O'quvchilarni tayanch hayotiy kompetensiyalar orqali iqtisodiy bilimlarini shakllantirish

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 1210 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи Valeologik tarbiyada o‘yin texnologiyalarining ahamiyati .............................................................................139 Berkinova Charos Islomovna O‘quvchilarda faol fuqarolik kompetensiyasi tushunchasi, mazmuni va shakllanishi ..................................142 Buvorayeva Gulruh Shoikrom qizi Boshlangʻich ta’limda STEAM yondashuvi asosida o‘qitishning didaktik imkoniyatlari ...............................145 Choʻtboyeva Munisxon Eshpoʻlat qizi Tabiatga muhabbat: maktabgacha ta’limda milliy qadriyatlar va o‘yinlar orqali ekologik tarbiya .................150 Ergasheva Umrinisso Komilovna Zamonaviy ta’lim – talabalar ijtimoiy intellektini shakllantirsh omilidir..........................................................153 Ermatova Gulnoz Pirimovna O‘zbekistonning eng yangi tarixi fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyaning o‘rni ....................................156 Gazibekova Feruza Hakimovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining raqamli texnologiyalar muhitida tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish metodikasi .................................................................................................159 Haydarova Feruza Haydar qizi Talabalarda maʼnaviy-axloqiy fazilatlar va sifatlarni shakllantirish mexanizmi ............................................. 162 Jumanazarova Dilnoza Umurzaqovna Maktabgacha yoshdagi bolalarning kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantirishda interfaol metodlarni qo‘llash texnologiyasi ...................................................................................................165 Jumayeva Malika Aliyevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarda kasbiy-nutq madaniyatini rivojlantirish ........................................ 168 Lutfetdinova Ra’no Xusnetdinovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari ..172 Masharipova Barno Erkin qizi, Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida til o‘yinlari texnologiyalarining nazariy asoslari .........................................175 Masharipova Dilfuza Muxammatjon qizi Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi pedagogik faoliyatining o‘ziga xosligi .......................................................178 Muhammadiyeva Feruza Turakulovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda aksiologik yondashuvdan foydalanish metodikasi .......................................................................................181 Muhiddinova Munira Xayrullayevna Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................184 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari .......................187 Nizamova Nodira Paxritdinovna Integrativ yondashuv asosida o‘quvchilarning nutqiy kompetentligini rivojlantirishning mazmuniy izohlanishi ..................................................................................................................................191 Oysha Qurbonova, Nodira Abduraimova Boshlang‘ich ta’limda Finlandiya tajribasi ....................................................................................................195 Nodira Sherboyeva AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, dekabr, 12-son Kutubxonachi kutubxona-axborot xizmati jarayonining yetakchi ishtirokchisi sifatida .................................198 O‘ktam Nosirov Pedagogik ta’lim transformatsiyasida talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantirish texnologiyasi ............................................................................................................................ 204 Rustamova Shoxista Omonjonovna Globallashuv sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikni shakllantirish masalalari ........................................ 208 Rаxmаtjonov Shoxjаhon Dilshodbek o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishning zamonaviy innovatsion texnologiyalari .................................................212 Sa’dullayeva Rushana Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ...........215 Saidova Dilbar Erkinovna Pedagog xodimlarda tolerantlik namoyon bo‘lishining determinantlari ........................................................ 218 Sattorova Maxliyo Dilmurod qizi Kreativ metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkur va fikrlashni rivojlantirish .........223 Sultonboyeva Baxriniso Ilhomjon qizi Artpedagogika texnologiyalaridan foydalanib maktabgacha yoshdagi bolalarda dialogik nutqni rivojlantirish metodikasi .......................................................................................................226 Xolmatova Fotima Baxtiyor qizi Boshlang‘ich ta’limda yashil kompetensiyalarni shakllantirish yo‘nalishlari .................................................229 Yaqubova Shoira Tog‘aymuratovna Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari ............................................................................... 233 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Boshlang‘ich ta’limda o‘quv veb-saytlari orqali til kompetentligini rivojantirish ............................................239 Zokirova Sohiba Muxtoraliyevna, Muxammadjonova Diyorabonu Muzaffarjon qizi Языковые изменения в русском языке XXI века: исследование новых слов, сленга, интернеткоммуникации, влияния англицизмов и глобализации на современный русский язык .......................242 Марупова Дилфуза Давроновна Oliy ta’limda talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatining maqsad va vazifalari ...............................................247 F. R. Xosilova Boshlang‘ich ta’lim texnologiya darslarida o‘quvchilarni tabiiy materiallar bilan ishlashga o‘rgatish ...........251 Kambarov Nodirjon Sattarovich, Nasirjanova Feruzaxon Alixon qizi Boshlangʻich taʼlimda STEAM yondashuvining qoʻllanilishi va uning samaradorligi .................................... 256 Abdulazizova Yulduz Abdujabbor qizi Tabiiy fanlarni o‘qitishda STEAM yondashuvi asosida kreativlikni rivojlantirish metodikasi ........................259 Abdullayeva Dilrabo Fayzulla qizi Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarda shaxs ma’naviy qiyofasini shakllantirishning zamonaviy pedagogik texnologiyalari .......................................................................................................... 262 Aliyeva Zuxra Tursunboyevna Yosh avlodni madaniy-tarixiy yondashuv asosida tarbiyalashda madaniy-ma’rifiy muassasalarning o‘rni ..265 Aripov Shokirjon Olimovich Ta’limda yangi texnologiya: 4K modeli va uni amalga oshirish yo‘llari.........................................................268 Avliyoqulova Nasiba Choriyevna Badiiy-tarixiy materiallarni ta’lim jarayoniga integratsiyalashning metodologik asoslari ..............................272 Baratov Baxtiyorjon Qodirovich Bolaning maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashishida o‘yinning roli ....................................................... 275 Barno Masharipova Erkin qizi, Zuhrobova Mahliyo Abdulatif qizi Boshlang‘ich sinf o‘qish savodxonligi darslarida integrativ yondoshuvdan foydalanish texnologiyasi ........278 Ernazarova Laylo Abdusaitovna, Saidahmadova Gulrux Farrux qizi Bo‘lajak tarbiyachilarda metarefleksiv fikrlashni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari ...............284 Ismailova Nilufar Isroildjanovna Semantic and Cross-Cultural Features of Food-Based Idioms in Karakalpak and English Languages ......289 Jiemuratova Gulistan Koshkinbaevna Filolog talabalarida mustaqil fikrlash va qaror qabul qilishni rivojlantirishda metakognitiv yondashuvlarning didaktik mexanizmlari ................................................................................ 292 Jo‘rayeva Dilnoza Ro‘zimat qizi Rivojlantiruvchi sohalar kompetensiyalariga integratsion yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash texnologiyasini rivojlantirish .............................................296 Jo‘rayeva Zilola Sayfiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 2025-yil, dekabr, 12-son Psixologlar kasbiy komponentlarini rivojlantirishda matematik usullardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................ 302 Kuziyeva Dilnura Dilmurotovna O‘zbekiston metodik maktabida sotsiolingvistik kompetensiyani shakllantirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili ..................................................................................................................................306 Madaminova Gulzira Gulamkadirovna Maxsus pedagogika fanlarini o‘qitishning nazariy-metodik asoslari ............................................................313 Maqsudova Nodira Alijonovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishda ertakterapiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi ............................................................................317 Muxiddinova Dilfuza Sherdor qizi Nutq madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchi nutqining roli.........................................................................320 N. Q. Olimova Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................323 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘quvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasi ....................................................................326 Normirzayeva Maftunaxon Ilyosjon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tadqiqot faoliyatini rivojlantirishda intensiv ta’lim texnologiyalarining metodik asoslari ............................................................................................................ 329 Olloqulova Farzona Umedillayevna Maktabgacha ta’lim yoshidagi giperaktiv bolalar bilan ishlashda pedagogik kompetentligini oshirish metodikasi ......................................................................................................................................332 Raimqulova Sojida Abdusaid qizi Talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslari ....................................335 Rustamova Shoxista Omonjonovna Inklyuziv ta’limni tashkil etishning xorijiy pedagogik amaliyotdagi modellari ...............................................339 Sultonova Zarina Uchqun qizi Xalq pedagogikasida ertaklarning tarbiyaviy va ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati: ma’naviy begonalashuvga qarshi tarbiyaviy omil sifatida ............................................................................343 To‘xtasinova Farida Davlatali qizi B1 darajadagi talabalar uchun xorijiy tilni o‘qitishda audiovizual texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirishning metodik asoslari .............................................................................................347 Toshpulatova Shaxsanam Xolmurodovna Kontekstli ta’lim va uning boshlang‘ich ta’lim matematikasidagi ahamiyati haqida .....................................350 Umarova Nigora Alisherovna Oiladagi psixologik muhitning o‘spirinlarda to‘liqsizlik kompleksi shakllanishiga ta’siri ...............................353 Xalmuratova Dilorom Abdikarimovna Ta’limda faktcheking: misinformatsiya va dizinformatsiyaga qarshi kurashishning pedagogik asoslari ......356 Xidirova Maftuna Ilhom qizi Maktab o‘quvchilarini falsafiy va dunyoqarashga tayyorlash omillari ..........................................................362 Xo‘shboqova Farida Komiljon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq faoliyatini rivojlantirishning lingokognitiv asoslari .............................370 Xusanova Gulruxsor To‘lqin qizi, Aliyeva Muhlisa Baxodir qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini oshirish ...........................................................374 Zokirova Sohibaxon Muxtaraliyevna, Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi Эффективность занятий кроссфитом в повышении уровня общей физической подготовленности слушателей института повышения квалификации МВД Республики Узбекистан ................................377 Албеков Шокир Адилбекович Роль торговых и кочевых маршрутов в формировании лингвокультурных заимствований между Хорезмом и Южной Сибирью ........................................................................................................381 Сатымова Светлана Сатымовна Использование искусственного интеллекта в обучении русскому языку как иностранному: проблемы и решения ................................................................................................................................. 385 Ташева Дилором Салимовна Проблемы использования коммуникативного метода в преподавании русского языка студентам ....389 Тоджибоева Наргиза Джумабоевна AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 2025-yil, dekabr, 12-son Maktab–oila–mahalla hamkorligining qizlar ijtimoiy faolligini oshirishga ta’siri ............................................393 Abdurazoqova Marg‘uba Muxammad qizi Ta’lim tizimida musiqiy madaniyatni takomillashtirshning metodologik imkoniyatlari...................................397 Asqarova Xurshida A’zamjon qizi Maktab biologiya kursini o‘qitishda dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘zaro bog‘liqligi asosida metodologik savodxonlikni shakllantirish ............................................................. 404 Azimov Bekjon Ibrohimjon o‘g‘li Oliy ta’lim tizimida iqtidorli talabalar bilan ishlash samaradorligini ta’minlash usullari ................................. 407 Delov To‘lqin Erkinovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra izohli o‘qishga o‘rgatish .......... 410 Gulmira Abdullayeva Oʻzbekiston bokschilarining dunyo reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashining asosiy omillari ................... 413 Insapov Ismoil Tuychialiyevich Improving Learners’ Engagement Through Game-Based Techniques in Language Education .................. 416 Ismailova Ma’rifat Bakhrambek kizi STEAM yondashuvi boshlang‘ich ta’limda ijodiy fikrlashni rivojlantirishning zamonaviy kaliti sifatida ........ 421 Jo‘rayeva Nasiba Komil qizi O‘quvchilarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashning ijtimoiylashuvi ....................................................... 426 Jo‘rayeva Sayyora Vahobjon qizi O‘smirlarda xarakter aksentuatsiyasining o‘ziga bo‘lgan ishonch rivojlanishiga ta’sirining psixologik xususiyatlari ................................................................................................................................429 Jurayev Xaydarjon Odilboyevich O‘spirinlarda agressiv xulqga ta’sir qiluvchi omillar .....................................................................................433 Konratbayeva Ayjamal Bazarbayevna Rus va o‘zbek tillarida chorvachilik terminlarining qiyosiy tahlili .................................................................. 436 Kurbanova Guzal Abduraximovna Texnologiya darslarida murakkab mexanizmlarni o‘qitishning zamonaviy usullari ...................................... 441 Mamadaliyev Furqat Xolmamatovich Umumta’lim maktab o‘qituvchilarining sun’iy intelekt texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish usullari .............................................................................................................. 446 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Xolmirzayeva Zebo Ravshan qizi Nutqda badiiy tasviriy vositalardan foydalanish yo‘llari................................................................................ 450 Murodova Farangis G‘anisherovna Kichik yoshdagi o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshirish yo‘llari ....................................................... 454 N. Abduvaliyeva, M. Odinajonova Kichik maktab yoshidagi nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar shaxslararo munosabatini korreksiyalashda ertak terapiyasidan foydalanish ....................................................................................... 458 Nig‘matova Nodirabegim Lutfillo qizi Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ........... 463 O‘rinova Ro‘zigul Jumanazar qizi Voleybol o‘yinida blok qo‘yish texnikasini o‘rgatishda yangi pedagogik yondashuvlar ................................ 467 Qambarov Kozimjon Texnik yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalarga ingliz tilini o‘qitishning yangi texnologiyalari ..................... 472 Babayeva Gulnozaxon Latibjonovna Maktabgacha ta’lim sifatini oshirishda pedagog malakasining roli .............................................................. 481 Davlatova Dildora Nuriddinovna Talabalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning pedagogik tamoyillari .............................................. 485 Davronov Nurzod Ismoilovich Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar: toifalari va tasniflash mezonlari .......................................................... 490 Djurayeva Sohiba Barat qizi Blum taksonomiyasiga asoslanib boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish usullari .............................................................................................................. 495 Husenova Aziza Sharipovna Tabiiy fan darslari jarayonida o‘quvchilarda loyihaviy ishlarni tashkil etish ko‘nikmasini shakllantirish ....... 498 Matniyazova Diyora Jumanazarovna Boshlangʻich taʼlimni modernizatsiya qilishning asosiy yoʻnalishlari: innovatsion taraqqiyot, metodik yangiliklar va istiqbollari ................................................................................................................. 501 Nazarova Mohigul Akmalovna, Asatova Mashhura Asomiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 2025-yil, dekabr, 12-son Kasbiy pedagogikani shakllantirish va rivojlantirish masalalari ................................................................... 506 Sanaqulov Xamroqul Rizaqulovich O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari va suggestiv kompetentligining o‘zaro bog‘liqligi ..................................... 513 Shermatova Manzura Ikromjanovna Tez qalamchizgilarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash tajribasi ........................................................... 518 Suyunov Navro‘z Alisher o‘g‘li Kognitiv tilshunoslik asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish ................................... 523 Teshabiyev Dilmurod Raxmadjonovich, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Kombinatorik masalalar asosida ijodiy topshiriqlarni tuzish va ularning o‘quvchilarga ta’siri ...................... 526 Toshboyeva Saida Rahmonberdiyevna, Yusupova Latofat Abduqodir qizi Linguodidactic Foundations for Enhancing Professional Competence in Practice-Oriented Language Education ................................................................................................... 530 Uktamova Navruza Botir qizi Audiovizual usul qo‘llanilganda o‘quvchilarning til ko‘nikmalaridagi o‘zgarishlarni baholash ...................... 535 Umarov Aziz Avazovich Ona tili – ART texnologiya va kreativlik fanida so‘z san’atining omili sifatida .............................................. 540 X. Sanaqulov, Sh. Nurmatova Etnopedagogik yondashuvning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiylashuv jarayoniga ta’siri ............... 543 Xamroqulova Xilola Qosimjon qizi Ajdodlarimiz o‘gitlari asosida o‘quvchi-yoshlarda axloqiy sifatlarni shakllantirish texnologiyasi .................. 547 Xatamova Nilufar Xaydarovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ o‘qish madaniyatini rivojlantirishda generativ sun’iy intellekt texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari ............................................................................. 550 Xayitova Firuza Abdullayevna Rivojlangan mamlakatlarda maktabgacha ta’limning mazmuni va tarixiy taraqqiyoti .................................. 554 Yoziyeva Umida Lutfullayevna O‘quv vaziyatlarini loyihalash orqali talabalar o‘quv faolligini oshirish ......................................................... 558 Zakirova Dilfuza Sayidolimovna O‘quvchilar orasida jismoniy faollikni oshirish uchun yangi ilmiy yondashuvlar .......................................... 561 Zaynobidinov Dilshodbek Qobilovich Активные методы обучения как коммуникационная основа современного урока ............................... 566 Ахмедова Мукаддас Ходиматовна Инклюзия как путь к равным возможностям: развитие системы образования Узбекистана ............... 570 Баротова Шохсанам Бахтиёр кизи, Мауш Ребия Джамшедовна, Мурадова Дилфуза Махмудовна “Qurilish konstruksiyalari” fanini o‘qitishda kasbiy-amaliy kompеtеntlikni rivojlantirish................................ 576 No‘manova Soxiba Ergashboyevna Креативный педагогический подход в музыкально-теоретических и практических занятиях по искусству макома ........................................................................................... 582 Нурматова Фируза Муминовна Система упражнений по методике обучения средствам речевой выразительности узбекского языка ........................................................................................................................................ 587 Фаттахова Д. А. Oliy ta’limda kompеtеnsiyaga asoslangan o‘qitish modеllari....................................................................... 592 Ernazarov Alisher Ergashevich, Chinqulova Gulmehra The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................ 598 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Raqamli o‘yinlarga (mobile games) qaramlikning kognitiv samaradorlikka salbiy ta’siri .............................. 601 Turamov Muhammadzohid Rustamjon o‘g‘li OTM talabalarini vatanparvarlik ruhida tarbiyalash asosida ilmiy tadqiqot ishlariga yo‘naltirishning zamonaviy metodlari ........................................................................................................... 605 Sobirov Zahriddin Sadriddinovich Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarda kiryativlikni rivojlantirish ..................................................................... 609 Qo‘chqarov Mirzavali Qo‘zibayevich Maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining axloqiy tarbiyasini shakllantirish ....................... 613 Yаqubovа Dinorа Bаhodirovnа Zamonaviy ta’lim tizimida AR (Augmented Reality) texnologiyalarining qo‘llanilishi.................................... 617 Abdumo‘minov Burxonjon Sunnatillo o‘g‘li AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1118 2025-yil, dekabr, 12-son O‘QUVCHILARNI TAYANCH HAYOTIY KOMPETENSIYALAR ORQALI IQTISODIY BILIMLARINI SHAKLLANTIRISH Adizova Nigora Baxtiyorovna BuxDPI professori, p.f.d.(DSc) Sayfullayeva Dilnoza Amrullayevna BuxDPI magistranti Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘quvchilarda tayanch hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida ularni iqtisodiy bilimlar bilan qurollantirishning muhim ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda iqtisodiy bilimlar asosida o‘quvchilarning hayotiy kompetensiyalari bosqichma-bosqich shakllanib borishi ilmiy jihatdan asoslab berilgan hamda ushbu jarayonning ta’lim samaradorligiga ta’siri tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: kompetensiya, tayanch hayotiy kompetensiya, kompetentlilik, xususiy kompetensiya, bilim, ko‘nikma, malaka, kreativlik, kommunikativlik. Abstract: This article highlights the importance of equipping students with economic knowledge in the process of developing basic life competencies. It substantiates the idea that economic knowledge contributes to the gradual formation of life competencies and analyzes its impact on improving the effectiveness of the educational process. Key words: competence, basic life competencies, competency, personal competence, knowledge, skills, abilities, creativity, communicative skills. Аннотация: В статье раскрывается значимость формирования у обучающихся экономических знаний в процессе развития базовых жизненных компетенций. Обосновано, что экономические знания способствуют поэтапному формированию жизненных компетенций, а также проанализировано их влияние на повышение эффективности образовательного процесса. Ключевые слова: компетенция, базовые жизненные компетенции, компетентность, личностная компетенция, знания, умения, навыки, креативность, коммуникативность. KIRISH O‘quvchilarning iqtisodiy bilimlar asosida hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishi tayanch kompetensiyalarning tarkibiy qismi hisoblanadi. Bugungi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot jarayonida ushbu masalaning yechimiga alohida e’tibor qaratish talab etilmoqda. Ayniqsa, pedagoglar, psixologlar, matematika o‘qitish metodikasi bo‘yicha mutaxassislar, boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi namoyandalari, sotsiologlar hamda iqtisodchilar mazkur masalaga alohida e’tibor qaratmoqdalar. Shunga qaramay, o‘quvchilarda iqtisodiy bilimdonlikni rivojlantirish asosida hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish jarayoni yetarli darajada jadal kechmayapti. O‘quvchilarda iqtisodiy bilimlarni boyitish asosida hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish ehtiyoji, ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim jarayonida, xususan, matematika darslarida keng imkoniyatlar mavjudligi bilan izohlanadi. Shu bois hayotiy kompetensiyalar tarkibida iqtisodiy bilimlarning ifodalanishiga alohida e’tibor qaratish zaruriyati mavjud. Biz matematika darslarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tayanch hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish masalasi ustida fikr yuritar ekanmiz, topshiriqlar mazmunida iqtisodiy bilimlarni taqdim etishga alohida e’tibor qaratdik. Ma’lumki, bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyoti jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Iqtisodiyot ijtimoiy hayotning asosi hisoblanadi. O‘quvchilarning aksariyati kelajakda tadbirkor, iqtisodchi, bank xodimi, boshqaruvchi, marketolog kabi kasblarni tanlashga intilmoqdalar. Ushbu kasblarning asosini matematik bilimlar tashkil etadi. Bu esa matematikaga oid bilimlar bilan bir qatorda hayotiy kompetensiyalarni egallashni ham talab qiladi. Chunki har bir shaxs o‘z hayoti va kasbiy faoliyati davomida iqtisodga oid muammolarga duch keladi. Shuning uchun ham o‘quvchilarni boshlang‘ich sinfdan boshlab iqtisodiy bilimlar hamda zarur ijtimoiy AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1119 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son kompetensiyalar bilan qurollantirish talab etiladi. Shu munosabat bilan maktab ta’limining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda hayotiy ijtimoiy va iqtisodiy kompetensiyalarni shakllantirishdan iboratdir. Ana shundagina o‘quvchilar turli hayotiy vaziyatlarda duch kelgan muammolarni mustaqil hal etish layoqatiga ega bo‘ladilar. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Mutaxassislar kompetentli yondashuv doirasida ikki asosiy tushunchani alohida ajratib ko‘rsatadilar. Ular – kompetensiya va kompetentlilik tushunchalaridir. Pedagogik nazariyada ushbu tushunchalarning mazmunmohiyati hamda ularning o‘ziga xos jihatlarini aniqlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, kompetensiyalarning shakllanishi va ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni aniqlash mazkur yo‘nalishdagi tadqiqotlarning muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Biroq olimlar orasida kompetensiyalarning tavsifiga doir yagona yondashuv mavjud emas. Bir qator mutaxassislar “kompetensiya” va “kompetentlilik” tushunchalari o‘rtasida aniq chegara mavjud emas, deb hisoblaydilar. Bunday qarashni ilgari surgan olimlar qatoriga V.S. Lednev, N.D. Nikandrov hamda M.V. Rijakovlarni kiritish mumkin. Aksariyat mutaxassislar esa ushbu tushunchalar o‘rtasidagi farqli jihatlarni alohida ta’kidlab o‘tganlar. A.V. Xutorskoy o‘z tadqiqotlarida mazkur tushunchalar o‘rtasidagi farqlarni aniq ajratib ko‘rsatadi. Uning ta’kidlashicha, kompetensiya ta’limiy tayyorgarlikka qo‘yiladigan ijtimoiy talab sifatida baholanadi. Kompetentlilik esa muayyan kompetensiyani o‘zlashtirish va egallash jarayonini ifodalovchi faoliyat bo‘lib, u faoliyat predmetiga nisbatan shaxsiy munosabatni mujassamlashtiradi. A.V. Xutorskoyning fikriga ko‘ra, kompetentlilik shaxsning sifati hisoblanadi va insonning muayyan kompetensiyani egallashini taqozo etadi. Shu tariqa, kompetensiya bilimlar, ko‘nikmalar, malakalar va faoliyat usullari majmui sifatida qaralib, ta’lim mazmunining tarkibiy qismini tashkil etadi. Kompetensiya muayyan narsa va jarayonlarga nisbatan faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lib, insonning muayyan sohada sifatli faoliyat yuritishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. I.A. Zimnyaya kompetensiyani muayyan ichki potensial, yangidan shakllangan yashirin ruhiy holat sifatida talqin etadi. U kompetentlilik doirasiga bilimlar, tasavvurlar hamda algoritmlarni kiritib, ularning faoliyat jarayonida namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari o‘quvchilarda iqtisodiy bilimlar, tushunchalar, atamalar hamda iqtisodga oid dastlabki bilimlarni shakllantirishlari, ularni asosiy qonuniyatlar bilan tanishtirishlari lozim. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad o‘quvchilarda oila budjetining tarkibi, pulning mohiyati, buyumlar va mahsulotlarning narxi hamda uning nimaga bog‘liqligi, pul mablag‘laridan oqilona foydalanish haqida dastlabki tasavvurlarni hosil qilishdan iboratdir. Shu narsa ayonki, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda shaxsiy insoniy fazilatlarning shakllanish jarayoni boshlanadi. Mazkur davrda bilish jarayonlari jadal rivojlanadi. Jumladan, idrok, xotira, tafakkur, nutq, diqqat va tasavvur kabi psixik jarayonlar faollashadi. Shuning uchun ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun iqtisodga oid bilimlarni idrok etish va o‘zlashtirish nisbatan oson kechadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Matematika darslarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tayanch hamda hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish muayyan darajada iqtisodiy bilimlar yordamida amalga oshiriladi. Matematika darslarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tayanch hamda hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik ishlar tizimli, bosqichma-bosqich va turli vositalar orqali tashkil etilishi zarur. Shu bilan bir qatorda, sinfdan tashqari ta’lim-tarbiyaviy jarayonlar ham o‘quvchilarda tayanch hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur pedagogik jarayonlarda, ayniqsa, kommunikativ, shaxs sifatida o‘z-o‘zini rivojlantirish, axborotlar bilan ishlash, ijtimoiy-emotsional hamda fuqarolik kompetensiyalarini shakllantirish uchun qulay imkoniyatlar mavjud. Chunki matematika ta’limining asosiy vazifasi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nafaqat fanga oid bilimlar va dastlabki hisoblash ko‘nikmalarini hosil qilish, balki ularning aqliy rivojlanishi, matematik amallarni bajarish jarayonida fikriy operatsiyalarni amalga oshirish usullarini egallashlariga ko‘maklashishdan ham iborat. Natijada fikrlash sifati ortib, jamiyat hayotida shaxsning to‘laqonli faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan hayotiy kompetensiyalar ham shakllanadi. Chunki bugungi kunda o‘quvchilarda iqtisodiy bilimlarni barvaqt shakllantirishga bo‘lgan ehtiyoj kuchayib bormoqda. Ushbu bilimlar ularning keyingi ta’lim bosqichlarini davom ettirishlari uchun fundamental asos bo‘lib xizmat qilishi bilan bir qatorda, zarur hayotiy kompetensiyalarning shakllanishi uchun ham muhim asos hisoblanadi. Mazkur jarayon boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvini jadallashtirishga xizmat qiladi. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim sifatini yangi bosqichga ko‘tarishda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv muhim o‘rin egallaydi. Bunda o‘quvchilarda tayanch kompetensiyalar bilan bir qatorda fanga oid kompetensiyalarni samarali shakllantirish alohida ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarda tayanch hamda fanga oid kompetensiyalarni hosil qilish jarayonida ularning individual psixologik xususiyatlarini hisobga olish nihoyatda muhim hisoblanadi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1120 2025-yil, dekabr, 12-son Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida shakllanadigan bilim, ko‘nikma, malakalar, shuningdek, tayanch va fanga oid kompetensiyalar sohasidagi bo‘shliqlarni o‘qituvchi o‘z vaqtida aniqlab, o‘quv jarayoniga zarur tuzatishlar kiritishi lozim. Bunda pedagoglar o‘quvchilarning intellektual potensialini muntazam rivojlantirishga, ularning o‘zaro hamda o‘qituvchi bilan samarali hamkorlik qilishiga yo‘naltirilgan, o‘quv faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan va salomatlikka ziyon yetkazmaydigan pedagogik texnologiyalardan foydalanishlari zarur. Boshlang‘ich ta’lim jarayoni o‘quvchilarning mantiqiy tafakkur yuritishi, aqliy rivojlanishi, dunyoqarashining boyishi hamda o‘z-o‘zini anglash ko‘nikmalarining rivojlanishiga ko‘maklashadi. 7–10 yoshli o‘quvchilarning moddiy borliq go‘zalliklarini his eta olishlari, go‘zallik va nafosatni qadrlashlari, ulardan estetik zavq olishlari hamda o‘zbek xalqining milliy urf-odatlarini tizimli tarzda o‘zlashtirishlari alohida ahamiyatga ega. Boshlang‘ich ta’limning asosi shaxs kamoloti, uning barkamol shakllanishi va rivojlanishi haqidagi g‘oyalarga tayanadi. Shu jihatdan taklif etilayotgan qarashlar va g‘oyalar tizimi amaldagi fanlarga asoslangan boshlang‘ich ta’limdan integrallashgan, shaxsga yo‘naltirilgan hamda kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan boshlang‘ich ta’limning istiqbolliligini ifodalaydi. Jumladan, boshlang‘ich sinf matematika darslarida miqdorlarni o‘rgatish texnologiyalari yordamida o‘quvchilarda kommunikativlik, o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalari, shu - ningdek, bir qator tayanch va fanga oid kompetensiyalar shakllantiriladi. TAHLIL VA NATIJALAR Boshlang‘ich sinf matematika darslarida masalalar yechishni tashkil etishda zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan, mustaqil ishlash hamda o‘yin elementlaridan foydalanish kichik yoshdagi o‘quvchilarda bilimlarni ongli va aniq o‘zlashtirish, matematika faniga nisbatan qiziqish hosil qilish imkonini beradi. Boshlang‘ich ta’limda miqdor tushunchalari tadrijiy tarzda har bir sinfda tizimli ravishda o‘rgatib boriladi. O‘quvchilar 1–2-sinflarda uzunlikni ifodalovchi o‘lchov birliklari bilan tanishtiriladilar. Jumladan, ikki qadam, bir qarich kabi tushunchalar buyum o‘lchami hamda masofa uzunligini anglatadi. Uzunlik o‘lchov birliklari 1-sinf o‘quvchilariga 2-chorak oxirida santimetr haqidagi ma’lumotdan boshlab taqdim etiladi. Santimetr moduli yordamida o‘quvchilar bilan muayyan mashqlar ustida ishlash mumkin. Mazkur mashqlarning barchasi o‘quvchilarning matematik tushunchalarni chuqur o‘zlashtirishlari va fanga oid kompetensiyalarga ega bo‘lishlariga ko‘maklashadi. O‘quvchilarda dastlab uzunlik haqida tasavvur hosil qilinadi. Buning uchun ularga aniq santimetrdan foydalanish zarurligi tushuntiriladi. Shundan keyin detsimetr, metr, millimetr hamda kilometr haqidagi ma’lumotlar beriladi. Boshlang‘ich sinf matematika darslarida massa tushunchasini ifodalovchi o‘lchov birliklari haqida ham tasavvur hosil qilinadi. Mazkur tushuncha doirasida o‘quvchilar gramm, kilogramm va tonna kabi tushunchalarni o‘zlashtiradilar. O‘quvchilarning kundalik faoliyatida vaqt tushunchasiga tez-tez duch kelishlari inobatga olingan holda, ushbu tushuncha haqida ham tasavvurlar shakllantiriladi. Ushbu maqsadga yo‘naltirilgan pedagogik jarayonda o‘quvchilar vaqt birliklari haqidagi aniq ma’lumotlarni o‘zlashtiradilar. Natijada ularda vaqtga nisbatan munosabat kompetensiyasi shakllanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga dastlab bugun, erta, keyin, oldin, tun, kunduz, kecha tushunchalari haqida ma’lumot beriladi. Buning uchun o‘qituvchi turli xil ko‘rgazmalar, slaydlar, videoroliklar va rasmlardan foydalanishi mumkin. Shuningdek, vaqt o‘lchov birliklariga yil, oy, hafta, sutka, soat, minut va sekundlar kirishi haqida ma’lumotlar beriladi. Ushbu tushunchalar O‘qish, Ona tili, Atrofimizdagi olam, Odobnoma fanlari doirasida mustahkamlanadi. Boshlang‘ich sinf matematika darsliklarida miqdorlar ishtirok etgan misol va masalalar mavjud bo‘lib, ularni yechish jarayonida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashi, dunyoqarashi, ijodiy tashabbuskorligi, ziyraklik va sezgirlik layoqatlari tizimli tarzda rivojlanadi. Shu bilan birga, o‘quvchilar miqdor o‘lchov birliklaridan kundalik hayotda foydalanish kompetensiyasiga ham ega bo‘ladilar. Bunday natijalarga erishish uchun o‘qituvchi har bir darsda interfaol metodlar, zamonaviy pedagogik vositalar va ikkilamchi didaktik materiallardan samarali foydalanishi lozim. O‘quvchilarga miqdorni o‘rgatishga yo‘naltirilgan masalalar asosan sonlar, miqdoriy munosabatlar hamda ularni ifodalovchi qisqa hayotiy voqealarni qamrab oladi. Bunday masalalar o‘quvchilarning diqqatini o‘rganilayotgan hodisalarga tezroq jalb etadi. Kompetensiyaning shakllanishi uchun o‘quvchida masalaning mohiyatini tushunish bilan bir qatorda uni aniq yechishga bo‘lgan ichki ehtiyoj ham vujudga kelishi lozim. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida zarur kompetensiyalarni hosil qilish uchun matematik masalalarni yechishga bo‘lgan qiziqish va intilishni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Miqdor o‘lchoviga doir masalalarni yechish natijasida o‘quvchilarda zarur kompetensiyalar bilan bir qatorda masala shartida berilgan sonlar bilan izlanayotgan sonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni mantiqiy idrok AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1121 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son etish layoqati ham shakllanadi. Mantiqiy fikrlashni izchil rivojlantirish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida, avvalo, sodda masalalarni, keyinchalik esa muayyan ketma-ketlikda murakkab masalalarni yechish ko‘nikmasini shakllantiradi. Miqdorlarga doir masalalarni yechish jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarga masala shartlarini hayotiy misollar asosida tushuntirishi, ularni tahlil qilib berishi zarur. Kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchilarning faolligini oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda o‘qituvchi faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich ta’lim samaradorligini oshirishda ta’limning maqsad va vazifalariga mos o‘quv materiallari hamda ta’lim texnologiyalarini tanlash muhimdir. Shundagina o‘quvchilarda tayanch va fanga oid kompetensiyalar samarali shakllanadi. Ushbu jarayonda o‘qituvchidan kasbiy bilimlarini muntazam boyitib borish, zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalarni egallash talab etiladi. Bu talab, ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi faoliyatiga bevosita taalluqlidir. Chunki pedagogik texnologiya mazmunining asosi bo‘lgan ta’lim subyektlarining o‘zaro hamkorligi boshlang‘ich sinflarda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Zero, o‘zaro hamkorlik asosida o‘qishga va ta’lim olishga endigina kirishayotgan, yangi muhitni kashf etayotgan kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar bu jarayonga nisbatan boshqalarga qaraganda sezgirroq munosabat bildiradilar. Shu sababli mamlakatimizda boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining faoliyatini zamonaviy pedagogik va axborot-informatsion texnologiyalar asosida modernizatsiyalashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayon boshlang‘ich sinflar uchun yaratilayotgan yangi darsliklar, ular asosida tashkil etilayotgan darslar hamda o‘qituvchilarning malaka oshirish kurslari mazmunida kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. XULOSA VA TAKLIFLAR Bugungi kunda boshlang‘ich ta’lim kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etilmoqda. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida kompetensiyalarni jadal shakllantirish maqsadida multimediyaviy vositalardan keng foydalanilmoqda. Kompetensiyaviy yondashuvni amaliyotga faol tatbiq etish uchun boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari bilan davra suhbatlari, konferensiya va yig‘inlarda chiqishlar tashkil etilmoqda, fikr-mulohazalar va munozaralar bayon etilmoqda. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etilgan multimediyaviy darslarda ta’lim jarayoniga kompetensiyaviy yondashuv asosida ta’limiy maqsadlarga erishish kafolatlanadi. Taniqli faylasuf Konfutsiyning ta’kidlashicha, inson nimani eshitsa – unutadi, nimani ko‘rsa – xotirasida saqlaydi, nimani o‘zi bajarsa – anglaydi. Shu sababli kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchilarning amaliy faoliyat ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Buning uchun ta’lim jarayonida o‘quvchilarning faolligini talab etadigan metodlardan foydalanish samarali natija beradi. Ana shunday metodlardan biri – o‘yin metodidir. Didaktik o‘yinlar asosan ta’lim jarayonini o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va tayyorgarlik darajalarini hisobga olgan holda samarali tashkil etishga, ularga bilim va ma’lumot berishni yengillashtirishga, ta’limda ko‘rgazmalilikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarni o‘quv materiallari bilan ortiqcha band qilib qo‘ymaslik imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, dastur materiallarini o‘zlashtirishda bir qator qulayliklar yuzaga keltiradi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchilarning his-tuyg‘ularini shakllantirishga, ayniqsa, ularning sezgi a’zolari – sezish, ko‘rish, tinglash va boshqa faoliyatlarini faollashtirishga yordam beradi. Ular bolaning miyasini “mashq” qilishga, tafakkurini teranlashtirishga o‘rgatadi. Natijada uning idroki, zehni, fahm-farosati, xotirasi, irodasi, bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqi va ehtiyoji mustahkamlanadi. Ziyrakligi, ixtiyoriy diqqati, topqirligi va tashabbuskorligi ortib boradi. O‘quvchining iste’dodi hamda ijodiy qobiliyati namoyon bo‘la boshlaydi, olgan bilimlarini o‘z faoliyatida, mehnat va o‘yin jarayonida sinab ko‘rish imkoniyati shakllanadi. Shu bois o‘quvchilarda kompetensiyalarni samarali shakllantirish uchun didaktik o‘yinlardan keng foydalanish lozim. Didaktik o‘yinlarni dars jarayonida qo‘llash ta’lim-tarbiya jarayoniga noan’anaviy yondashuvni ifodalab, an’anaviy usullardan bir qator jihatlari bilan farqlanadi. Ya’ni o‘quv jarayonining qiziqarli o‘yinlar asosida tashkil etilishi, o‘quvchilarning birgalikdagi faoliyatini ta’minlash, masalalarga guruh bo‘lib yondashish orqali ularning faolligi va mantiqiy tafakkuri rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Biroq ushbu jarayon texnologik jihatdan ta’minlangan bo‘lishi lozim. Buning uchun o‘yin mashg‘ulotlarida qatnashuvchilar mavjud bilimlarini faol namoyon eta olishga odatlangan bo‘lishlari zarur. Mazkur bilimlarni samarali namoyon etishda aynan o‘yin texnologiyalari asosida tashkil etilgan darslar alohida ahamiyat kasb etadi. O‘yin texnologiyalariga asoslangan darslarda qat’iy qoidalar va harakatlarning chegaralanish darajasi nisbatan kamroq bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘yin jarayonida o‘quvchilar jamoa bo‘lib ishlashga, uyushqoqlikka, birgalikda ijod qilishga, hamkorlikda faoliyat yuritishga hamda mustaqil fikrlashga o‘rganadilar. Natijada o‘quvchilarda axloqiy sifatlar, tabiat va jamiyat haqidagi tushunchalar, insoniy fazilatlar shakllanadi. Ular o‘yin qoidalariga rioya qilishga, intizomga amal etishga o‘rganadilar, do‘stlik, o‘rtoqlik va inoqlik his-tuyg‘ulari rivojlanadi hamda estetik didi yuksaladi, turli kasblarga bo‘lgan qiziqishi ortadi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1122 2025-yil, dekabr, 12-son Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Urazova M.B., Eshpulatov Sh.N. Bo‘lajak o‘qituvchining loyihalash faoliyati // Metodik qo‘llanma. – T.: TDPU rizografi, 2014. 2. Abdullayeva B. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining axborot kompetentligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan tayyorgarligining mazmuni / Boshlang‘ich ta’limning dolzarb masalalari: muammo va yechimlar. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. – Jizzax, 2019-yil. – 6-b. 3. Ганиева, М.А., Жумаева, Ш.Х. (2018). Формирование методов групповой работы с учащимися общеобразовательных школ. Вопросы науки и образования, (10 (22)), 149–151. 4. Maftuna, G. (2021). Effective ways to use TRIZ (The Theory of Inventive Problem Solving) in elementary school. Pindus Journal of Culture, Literature, and ELT, 9, 85–88. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 564 2025-yil, dekabr, 12-son Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 565 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 2025. №12 Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov Ingliz tili muharriri: Murod Xoliyorov Musahhih: Alibek Zokirov Sahifalovchi va dizayner: Iskandar Islomov © Materiallar ko‘chirib bosilganda “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali manba sifatida ko‘rsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Manzilimiz: Toshkent shahar, Yunusobod tumani 19-mavze, 17-uy. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №C–5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: № 136361.