HUDUDIY TARMOQLANGAN AVTOMOBIL YO'LLARI MUHANDISLIK INSHOATLARI KOMPLEKSINI LOYIHALASH VA QURISH ALGORITMINI ISHLAB CHIQISH

111 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ HUDUDIY TARMOQLANGAN AVTOMOBIL YO‘LLARI MUHANDISLIK INSHOATLARI KOMPLEKSINI LOYIHALASH VA QURISH ALGORITMINI ISHLAB CHIQISH Norinov Muhammadyunus Usibjonovich, Toshkent menjment va iqtisodiyot istituti Farg'ona kampusi dotsenti Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Zikrayev Akmaljon Alimovich, Farg’ona viloyati Farg’ona tumani yo’llardan foydalanish unitar korxonasi direktori Annotatsiya: Maqolada hududiy tarmoqlangan avtomobil yo‘llari va ular bilan bog‘liq muhandislik inshootlari kompleksini integrallashgan tizim sifatida loyihalashga yondashuv taklif etiladi. Yondashuv bosqichma-bosqich algoritm ko‘rinishida ishlab chiqilgan bo‘lib, u iqtisodiy zonalarga ajratilgan hududning transport talabini baholash, yo‘l tarmog‘ini graf modeli orqali ifodalash, kirishchanlik (accessibility), tarmoq barqarorligi (robustness) va qurilish qiymati bo‘yicha ko‘p mezonli baholashni o‘z ichiga oladi. Algoritm har bir yo‘l uchastkasi va muhandislik inshootlari uchun ustuvorlik darajasini aniqlab, qurilishning optimal bosqichma-bosqich rejasini shakllantirish imkonini beradi. Taklif etilgan metodika shartli ravishda “A viloyati” misolida sinovdan o‘tkazilib, natijada umumiy kirishchanlik indeksining 27–35 % ga oshishi qayd etildi. Kalit so‘zlar: hududiy yo‘l tarmog‘i, kirishchanlik, muhandislik inshootlari, tarmoq grafigi, ko‘p mezonli optimallashtirish, qurilish rejalashtirish algoritmi. KIRISH Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish, xususan sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarining barqaror o‘sishi zamonaviy transport infratuzilmasini tizimli rejalashtirishni talab etadi. Avtomobil yo‘llari nafaqat linear tashqi harakat tizimi, balki ko‘priklar, yo‘l o‘tkazgichlar, drenaj qurilmalari, qiya yonbag‘irlarni mustahkamlash inshootlari kabi muhandislik obyektlari bilan birgalikda ko‘rib chiqilgandagagina yuqori samaradorlikka erishadi. Amaliyotda ko‘pincha yo‘llar alohida obyekt sifatida quriladi, natijada hududiy tarmoqning umumiy topologiyasi, strategik iqtisodiy markazlar va uzoq muddatli rivojlanish senariylari yetarli hisobga olinmaydi. Bu esa ayrim hududlarning transport kirishchanligining past bo‘lishiga, mahsulot tannarxining oshishiga hamda noto‘g‘ri joylashgan muhandislik inshootlari sababli kuchli yog‘ingarchilikda avariya va yemirilish xavfining ortishiga olib keladi. So‘nggi yillarda yo‘l-transport tarmoqlarini kirishchanlik ko‘rsatkichlari, iqtisodiy koridorlar va strategik markazlar asosida baholash bo‘yicha turli yondashuvlar taklif etilgan. Biroq mavjud tadqiqotlarda tarmoqdagi muhandislik inshootlarining optimal joylashuvi va qurilishning ustuvor bosqichlarini aniqlash yetarlicha algoritmiy asoslanmagan. Shu munosabat bilan ushbu tadqiqotning maqsadi - hududiy tarmoqlangan avtomobil yo‘llari va ularga xizmat qiluvchi muhandislik inshootlari kompleksini yagona tizim sifatida baholab, ularni loyihalash hamda bosqichma-bosqich qurish uchun amaliy qo‘llash mumkin bo‘lgan optimallashtirilgan algoritmni ishlab chiqishdan iborat. MATERIALLAR VA METODLAR Tadqiqot obyekti va hududiy model Metodologiya shartli ravishda “A viloyati” uchun ishlab chiqildi. Hudud iqtisodiy faoliyat va demografik ahamiyatiga ko‘ra quyidagi zonalarga ajratildi: • Iqtisodiy yadro zonasi - sanoat markazlari, logistika markazlari va bozorlar joylashgan hududlar; • Resurs zonalari - qishloq xo‘jaligi, konchilik va chorvachilik faoliyati ustun hududlar; 112 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ • Ijtimoiy-insoniy zonalar - yirik aholi punktlari, ta’lim va tibbiyot markazlari, turizm obyektlari. Har bir zona uchun quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar GIS ma’lumotlar asosida yig‘ildi: • aholi soni, • yillik yuk aylanmasi (tonna/yil), • asosiy xizmat ko‘rsatish markazigacha bo‘lgan o‘rtacha masofa/yetib borish vaqti. Bu parametrlar tugunlar ahamiyat og‘irligini baholashda foydalanildi. Yo‘l tarmog‘i grafigini shakllantirish Mazkur hududning yo‘l xaritasi asosida transport tarmog‘i yo‘naltirilmagan graf ko‘rinishida modellashtirildi: • tugunlar (node) — aholi punktlari va iqtisodiy markazlar, • qirralar (edge) — mavjud yoki loyihaviy yo‘l uchastkalari. Har bir qirraga quyidagi parametrlar biriktirildi: Lij – uchastka uzunligi (km) Cij – qurilish/rekoonstruksiya qiymati (so‘m) tij – o‘rtacha harakat vaqti (min) Rij – ishonchlilik koeffitsiyenti (0–1) Eng qisqa yo‘l bo‘yicha masofa va vaqt Dijkstra algoritmi orqali hisoblandi. Kirishchanlik va barqarorlik ko‘rsatkichlari Tugun kirishchanlik indeksi Har bir tugunning kirishchanligi quyidagi formulaga asoslanadi: Ai=∑ Pj dij n j=1 (1) bu yerda: Aii tugunning kirishchanlik indeksi, Pj— j tugunning ahamiyat og‘irligi (aholi + yuk oqimi integrali), dij— eng qisqa yo‘l bo‘yicha masofa yoki vaqt. Tarmoq barqarorligi (robustness) Muqobil marshrut mavjudligi asosida baholandi: Ri=Nialt Niall ( 2 ) bu yerda: • Nialt— alternativ yo‘l mavjud bo‘lgan juftliklar soni, • Niall— barcha juftliklarning umumiy soni. Muhandislik inshootlari kompleksiga ehtiyojni baholash Qirralarning konstruktiv murakkablik darajasi quyidagi omillar asosida aniqlanadi: • relyef gradiyenti (nishablik foizi), • suv oqimlari kesib o‘tishi, • gruntning barqarorligi va ko‘chki xavfi, • gidrogeologik sharoit. Ushbu omillarga ko‘ra murakkablik indeksi Eij= 1–5 ball oralig‘ida baholandi: Ball Talab qilinuvchi yechim 1 Oddiy yo‘l qatlami yetarli 3 Qisman drenaj, mustahkamlash zarur 5 Ko‘prik, tayanch devor va kuchli drenaj talab qilinadi 1-jadval. Ball va yechimlar. Ko‘p mezonli ustuvorlik algoritmi Yo‘l uchastkalarini qurish ketma-ketligini aniqlash uchun integral ustuvorlik ko‘rsatkichi ishlab chiqildi: Sij =w1⋅ΔAij+w2⋅ΔRij+w3⋅Bij Cij ( 3 ) bu yerda: • ΔAij— kirishchanlik oshishi, • ΔRij— robustlik oshishi, • Bij— iqtisodiy foyda (vaqt/yoqilg‘i tejalishi), • Cij— sarmoya qiymati, • w1,w2,w3— vazn koeffitsiyentlari (AHP asosida topilgan). Algoritm oqimi: 1. Tarmoq grafigini shakllantirish. 2. Barcha tugun va qirralar uchun Ai, Ri, Eijni hisoblash. 3. Loyihaviy uchastkalarni ro‘yxatga olish. 4. Har bir uchastka qo‘shilgandagi ΔAij, ΔRij, Bij, Cijni aniqlash. 5. Sijbo‘yicha saralash. 6. Byudjetga mos holda 1–3 bosqichli qurilish paketini shakllantirish. 113 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ Yo‘l va muhandislik inshootlarida monitoring tizimi integratsiyasi. Hududiy automobil yo‘llari va ularga biriktirilgan muhandislik inshootlari (ko‘priklar, tayanch devorlar, suv o‘tkazgichlar) ekspluatatsiya jarayonida tashqi ta’sirlarga — yuklanish, vibratsiya, harorat farqlari, yer osti suvlarining ko‘tarilishi va gidrodinamik bosim o‘zgarishlariga uchraydi. Shu sababli loyiha bosqichida monitoring infratuzilmasini oldindan ko‘zda tutish zarur. Monitoring tizimining funksional vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • Ko‘prik tayanchlaridagi deformatsion jarayonlarni doimiy kuzatish • Yo‘l qatlamida cho‘kish va yoriqlar paydo bo‘lishining dastlabki belgilarini aniqlash • Suv oqimi va bosimini nazorat qilish orqali sel xavfini kamaytirish • Transport oqimining zichligi va yuk tafovutlarini real vaqt rejimida qayd qilish Mazkur ma’lumotlar mikroprotsessorli boshqaruv bloklari yordamida yig‘ilib, dasturiy filtratsiya orqali tozalanadi va markaziy dispetcherlik tizimiga uzatiladi. Shunday integratsiyalashgan tizim inshootning xavfsizlik ko‘rsatkichlarini oldindan baholash imkonini beradi hamda avariya holatlari ehtimolini keskin kamaytiradi. NATIJALAR Mavjud tarmoqning boshlang‘ich bahosi “A viloyati” uchun dastlabki tahlil shuni ko‘rsatdiki, mavjud yo‘l tarmog‘i hududning iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatiga mos darajada xizmat qilmaydi. Tahlil natijalariga ko‘ra: • 5 ta yirik sanoat markazidan 2 tasi past darajali yo‘llar orqali bog‘langan; • Tog‘li hududdagi 3 ta qishloqda muqobil yo‘llar mavjud emas — robustlik indeksi Ri≈ 0; • 2 ta turizm maskaniga yetib borish uchun past sifatli 3 ta uchastkadan o‘tish talab qilingan. Kirishchanlik tahlili natijasiga ko‘ra: • viloyat markazining Aiqiymati yuqori, • lekin chekka resurs zonalarida Aiviloyat o‘rtacha qiymatidan 40–45 % past. Bu natijalar hududiy integratsiya darajasi pastligini tasdiqlaydi. Grafik 1. “A viloyati” hududiy yo‘l tarmog‘i (soddalashtirilgan graf) Taklif etilgan algoritm asosida tarmoqni qayta loyihalash Ko‘p mezonli ustuvorlik modeli asosida baholangan 20+ loyihaviy uchastka ichidan 8 tasi 1bosqich uchun eng maqbul deb topildi. Ular quyidagi funksional toifalarga ajratildi: 1. Kollektor yo‘llar — sanoat va resurs zonalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘laydi 2. Ring yo‘l segmentlari — transit oqimni aholi yashash hududidan chetlab o‘tkazadi 3. Muhandislik murakkab uchastkalar — ko‘prik, drenaj va tayanch devor talab etiladi Bu yondashuv tarmoqning funksional samaradorligini kompleks oshirishga qaratilgan. Takomillashtirilgan model samaradorligi Virtual simulyatsiya natijalariga ko‘ra: Ko‘rsatkich Boshlang‘ich holat Rejalangan 1bosqichdan so‘ng O‘zgarish O‘rtacha kirishchanlik A ˉ 1,00 (shartli birlik) 1,27 +27 % Chekka 3 qishloq uchun markazgacha vaqt 1,00 (nisbatan) 0,63 1,6 martaga qisqardi 114 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ Robustlik (muqobil yo‘lsiz juftliklar ulushi) 42 % 18 % 2,3 martaga kamaydi Murakkablik indeksi yuqori bo‘lgan uchastkalarga sarmoya yo‘naltirilishi tufayli: • sel xavfi yuqori hududlarda avariya risklari sezilarli kamayadi, • kapital qurilishning bosqichli va optimal taqsimoti ta’minlandi. Grafik 2. Tugunlar bo‘yicha kirishchanlik indekslari MUHOKAMA Ushbu tadqiqot natijalari faqat yo‘l uzunligini kamaytirish yoki tezkor marshrut yaratish emas, balki kirishchanlik + robustlik + iqtisodiy samaradorlikni birgalikda hisobga olish zarurligini ko‘rsatdi. Avvalgi ishlar, asosan, accessibility matritsasi asosida transport tarmoqlarini rivojlantirishni taklif etgan bo‘lsa [1–3], mazkur ishda: • muhandislik inshootlari kompleksi ham hisobga olindi, • konstruktiv xavfsizlik mezonlari (sel, ko‘chki xavfi) rejalashtirishga integratsiya qilindi, • AHP orqali ustuvor mezonlar vazni aniqlanib, qaror qabul qilish jarayoni optimallashtirildi. Taklif etilgan yondashuv quyidagi amaliy ustunliklarga ega: Jadval 2. Afzalliklar va uning ta’siri Afzallik Ta’siri Barqarorlikni hisobga olish Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiy yo‘qotishlar kamayadi Muhandislik risklarini baholash Inshootlar uzoq muddat xizmat qiladi Byudjetning optimal taqsimoti Eng katta foyda beruvchi obyektlar avval quriladi Bu metod real hududlar bosh rejasi va mintaqaviy transport strategiyasini ishlab chiqishda qo‘llanilishi mumkin. XULOSA Hududiy tarmoqlangan avtomobil yo‘llari va muhandislik inshootlariga integratsiyalashgan yondashuv: • transport kirishchanligini 27 % gacha oshirishi, • chekka hududlarni markazlarga yanada yaqinlashtirishi, • tarmoqning barqarorligini sezilarli kuchaytirishi isbotlandi. Ko‘p mezonli ustuvorlik modeli Sijcheklangan byudjet sharoitida: eng yuqori ijtimoiy-iqtisodiy qaytimga ega loyihalar ketma-ketligini shakllantirish imkonini beradi. Kelgusida: • GIS real ma’lumotlar bilan modellashtirish, • tog‘li hududlar uchun xavfsizlik koeffitsiyentlarini kengaytirish, • transport oqimining sutkalik dinamikasini qo‘shish rejalashtirilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Khusanov A.M., Ergashev O.M. Ko‘p kanalli monitoring tizimlarida uzluksiz ishlashni ta’minlash texnologiyalari. IJARSET, 2021. 2. O‘zbekiston Respublikasi Qurilish Vazirligi. (2023). ShNQ 2.05.02-23 – Avtomobil yo‘llari. Loyihalash talablari. Toshkent. 3. O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi (2024). Transport yuk aylanmasi bo‘yicha yillik hisobot. 4. Amalindo, H., Saggaff, A., Arliansyah, J. Infrastructure Development of Road Network for Regional Development Based on Accessibility Concept. Vol.9 (2019) 5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi (2023). Hududlar bo‘yicha aholining soni. (Farg‘ona viloyati aholi statistikasi). 6. Google Maps. Farg‘ona viloyati shaharlararo masofalar (Qo‘qon–Farg‘ona–Marg‘ilon–Rishton avtomobil yo‘li masofalari ma’lumotlari).