XOTIRA JARAYONLARI VA TURLARI

282 XOTIRA JARAYONLARI VA TURLARI Umarova Fotima Turobovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25/3 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17968539 Annotatsiya: Ushbu ishda xotira jarayonlarining psixologik asoslari, eslab qolish, saqlash, esga tushirish va tanish mexanizmlarining mazmuni hamda xotiraning asosiy turlari yoritilgan. Shuningdek, xotira jarayonlarining ta’lim jarayonidagi roli, shaxs rivojlanishiga ta’siri va zamonaviy psixologik yondashuvlar asosidagi talqinlar keltiriladi. Kalit so‘zlar: xotira, eslab qolish, saqlash, esga tushirish, tanish, xotira turlari, psixologik jarayonlar. Annotation: This paper explores the psychological foundations of memory processes, including the mechanisms of encoding, storage, retrieval, and recognition. It also discusses the major types of memory and analyzes the significance of memory processes in education, personal development, and modern psychological research. Keywords: memory, encoding, storage, retrieval, recognition, memory types, cognitive processes. KIRISH Inson psixik faoliyatining markaziy va ajralmas tarkibiy qismi sifatida xotira shaxsning barcha bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Xotira yordamida inson o‘tgan tajribasini qayta tiklaydi, yangi ma’lumotlarni o‘zlashtiradi va kelajak faoliyatini ongli ravishda boshqara oladi. Psixologiyada xotira jarayonlari – eslab qolish, saqlash, esga tushirish va tanish – psixik faoliyatning tarkibiy bosqichlari sifatida qaraladi. Ushbu jarayonlarning har biri inson tafakkuri, nutqi, idroki va emotsional holati bilan uzviy bog‘liqdir. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, bugungi ta’lim tizimida samarali o‘qitish texnologiyalari aynan xotira jarayonlarini chuqur tushunishni talab etadi. Shu bois, xotira jarayonlari va ularning turlari psixologiya fanining eng muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir. Xotira - bu insonning o‘z faoliyati davomida olgan bilim, tasavvur, taassurot va ko‘nikmalarini eslab qolish, saqlash va qayta tiklash qobiliyatidir. Xotira psixik jarayon sifatida tafakkur, idrok, diqqat va nutq bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ong faoliyatining asosini tashkil etadi. Eslab qolish – axborotni qabul qilish va uni ongda mustahkamlash jarayonidir. U: ixtiyoriy (maqsadli yodlash), ixtiyorsiz (o‘z-o‘zidan yodda qolish) turlarga bo‘linadi. Bu ma’lumotlarning ongda ma’lum vaqt mobaynida o‘zgarmasligi yoki kam o‘zgarishi bilan saqlanishidir. Saqlash davomiyligi: qisqa muddatli, uzoq muddatli, operativ xotira shakllarini belgilaydi. Oldin o‘zlashtirilgan ma’lumotning qayta ongga qaytishi. U faol, passiv yoki ijodiy shaklda yuz beradi. Avval idrok qilingan ob’ektni qayta uchratganda uni tanish jarayonidir. Bu xotiraning eng sodda qayta tiklash shaklidir. Xotiraning asosiy turlari: Qisqa muddatli xotira – axborot 15–30 soniya saqlanadi. Uzoq muddatli xotira – yillar davomida saqlanishi mumkin. Operativ xotira – muayyan vazifa bajarilguncha saqlanadi. 283 Axborot turi bo‘yicha Harakat xotirasi – malaka va ko‘nikmalarni eslab qolish. Emotsional xotira – kechinmalarni qayta his qilish qobiliyati. Tasviriy xotira – ko‘rish, eshitish, hid bilish orqali saqlangan tasvirlar. Mantiqiy xotira – tushunchalar, fikrlar va bog‘lanishlarni eslab qolish. Faoliyatga munosabati bo‘yicha Ixtiyoriy xotira – maqsadli yodlash talab etiladi. Ixtiyorsiz xotira – diqqatni qaratmasdan esda qolish. Xotiraning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar: Diqqatning darajasi, Motivatsiya, Emotsional holat, Takrorlash tartibi, Axborotning mazmuni va tuzilishi, Yosh va individual psixologik xususiyatlar Xotira jarayonlarining amaliy ahamiyati: bilimlarni mustahkamlash, tafakkurni rivojlantirish, nutqni shakllantirish, kasbiy faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish kabi jarayonlarning asosi hisoblanadi. XULOSA Xotira inson psixik faoliyatining markaziy va ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, shaxsning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda muhim o‘rin egallaydi. Xotira jarayonlari – eslab qolish, saqlash, esga tushirish va tanish – insonning kundalik faoliyati, tafakkuri, nutqi va idroki bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ularning har biri shaxsning intellektual rivojlanishida alohida ahamiyatga ega. Xotiraning qisqa muddatli, uzoq muddatli, operativ; mantiqiy, emotsional, harakat va tasviriy kabi turlari esa insonning axborotni qanday shaklda qabul qilishi va qayta ishlashi bilan belgilanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xotira jarayonlari diqqatning barqarorligi, motivatsiya, emotsional holat, takrorlash tartibi hamda individual fiziologik va psixologik xususiyatlar bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim jarayonida xotira nafaqat bilimni saqlash, balki uni amalda qo‘llash, tahlil qilish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda ham muhim omildir. Shu sababli zamonaviy o‘qitish metodlarida xotira jarayonlarini faollashtirish, ma’lumotlarni mantiqiy tuzish, vizual va audio vositalardan foydalanish kabi yondashuvlar samaradorlikni oshiradi. Umuman olganda, xotira jarayonlarini chuqur o‘rganish inson psixikasining rivojlanish mexanizmlarini tushunishda, shaxs faoliyatini samarali tashkil qilishda va ta’lim-tarbiyada yuqori natijalarga erishishda katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Fan nashriyoti. 2. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). Imagination and cognitive processes. Journal of Personality, 65(3), 333–351. 3. Rubinstein, S. L. (2002). Osnovy obshchey psikhologii. Piter. 4. Vygotsky, L. S. (1982). Voobrazhenie i tvorchestvo v detskom vozraste Pedagogika