XARAKTER

304 XARAKTER Alimboyev Saparbek Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti Aniq fanlar Fakulteti Amaliy matematika yo’nalishi 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17971962 Annotatsiya: Psixologiya fanida xarakter tushunchasining mazmun-mohiyati, uning shaxs psixik tuzilmasidagi o‘rni hamda shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar yoritiladi. Xarakter - insonning barqaror xulq-atvor xususiyatlari majmui bo‘lib, shaxsning o‘ziga, boshqalarga va faoliyatga bo‘lgan munosabatlarini ifodalaydi. Ish davomida xarakterning irsiy, biologik va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllanishi, shuningdek temperament bilan o‘zaro munosabati tahlil qilingan. Psixologlar G. Allport, K. Leonhard, L.S. Vygotskiy, S.L. Rubinshteyn kabi olimlarning qarashlari asosida xarakter tipologiyalari va aksentuatsiya masalalari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot xarakterning shaxs rivoji, kasbiy moslashuv va ijtimoiy muomala jarayonlaridagi ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar: Xarakter, irsiy, biologic, xulq-atvor, biologik omillar, allport tasnifi, xarakterning tipologiyasi Annotation: This work examines the essence of the concept of character in psychology, its role within the structure of personality, and the factors influencing its formation. Character is understood as a set of stable behavioral traits that determine a person's attitudes toward themselves, others, and various activities. The study analyzes how character develops under the influence of hereditary, biological, and social factors, as well as its relationship with temperament. The views of prominent psychologists such as G. Allport, K. Leonhard, L.S. Vygotsky, and S.L. Rubinshtein are used to explore character typologies and the phenomenon of accentuated character traits. The research highlights the importance of character in personal development, professional adaptation, and interpersonal communication. Key words: work examines, character, personal development, structure of personality KIRISH Har bir odamda har qanday boshqa odamdan o’zining individual psixologik xususiyati bilan ajralib turadi. Bu jarayon asosiy e’tibor xarakter muammosiga qaratiladi. “Xarakter” so’zi grekcha so’zdan olingan bo’lib “tamg’a, belgi” degan ma’nona anglatadi. Ijtimoiy turmushda hayot va faoliyat ko’rsatayotgan har qanday shaxs o’zining individual-psixologik xususiyatlari bilan boshqa insonlardan ajralib turadi va bu farqlar uning xarakter xislatlarida ifodasini topadi. G‘. Allport xarakterni shaxsning individual tabiatini aks ettiruvchi psixologik tuzilma deb baholaydi. S.L. Rubinshteyn esa xarakter barqaror munosabatlar tizimi bo‘lib, aynan shu tizim shaxsning xulqini tartibga soladi, degan fikrni ilgari suradi. Xarakterning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar: Xarakterning shakllanishi ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, bir qator omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Biologik omillar: Biologik omillarga irsiyat, temperament, markaziy asab tizimining xususiyatlari kiradi. Temperament xulqning tezligi, emotsional reaksiyaning kuchi kabi tabiiy jihatlarni belgilab beradi. Xarakter esa aynan mana shu temperament asosida ijtimoiy tajribada shakllanadi. Ijtimoiy omillar: Xarakterning asosiy qismini jamiyat shakllantiradi. Oila, tarbiya, maktab, do‘stlar, madaniy muhit - bularning barchasi shaxsning ijtimoiy tajribasini boyitadi va ma’lum 305 munosabatlar tizimini yaratadi. Masalan, mehribon, qo‘llab-quvvatlovchi oilada voyaga yetgan bolada ijobiy va xushmuomalalik bilan bog‘liq sifatlar barqaror shakllanadi. Shaxsiy tajriba va hayotiy faoliyat: Insonning hayot jarayonida orttirgan tajribasi, tanlagan kasbi, duch kelgan qiyinchiliklari ham xarakterning shakllanishida muhim hisoblanadi. Irodaviy fazilatlar aynan faoliyat davomida mustahkamlanadi. Xarakterning asosiy tarkibiy qismlari Psixologiya fanida xarakter odatda quyidagi komponentlar orqali baholanadi: • Munosabatlar tizimi (o‘ziga, odamlarga, jamiyatga, mehnatga bo‘lgan munosabat) • Irodaviy sifatlar (qat’iyat, sabr, tashabbus, mas’uliyatlilik) • Emotsional xususiyatlar (barqarorlik, ta’sirchanlik, vazminlik) • Axloqiy fazilatlar (halollik, adolatparvarlik, mehribonlik) • Kommunikativ xususiyatlar (ochiqko‘ngillik, muloqotchanlik, xushmuomalalik) Aynan mana shu elementlarning uyg‘unligi shaxsning individual xarakterini tashkil qiladi. Xarakterning tipologiyasi:Turli olimlar xarakter turlarini har xil mezonlar asosida tasniflagan: G. Allport tasnifi: Allport xarakter sifatlarini asosiy (dominant), markaziy va ikkilamchi sifatlar sifatida guruhlarga bo‘ladi. Dominant sifatlar shaxsning butun hayotiga ta’sir qiladi. K.Leonhardning aksentuatsiya nazariyasi: Leonhard xarakter aksentuatsiyasini - me’yoriy sifatlarning haddan tashqari kuchaygan shakli deb ta’riflaydi. U quyidagi turlarni ko‘rsatadi: demonstrativ, pedantik, affektiv-labil, bezovta, ekstrovert, introvert va boshqalar. Eysenckning yondashuvi: Eysenck xarakter fazilatlarini temperament bilan bog‘lab, ekstraversiya–introversiya va nevrotizm mezonlari asosida shaxsning psixologik xaritasini tuzgan. Xarakter shaxs hayotining barcha sohalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi: • Kasb tanlash va kasbiy moslashuv: mas’uliyatli va tirishqoq shaxslar kasbiy muvaffaqiyatga tez erishadi. • Ijtimoiy munosabatlar: muloqotchan va empatiyaga ega insonlar jamoadagi mojarolarni oson hal qiladi. • Stressga bardoshlilik: irodaviy fazilatlari kuchli bo‘lgan shaxs muammolarni og‘irliksiz yengib o‘tadi. Demak, xarakter nafaqat psixologik yo‘nalishda, balki shaxsning kundalik hayoti va ijtimoiy faolligida ham markaziy o‘rin egallaydi. XULOSA Psixologiyada xarakter shaxsning eng barqaror va muhim psixologik tuzilmasi sifatida baholanadi. U insonning o‘ziga, faoliyatga va atrofdagilarga bo‘lgan munosabatini belgilab beradi. Xarakterning shakllanishi bir vaqtning o‘zida irsiy-biologik omillar bilan bog‘liq bo‘lsa-da, asosiy rolni ijtimoiy muhit, tarbiya, oilaviy sharoit va insonning hayotiy tajribasi egallaydi. Psixologlar tomonidan ishlab chiqilgan xarakter tipologiyalari - Allport, Rubinshteyn, Leonhard va boshqa olimlar g‘oyalari xarakterning murakkab psixologik jarayon ekanini isbotlaydi. Ayniqsa, Leonhard ta’riflagan aksentuatsiyalangan xarakter turlari shaxsning muomala, kasbiy moslashish va konfliktli vaziyatlarni yengib o‘tish qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, xarakter insonning hayoti davomida shakllanadigan psixologik tizim bo‘lib, u shaxs rivoji, ijtimoiy faoliyat, kasbiy yo‘nalish tanlash va kundalik muloqotda hal qiluvchi 306 ahamiyatga ega. Shuning uchun xarakterni chuqur o‘rganish va to‘g‘ri baholash psixologik amaliyotda ham, ta’lim-tarbiya jarayonida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Allport G. Personality: A Psychological Interpretation. - New York: Holt, 1937. 2. Leonhard K. Accentuated Personalities. - Moscow: Medicine, 1976. 3. Rubinshteyn S.L. Osnovy obshchey psikhologii. - M.: Pedagogika, 1989. 4. Vygotskiy L.S. Psikhologiya razvitiya rebenka. - M.: Smysl, 2004. 5. Nemov R.S. Psikhologiya. 3 jild. - M.: Vlados, 2001. 6. Atkinson R., Hilgard E. Introduction to Psychology. - Harcourt Brace, 2000. 7. Eysenck H. The Structure of Human Personality. - London: Routledge, 1953. 8. Zokirov A., Yo‘ldoshev J. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2008. 9. G‘oziyev E.G‘. Shaxs psixologiyasi. - Toshkent: Fan, 2010.