorligi va ijtimoiy moslashuvini yaxshilashga xizmat qiladi. 281 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). Emotional intelligence and its role in learning. Journal of Personality, 65(3), 345–368. 3. Sattorov, B. (2023). Talabalarda stressga bardoshlilikni rivojlantirish yo‘llari. Chirchiq davlat pedagogika universiteti jurnali.