Boshlang'ich sinf o'quvchilarida tanqidiy mazmundagi masalalar asosida ijodiy fikrlash kompetensiyasini rivojlantirish

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 1210 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи Valeologik tarbiyada o‘yin texnologiyalarining ahamiyati .............................................................................139 Berkinova Charos Islomovna O‘quvchilarda faol fuqarolik kompetensiyasi tushunchasi, mazmuni va shakllanishi ..................................142 Buvorayeva Gulruh Shoikrom qizi Boshlangʻich ta’limda STEAM yondashuvi asosida o‘qitishning didaktik imkoniyatlari ...............................145 Choʻtboyeva Munisxon Eshpoʻlat qizi Tabiatga muhabbat: maktabgacha ta’limda milliy qadriyatlar va o‘yinlar orqali ekologik tarbiya .................150 Ergasheva Umrinisso Komilovna Zamonaviy ta’lim – talabalar ijtimoiy intellektini shakllantirsh omilidir..........................................................153 Ermatova Gulnoz Pirimovna O‘zbekistonning eng yangi tarixi fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyaning o‘rni ....................................156 Gazibekova Feruza Hakimovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining raqamli texnologiyalar muhitida tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish metodikasi .................................................................................................159 Haydarova Feruza Haydar qizi Talabalarda maʼnaviy-axloqiy fazilatlar va sifatlarni shakllantirish mexanizmi ............................................. 162 Jumanazarova Dilnoza Umurzaqovna Maktabgacha yoshdagi bolalarning kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantirishda interfaol metodlarni qo‘llash texnologiyasi ...................................................................................................165 Jumayeva Malika Aliyevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarda kasbiy-nutq madaniyatini rivojlantirish ........................................ 168 Lutfetdinova Ra’no Xusnetdinovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari ..172 Masharipova Barno Erkin qizi, Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida til o‘yinlari texnologiyalarining nazariy asoslari .........................................175 Masharipova Dilfuza Muxammatjon qizi Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi pedagogik faoliyatining o‘ziga xosligi .......................................................178 Muhammadiyeva Feruza Turakulovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda aksiologik yondashuvdan foydalanish metodikasi .......................................................................................181 Muhiddinova Munira Xayrullayevna Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................184 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari .......................187 Nizamova Nodira Paxritdinovna Integrativ yondashuv asosida o‘quvchilarning nutqiy kompetentligini rivojlantirishning mazmuniy izohlanishi ..................................................................................................................................191 Oysha Qurbonova, Nodira Abduraimova Boshlang‘ich ta’limda Finlandiya tajribasi ....................................................................................................195 Nodira Sherboyeva AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, dekabr, 12-son Kutubxonachi kutubxona-axborot xizmati jarayonining yetakchi ishtirokchisi sifatida .................................198 O‘ktam Nosirov Pedagogik ta’lim transformatsiyasida talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantirish texnologiyasi ............................................................................................................................ 204 Rustamova Shoxista Omonjonovna Globallashuv sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikni shakllantirish masalalari ........................................ 208 Rаxmаtjonov Shoxjаhon Dilshodbek o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishning zamonaviy innovatsion texnologiyalari .................................................212 Sa’dullayeva Rushana Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ...........215 Saidova Dilbar Erkinovna Pedagog xodimlarda tolerantlik namoyon bo‘lishining determinantlari ........................................................ 218 Sattorova Maxliyo Dilmurod qizi Kreativ metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkur va fikrlashni rivojlantirish .........223 Sultonboyeva Baxriniso Ilhomjon qizi Artpedagogika texnologiyalaridan foydalanib maktabgacha yoshdagi bolalarda dialogik nutqni rivojlantirish metodikasi .......................................................................................................226 Xolmatova Fotima Baxtiyor qizi Boshlang‘ich ta’limda yashil kompetensiyalarni shakllantirish yo‘nalishlari .................................................229 Yaqubova Shoira Tog‘aymuratovna Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari ............................................................................... 233 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Boshlang‘ich ta’limda o‘quv veb-saytlari orqali til kompetentligini rivojantirish ............................................239 Zokirova Sohiba Muxtoraliyevna, Muxammadjonova Diyorabonu Muzaffarjon qizi Языковые изменения в русском языке XXI века: исследование новых слов, сленга, интернеткоммуникации, влияния англицизмов и глобализации на современный русский язык .......................242 Марупова Дилфуза Давроновна Oliy ta’limda talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatining maqsad va vazifalari ...............................................247 F. R. Xosilova Boshlang‘ich ta’lim texnologiya darslarida o‘quvchilarni tabiiy materiallar bilan ishlashga o‘rgatish ...........251 Kambarov Nodirjon Sattarovich, Nasirjanova Feruzaxon Alixon qizi Boshlangʻich taʼlimda STEAM yondashuvining qoʻllanilishi va uning samaradorligi .................................... 256 Abdulazizova Yulduz Abdujabbor qizi Tabiiy fanlarni o‘qitishda STEAM yondashuvi asosida kreativlikni rivojlantirish metodikasi ........................259 Abdullayeva Dilrabo Fayzulla qizi Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarda shaxs ma’naviy qiyofasini shakllantirishning zamonaviy pedagogik texnologiyalari .......................................................................................................... 262 Aliyeva Zuxra Tursunboyevna Yosh avlodni madaniy-tarixiy yondashuv asosida tarbiyalashda madaniy-ma’rifiy muassasalarning o‘rni ..265 Aripov Shokirjon Olimovich Ta’limda yangi texnologiya: 4K modeli va uni amalga oshirish yo‘llari.........................................................268 Avliyoqulova Nasiba Choriyevna Badiiy-tarixiy materiallarni ta’lim jarayoniga integratsiyalashning metodologik asoslari ..............................272 Baratov Baxtiyorjon Qodirovich Bolaning maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashishida o‘yinning roli ....................................................... 275 Barno Masharipova Erkin qizi, Zuhrobova Mahliyo Abdulatif qizi Boshlang‘ich sinf o‘qish savodxonligi darslarida integrativ yondoshuvdan foydalanish texnologiyasi ........278 Ernazarova Laylo Abdusaitovna, Saidahmadova Gulrux Farrux qizi Bo‘lajak tarbiyachilarda metarefleksiv fikrlashni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari ...............284 Ismailova Nilufar Isroildjanovna Semantic and Cross-Cultural Features of Food-Based Idioms in Karakalpak and English Languages ......289 Jiemuratova Gulistan Koshkinbaevna Filolog talabalarida mustaqil fikrlash va qaror qabul qilishni rivojlantirishda metakognitiv yondashuvlarning didaktik mexanizmlari ................................................................................ 292 Jo‘rayeva Dilnoza Ro‘zimat qizi Rivojlantiruvchi sohalar kompetensiyalariga integratsion yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash texnologiyasini rivojlantirish .............................................296 Jo‘rayeva Zilola Sayfiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 2025-yil, dekabr, 12-son Psixologlar kasbiy komponentlarini rivojlantirishda matematik usullardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................ 302 Kuziyeva Dilnura Dilmurotovna O‘zbekiston metodik maktabida sotsiolingvistik kompetensiyani shakllantirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili ..................................................................................................................................306 Madaminova Gulzira Gulamkadirovna Maxsus pedagogika fanlarini o‘qitishning nazariy-metodik asoslari ............................................................313 Maqsudova Nodira Alijonovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishda ertakterapiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi ............................................................................317 Muxiddinova Dilfuza Sherdor qizi Nutq madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchi nutqining roli.........................................................................320 N. Q. Olimova Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................323 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘quvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasi ....................................................................326 Normirzayeva Maftunaxon Ilyosjon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tadqiqot faoliyatini rivojlantirishda intensiv ta’lim texnologiyalarining metodik asoslari ............................................................................................................ 329 Olloqulova Farzona Umedillayevna Maktabgacha ta’lim yoshidagi giperaktiv bolalar bilan ishlashda pedagogik kompetentligini oshirish metodikasi ......................................................................................................................................332 Raimqulova Sojida Abdusaid qizi Talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslari ....................................335 Rustamova Shoxista Omonjonovna Inklyuziv ta’limni tashkil etishning xorijiy pedagogik amaliyotdagi modellari ...............................................339 Sultonova Zarina Uchqun qizi Xalq pedagogikasida ertaklarning tarbiyaviy va ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati: ma’naviy begonalashuvga qarshi tarbiyaviy omil sifatida ............................................................................343 To‘xtasinova Farida Davlatali qizi B1 darajadagi talabalar uchun xorijiy tilni o‘qitishda audiovizual texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirishning metodik asoslari .............................................................................................347 Toshpulatova Shaxsanam Xolmurodovna Kontekstli ta’lim va uning boshlang‘ich ta’lim matematikasidagi ahamiyati haqida .....................................350 Umarova Nigora Alisherovna Oiladagi psixologik muhitning o‘spirinlarda to‘liqsizlik kompleksi shakllanishiga ta’siri ...............................353 Xalmuratova Dilorom Abdikarimovna Ta’limda faktcheking: misinformatsiya va dizinformatsiyaga qarshi kurashishning pedagogik asoslari ......356 Xidirova Maftuna Ilhom qizi Maktab o‘quvchilarini falsafiy va dunyoqarashga tayyorlash omillari ..........................................................362 Xo‘shboqova Farida Komiljon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq faoliyatini rivojlantirishning lingokognitiv asoslari .............................370 Xusanova Gulruxsor To‘lqin qizi, Aliyeva Muhlisa Baxodir qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini oshirish ...........................................................374 Zokirova Sohibaxon Muxtaraliyevna, Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi Эффективность занятий кроссфитом в повышении уровня общей физической подготовленности слушателей института повышения квалификации МВД Республики Узбекистан ................................377 Албеков Шокир Адилбекович Роль торговых и кочевых маршрутов в формировании лингвокультурных заимствований между Хорезмом и Южной Сибирью ........................................................................................................381 Сатымова Светлана Сатымовна Использование искусственного интеллекта в обучении русскому языку как иностранному: проблемы и решения ................................................................................................................................. 385 Ташева Дилором Салимовна Проблемы использования коммуникативного метода в преподавании русского языка студентам ....389 Тоджибоева Наргиза Джумабоевна AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 2025-yil, dekabr, 12-son Maktab–oila–mahalla hamkorligining qizlar ijtimoiy faolligini oshirishga ta’siri ............................................393 Abdurazoqova Marg‘uba Muxammad qizi Ta’lim tizimida musiqiy madaniyatni takomillashtirshning metodologik imkoniyatlari...................................397 Asqarova Xurshida A’zamjon qizi Maktab biologiya kursini o‘qitishda dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘zaro bog‘liqligi asosida metodologik savodxonlikni shakllantirish ............................................................. 404 Azimov Bekjon Ibrohimjon o‘g‘li Oliy ta’lim tizimida iqtidorli talabalar bilan ishlash samaradorligini ta’minlash usullari ................................. 407 Delov To‘lqin Erkinovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra izohli o‘qishga o‘rgatish .......... 410 Gulmira Abdullayeva Oʻzbekiston bokschilarining dunyo reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashining asosiy omillari ................... 413 Insapov Ismoil Tuychialiyevich Improving Learners’ Engagement Through Game-Based Techniques in Language Education .................. 416 Ismailova Ma’rifat Bakhrambek kizi STEAM yondashuvi boshlang‘ich ta’limda ijodiy fikrlashni rivojlantirishning zamonaviy kaliti sifatida ........ 421 Jo‘rayeva Nasiba Komil qizi O‘quvchilarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashning ijtimoiylashuvi ....................................................... 426 Jo‘rayeva Sayyora Vahobjon qizi O‘smirlarda xarakter aksentuatsiyasining o‘ziga bo‘lgan ishonch rivojlanishiga ta’sirining psixologik xususiyatlari ................................................................................................................................429 Jurayev Xaydarjon Odilboyevich O‘spirinlarda agressiv xulqga ta’sir qiluvchi omillar .....................................................................................433 Konratbayeva Ayjamal Bazarbayevna Rus va o‘zbek tillarida chorvachilik terminlarining qiyosiy tahlili .................................................................. 436 Kurbanova Guzal Abduraximovna Texnologiya darslarida murakkab mexanizmlarni o‘qitishning zamonaviy usullari ...................................... 441 Mamadaliyev Furqat Xolmamatovich Umumta’lim maktab o‘qituvchilarining sun’iy intelekt texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish usullari .............................................................................................................. 446 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Xolmirzayeva Zebo Ravshan qizi Nutqda badiiy tasviriy vositalardan foydalanish yo‘llari................................................................................ 450 Murodova Farangis G‘anisherovna Kichik yoshdagi o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshirish yo‘llari ....................................................... 454 N. Abduvaliyeva, M. Odinajonova Kichik maktab yoshidagi nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar shaxslararo munosabatini korreksiyalashda ertak terapiyasidan foydalanish ....................................................................................... 458 Nig‘matova Nodirabegim Lutfillo qizi Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ........... 463 O‘rinova Ro‘zigul Jumanazar qizi Voleybol o‘yinida blok qo‘yish texnikasini o‘rgatishda yangi pedagogik yondashuvlar ................................ 467 Qambarov Kozimjon Texnik yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalarga ingliz tilini o‘qitishning yangi texnologiyalari ..................... 472 Babayeva Gulnozaxon Latibjonovna Maktabgacha ta’lim sifatini oshirishda pedagog malakasining roli .............................................................. 481 Davlatova Dildora Nuriddinovna Talabalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning pedagogik tamoyillari .............................................. 485 Davronov Nurzod Ismoilovich Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar: toifalari va tasniflash mezonlari .......................................................... 490 Djurayeva Sohiba Barat qizi Blum taksonomiyasiga asoslanib boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish usullari .............................................................................................................. 495 Husenova Aziza Sharipovna Tabiiy fan darslari jarayonida o‘quvchilarda loyihaviy ishlarni tashkil etish ko‘nikmasini shakllantirish ....... 498 Matniyazova Diyora Jumanazarovna Boshlangʻich taʼlimni modernizatsiya qilishning asosiy yoʻnalishlari: innovatsion taraqqiyot, metodik yangiliklar va istiqbollari ................................................................................................................. 501 Nazarova Mohigul Akmalovna, Asatova Mashhura Asomiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 2025-yil, dekabr, 12-son Kasbiy pedagogikani shakllantirish va rivojlantirish masalalari ................................................................... 506 Sanaqulov Xamroqul Rizaqulovich O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari va suggestiv kompetentligining o‘zaro bog‘liqligi ..................................... 513 Shermatova Manzura Ikromjanovna Tez qalamchizgilarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash tajribasi ........................................................... 518 Suyunov Navro‘z Alisher o‘g‘li Kognitiv tilshunoslik asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish ................................... 523 Teshabiyev Dilmurod Raxmadjonovich, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Kombinatorik masalalar asosida ijodiy topshiriqlarni tuzish va ularning o‘quvchilarga ta’siri ...................... 526 Toshboyeva Saida Rahmonberdiyevna, Yusupova Latofat Abduqodir qizi Linguodidactic Foundations for Enhancing Professional Competence in Practice-Oriented Language Education ................................................................................................... 530 Uktamova Navruza Botir qizi Audiovizual usul qo‘llanilganda o‘quvchilarning til ko‘nikmalaridagi o‘zgarishlarni baholash ...................... 535 Umarov Aziz Avazovich Ona tili – ART texnologiya va kreativlik fanida so‘z san’atining omili sifatida .............................................. 540 X. Sanaqulov, Sh. Nurmatova Etnopedagogik yondashuvning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiylashuv jarayoniga ta’siri ............... 543 Xamroqulova Xilola Qosimjon qizi Ajdodlarimiz o‘gitlari asosida o‘quvchi-yoshlarda axloqiy sifatlarni shakllantirish texnologiyasi .................. 547 Xatamova Nilufar Xaydarovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ o‘qish madaniyatini rivojlantirishda generativ sun’iy intellekt texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari ............................................................................. 550 Xayitova Firuza Abdullayevna Rivojlangan mamlakatlarda maktabgacha ta’limning mazmuni va tarixiy taraqqiyoti .................................. 554 Yoziyeva Umida Lutfullayevna O‘quv vaziyatlarini loyihalash orqali talabalar o‘quv faolligini oshirish ......................................................... 558 Zakirova Dilfuza Sayidolimovna O‘quvchilar orasida jismoniy faollikni oshirish uchun yangi ilmiy yondashuvlar .......................................... 561 Zaynobidinov Dilshodbek Qobilovich Активные методы обучения как коммуникационная основа современного урока ............................... 566 Ахмедова Мукаддас Ходиматовна Инклюзия как путь к равным возможностям: развитие системы образования Узбекистана ............... 570 Баротова Шохсанам Бахтиёр кизи, Мауш Ребия Джамшедовна, Мурадова Дилфуза Махмудовна “Qurilish konstruksiyalari” fanini o‘qitishda kasbiy-amaliy kompеtеntlikni rivojlantirish................................ 576 No‘manova Soxiba Ergashboyevna Креативный педагогический подход в музыкально-теоретических и практических занятиях по искусству макома ........................................................................................... 582 Нурматова Фируза Муминовна Система упражнений по методике обучения средствам речевой выразительности узбекского языка ........................................................................................................................................ 587 Фаттахова Д. А. Oliy ta’limda kompеtеnsiyaga asoslangan o‘qitish modеllari....................................................................... 592 Ernazarov Alisher Ergashevich, Chinqulova Gulmehra The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................ 598 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Raqamli o‘yinlarga (mobile games) qaramlikning kognitiv samaradorlikka salbiy ta’siri .............................. 601 Turamov Muhammadzohid Rustamjon o‘g‘li OTM talabalarini vatanparvarlik ruhida tarbiyalash asosida ilmiy tadqiqot ishlariga yo‘naltirishning zamonaviy metodlari ........................................................................................................... 605 Sobirov Zahriddin Sadriddinovich Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarda kiryativlikni rivojlantirish ..................................................................... 609 Qo‘chqarov Mirzavali Qo‘zibayevich Maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining axloqiy tarbiyasini shakllantirish ....................... 613 Yаqubovа Dinorа Bаhodirovnа Zamonaviy ta’lim tizimida AR (Augmented Reality) texnologiyalarining qo‘llanilishi.................................... 617 Abdumo‘minov Burxonjon Sunnatillo o‘g‘li AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1026 2025-yil, dekabr, 12-son BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TANQIDIY MAZMUNDAGI MASALALAR ASOSIDA IJODIY FIKRLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH Ahmadjonova Intizor Iqboljon qizi Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi Dehqonova Mahliyo Shuhrat qizi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) yo‘nalishi Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy mazmundagi masalalar orqali ijodiy fikrlash kompetensiyasini shakllantirishning samarali metodik yondashuvlari tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida masalalarning tanqidiy mohiyatini aniqlash, ularni o‘quvchilarning intellektual rivojlanish darajasiga mos ravishda modellashtirish hamda tahliliy va mantiqiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi topshiriqlar tizimini ishlab chiqishning asosiy tamoyillari ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, tanqidiy yondashuvga asoslangan masalalarning o‘quvchilar faolligini oshirishdagi hamda muammoni mustaqil hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rni amaliy misollar asosida ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich sinf, tanqidiy masalalar, ijodiy fikrlash, tanqidiy fikrlash, metodik yondashuv, kompetensiya, kognitiv faollik, ta’lim texnologiyalari, o‘quv jarayoni samaradorligi. Abstract: This article examines effective methodological approaches to developing creative thinking competencies in primary school students through critical-content-based tasks. The study substantiates the principles of identifying the critical nature of tasks, modeling them in accordance with students’ cognitive development, and designing a system of activities that stimulate analytical and logical thinking. In addition, the role of tasks grounded in a critical approach in enhancing students’ cognitive engagement and developing independent problem-solving skills is demonstrated through practical examples. Key words: primary school, critical tasks, creative thinking, critical thinking, methodological approach, competence, cognitive activity, educational technologies, effectiveness of the educational process. Аннотация: В данной статье рассматриваются эффективные методические подходы к развитию компетенции творческого мышления у учащихся начальной школы на основе задач критического содержания. Обоснованы принципы выявления критической сущности задач, их моделирования в соответствии с уровнем мышления учащихся, а также разработки системы заданий, стимулирующих аналитическое и логическое мышление. Кроме того, на практических примерах показана роль задач, основанных на критическом подходе, в повышении познавательной активности учащихся и развитии навыков самостоятельного решения проблем. Ключевые слова: начальная школа, критические задачи, творческое мышление, критическое мышление, методический подход, компетентность, познавательная активность, образовательные технологии, эффективность образовательного процесса. KIRISH Zamonaviy boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash kompetensiyalarini shakllantirish ustuvor pedagogik vazifa sifatida talqin qilinmoqda. Ta’lim standartlarida boshlang‘ich sinf o‘quvchisining nafaqat tayyor bilimlarni qabul qilishi, balki mustaqil fikrlashi, turli vaziyatlarni tahlil qilishi, muammoni hal etishning noodatiy yo‘llarini izlay olishi muhim kompetensiya sifatida belgilangan. O‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyati, bir tomondan, faktlarga asoslangan bilimlardan foydalangan holda mulohaza yuritish, ochiq va izlanuvchan tafakkurni qabul qilishni anglatadi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1027 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son Shu o‘rinda Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyevning quyidagi fikrlari yodga olinadi: “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”1. O‘sib kelayotgan o‘quvchi-yoshlarimizda ham davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, tanqidiy tahlil ko‘nikmalarini yoshligidan shakllantirib borilsa, ushbu o‘quvchilar kelajakda yurtimizning yetuk kadrlari bo‘lib yetishishiga zamin yaratiladi. Shu nuqtayi nazardan, tanqidiy mazmundagi masalalar o‘zining muammoli tuzilishi, mantiqiy tahlilni talab qilishi va turli fikrlash strategiyalarini ishga solishi bilan o‘quvchilarning intellektual salohiyatini ri - vojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tanqidiy mazmundagi masalalar o‘quvchidan faktlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglay olish, taxminlar ilgari surish, dalillash, taqqoslash, qaror qabul qilish kabi murakkab kognitiv jarayonlarni amalga oshirishni talab etadi. Bunday faoliyat esa tabiiy ravishda ijodiy fikrlashning faollashuviga olib keladi. Demak, ijodiy va tanqidiy fikrlashni parallel ravishda rivojlantirish imkonini beradigan metodik tizimni yaratish boshlang‘ich ta’lim samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Tanqidiy va ijodiy fikrlash masalasi bir qator psixolog va pedagog olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Tanqidiy fikrlash texnologiyasi XX asrning 80-yillarida AQShda shakllangan. Rossiyada ushbu texnologiya 90-yillarning oxiridan boshlab “Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun o‘qish va yozish” nomi bilan ma’lum bo‘lgan. L. S. Vygotskiy proksimal rivojlanish zonasi hamda o‘rganish va bolaning umumiy rivojlanishi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni asoslab bergan. K. Popper va R. Pol tanqidiy fikrlashni shakllantirish va rivojlantirishning ilmiy asoslarini yoritgan. E. Braun va I. Bek metakognitiv ta’lim masalalariga e’tibor qaratgan. Tanqidiy fikrlash texnologiyasini ishlab chiquvchilar – Kurtis Meredit, Charlz Templ va Ginni Still ushbu nazariy qarashlarni amaliyotga tatbiq etganlar. B. Blum tomonidan ishlab chiqilgan bilish darajalari tasnifi hamda R. Ennisning tanqidiy fikrlash mezonlari o‘quvchilarda tafakkurni rivojlantirishning muhim ilmiy asosini tashkil etadi. Ijodiy fikrlashga oid E. Torrans tomonidan taklif etilgan mezonlar – originallik, moslashuvchanlik, oqimlilik va aniqlilik – o‘quvchilarga beriladigan masalalar mazmunining asosiy yo‘nalishini belgilashga xizmat qiladi. Shunday qilib, tanqidiy fikrlash alohida mahorat emas, balki bolaning rivojlanishi va ta’lim jarayonida bosqichma-bosqich shakllanadigan ko‘nikma va qobiliyatlar majmuasidir. O‘zbekiston ta’lim standartlarida ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining funksional savodxonligi, ijodiy fikrlashi va muammoli vaziyatlarga moslashuvchan yondashuvi alohida kompetensiya sifatida belgilangan. Shuningdek, quyidagi olimlar o‘z tadqiqot ishlarida mazkur masalalarni keng yoritib berganlar. 1. John Dewey – amerikalik pedagog bo‘lib, bilimning tajriba orqali o‘zlashtirilishini ta’kidlagan va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda masalali ta’limni tavsiya etgan. 2. Edward de Bono – mantiqiy fikrlash metodlarini tanqidiy fikrni rivojlantirishda qo‘llashni taklif qilgan hamda masalalar orqali o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshirish mumkinligini ko‘rsatgan. 3. Xolmadov Murod – o‘zbekistonlik olim bo‘lib, masalalar va voqealar asosida o‘quvchilarning muammolarni hal etish qobiliyatlarini rivojlantirishga doir tadqiqotlar olib borgan. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu tadqiqotning maqsadi tanqidiy mazmundagi masalalar asosida o‘quvchilarning ijodiy fikrlash kompetensiyasini rivojlantirish metodikasini ishlab chiqish hamda uning samaradorligini aniqlashdan iborat. Tadqiqot jarayonini o‘rganish uchun quyidagi tadqiqot metodlaridan foydalanildi. 1. Eksperimental metod – turli xil masala turlarini qo‘llagan holda nazorat va eksperimental guruhlar bilan tajriba o‘tkazish orqali natijalarni solishtirishga xizmat qiladi. 2. Kuzatuv metodi – o‘quvchilarning masala yechish jarayonini kuzatish, ularning tanqidiy fikrlash jarayonlarini tahlil qilish imkonini beradi. 3. So‘rovnoma metodi – o‘quvchilarning fikr-mulohazalarini o‘rganish va ularning masala yechishga bo‘lgan munosabatini aniqlashda qo‘llaniladi. 1 SH.M.Mirziyoyevning mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasi. 2017-yil 14-yanvar AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1028 2025-yil, dekabr, 12-son 4. INSERT metodi – o‘quvchilarning matn yoki masala ustidagi faol fikrlash jarayonini belgilash va belgilar orqali boshqarishga yordam beradigan strategiya bo‘lib, tanqidiy mazmundagi masalalarni tahlil qilishda ularning oldingi bilimlarini faollashtiradi, yangi ma’lumotni ajrata olishni ta’minlaydi hamda tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. 5. Savol-javob metodi – o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga jalb qilish maqsadida o‘qituvchi tomonidan chuqur mulohaza yuritishni talab qiluvchi mantiqiy savollar berish orqali amalga oshiriladi. Tanqidiy mazmundagi masalalar quyidagi ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi: • sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlash; • mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish va baholash; • turli nuqtayi nazarlardan yondashish; • muammoga mos strategiya tanlash; • original, noodatiy yechimlar topish. Ijodiy fikrlashni shakllantiruvchi tanqidiy masalalar tizimi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun tayyorlanayotganda quyidagi talablarga javob berishi lozim: • o‘quvchining mantiqiy tafakkurini faollashtirishi; • turli yechimlarga ega bo‘lishi; • muammoli vaziyatni tasavvur qilish imkonini berishi; • o‘quvchini izlanishga undashi; • bahs-munozara uchun asos bo‘lishi. Masalan: Xonaning to‘rtta burchagida to‘rtta mushuk o‘tiribdi. Har bir mushuk qarshisida uchtadan mushuk o‘tiribdi. Har bir mushuk dumida bittadan mushuk o‘tiribdi. Hammasi bo‘lib xonada nechta mushuk bor? Ushbu masalada o‘quvchilar masalaning uy hayvoni – mushuk haqidaligini anglab, holatni to‘g‘ri tasavvur qilishlari va masala shartini mantiqiy tahlil qilishlari talab etiladi. TAHLIL VA NATIJALAR O‘quv jarayonida o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishda tanqidiy mazmundagi masalalar muhim vosita hisoblanadi. Ular nafaqat bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlashga, balki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, turli yechimlarni topish, mantiqiy xulosalar chiqarish hamda o‘z fikrini ifodalash kabi ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. Shu o‘rinda o‘quvchilarni nafaqat tanqidiy mazmundagi masalalarni yechish qobiliyatini rivojlantirish bilan bir qatorda, tanqidiy fikrlash kompetensiyasini ham izchil shakllantirib borish muhim ekanligini ta’kidlash zarur. Tanqidiy fikrlashga o‘rgatish o‘quvchilarning muvaffaqiyatga erishishidagi asosiy omillardan biri bo‘lib, boshlang‘ich sinf matematika darslarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda yangi pedagogik texnologiyalar va didaktik o‘yinlardan, muammoli savol va topshiriqlardan, turli xil rasm va boshqotirmalardan dars jarayonida oqilona hamda bolaning yosh va individual xususiyatlarini inobatga olgan holda foydalanish o‘qituvchining pedagogik mahoratiga bog‘liq. Hozirgi kunda o‘qituvchilarning raqamli texnologiyalardan dars mashg‘ulotlarida to‘g‘ri foydalana olishi va o‘quvchilarga bilim berishda raqamli ta’lim muhitini tashkil eta bilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Buning natijasida o‘quvchilarning mustaqil o‘rganishi, shaxsiy o‘rganishga moslashishi hamda o‘z ustida ishlashi kabi qobiliyatlari rivojlanadi2. Zamonaviy inson uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalarni tasniflashga urinayotgan xalqaro tashkilotlar raqamli, axborot va ilmiy savodxonlikning ahamiyati haqida fikr yuritmoqda. Aksariyat hollarda ushbu savodxonlik turlari bir-birini to‘ldiradi3. Tanqidiy fikrlashning muhim afzalligi shundaki, u e’tiborsiz bildirilgan fikrlarni, noaniq tushunchalarni hamda yolg‘on dalillarni aniqlash va fosh etish imkonini beradi. Biroq uning kamchiligi shundaki, u har doim ham yaratuvchi va konstruktiv kuchga ega emas. Tanqidiy fikrlash g‘oyalarni mustahkamlaydi, biroq doimo konstruktiv va yaratuvchan fikrlash bilan ta’minlamaydi. Quyidagi tanqidiy mazmundagi masalalarni I–IV–sinf o‘quvchilari bilan matematika darslarida bajarish tavsiya etiladi. Bunday turdagi masalalar o‘quvchilarning tanqidiy, mantiqiy hamda ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. 2 Akramjon O‘ktamjonovich Mirzayev. Mamlakatimiz ta’lim tizimida raqamlashtirish va raqamli dunyoda o‘qitish va o‘rganishning mavjud imkoniyatlari. Academic Research in Educational Sciences, 2–jild, 12–son, 2021–yil 3 Akramjon O‘ktamjonovich Mirzayev. O‘quvchilarning raqamli dunyoda o‘rganish konsepsiyasi bo‘yicha savodxonligini rivojlantirish. Scientific Progress, 2–jild, 8–son, 2021–yil, 832–bet AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1029 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 1-topshiriq. Xo‘roz tarozida ikki oyog‘ida turgan holda o‘lchanganda 3 kg chiqdi. Xo‘roz bir oyog‘ida turgan holda o‘lchanganda necha kilogramm keladi? (Javob: 3 kg) 2-topshiriq. Stolda 70 dona qog‘oz turibdi. Har 10 soniyada 10 ta qog‘ozni sanash mumkin. Bu holda 50 ta qog‘ozni sanab olish uchun necha soniya vaqt ketadi? (Javob: 20 soniya. 10 soniyada birinchi o‘ntasi, keyingi 10 soniyada ikkinchi o‘ntasi sanaladi. Natijada stolda 50 ta qog‘oz qoladi.) 3-topshiriq. 500 metr masofaga yugurish musobaqasida 5 nafar sportchi qatnashdi. Har bir sportchi qancha masofaga yugurgan? (Javob: 500 m) 4-topshiriq. Akmal, Jasur, Madina va Umida Yangi yilda kitob, koptok, rasm chizish uchun to‘plam va stol o‘yini kabi sovg‘alarni olishdi. Agar quyidagilar ma’lum bo‘lsa, ularning har biri qanday sovg‘a olganini aniqlang: 1. Jasur sovg‘a sifatida kitob olmadi; 2. Madina sovg‘a sifatida stol o‘yini ham, kitob ham olmadi; 3. Akmalning sovg‘asi dumaloq. Ushbu ijodiy topshiriq o‘quvchi tomonidan tanqidiy va mantiqiy fikrlash asosida yechiladi. Bunda o‘quvchi quyidagicha mushohada yuritishi mumkin: Akmalning sovg‘asi dumaloq bo‘lgani sababli bu koptok bo‘lishi ehtimoli mavjud. Demak, koptok Akmalga berilgan. Jasur kitob olmaganligi sababli unda ikki variant – rasm chizish uchun to‘plam yoki stol o‘yini qoladi. Madina stol o‘yini va kitob olmaganligi aniq bo‘lgani uchun u rasm chizish uchun to‘plam oladi. Qolgan sovg‘alar – kitob va stol o‘yini bo‘lib, Jasur kitob olmagani uchun unga stol o‘yini, kitob esa Umidaga berilgan bo‘ladi. Hayotiy mazmunga ega mantiqiy masala va topshiriqlar o‘quvchiga zavq bag‘ishlaydi. O‘quvchi topshiriqni yechish yo‘llarini izlaydi. Bunday topshiriqlar nafaqat matematik bilim va malakalarni mustahkamlaydi, balki o‘quvchining tanqidiy tafakkurini rivojlantiradi, uni izlanishga, topqirlikka va maqsad sari intilishga undaydi. Darsliklarda uchraydigan shunga o‘xshash topshiriqlar o‘quvchilarning diqqatini darsga jalb etishda va ularning ijodiy faoliyatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. XULOSA VA TAKLIFLAR Tanqidiy mazmundagi masalalar yordamida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tanqidiy va ijodiy fikrlash kompetensiyasini rivojlantirish jahon va milliy ta’lim tizimlarida muhim o‘rin tutadi. Ushbu jarayon o‘quvchilarni muammoni mustaqil aniqlash va hal qilishga, fikrlarini mantiqan izchil bayon etishga hamda qarorlarini ishonchli asoslashga o‘rgatadi. Masalalar, shuningdek, o‘quvchilarning tahliliy va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirib, ularni murakkab vaziyatlarni turli nuqtayi nazardan baholashga undaydi. Masalalar orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini amaliyotga tatbiq etishni, muqobil yechimlar ishlab chiqishni va tanqidiy qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar. Muammoni tahlil qilish, variantlarni solishtirish va natijalarni baholash jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslab berish qobiliyatini mustahkamlaydilar. Shu bilan birga, ular nafaqat individual bilim va ko‘nikmalarini rivojlantiradilar, balki taqqoslash, baholash va konstruktiv tanqid qilish qobiliyatlarini ham oshiradilar. Bundan tashqari, tanqidiy mazmundagi masalalar o‘quvchilarda hamkorlik va guruhda ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Muammolarni yechish jarayonida o‘quvchilar bir-birlarining fikrlarini tinglash, tahlil qilish hamda birgalikda qaror qabul qilishni o‘rganadilar. Bu esa jamoaviy fikrlash, samarali muloqot va tanqidiy munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Shunday qilib, tanqidiy mazmundagi masalalarni dars jarayoniga integratsiya qilish o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlashini rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib, ularni nafaqat o‘quv faoliyatida, balki hayotiy vaziyatlarda ham muvaffaqiyatli qarorlar qabul qilishga tayyorlaydi. Ushbu metodika boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash kompetensiyasini tizimli va maqsadli ravishda rivojlantirish imkonini beradi, pedagogik jarayon samaradorligini oshiradi hamda o‘quvchilarda mustaqil, mantiqan izchil va ijodiy yondashuvni shakllantiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. Tegishli bo‘limlar: “Tool and Symbol in Child Development” (pp. 10–16), “The Development of Perception and Attention” (pp. 15–16). 2. Shoyusupova, Sh. Sh. (2024). Boshlang‘ich ta’lim talabalarini tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish usullari. Termiz davlat universiteti, Pedagogika va ijtimoiy ish kafedrasi. Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Termiz, 2024. 3. G‘afforov, M. (2019). Masalalar orqali tanqidiy fikrlashni o‘rgatish. Samarqand: SamDU nashriyoti. 4. Karimova, N. (2021). O‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish usullari. Toshkent: Fan va texnologiya. 5. Mirzaeva, D. (2022). Masalalar va ularning ta’limdagi o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston ta’limi. 6. Nematov, S. (2018). Tanqidiy fikrlash: nazariya va amaliyot. Buxoro: BuxDU nashriyoti. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 564 2025-yil, dekabr, 12-son Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 565 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 2025. №12 Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov Ingliz tili muharriri: Murod Xoliyorov Musahhih: Alibek Zokirov Sahifalovchi va dizayner: Iskandar Islomov © Materiallar ko‘chirib bosilganda “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali manba sifatida ko‘rsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Manzilimiz: Toshkent shahar, Yunusobod tumani 19-mavze, 17-uy. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №C–5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: № 136361.