SHAXS MOTIVATSIYASI VA UNING RIVOJLANISHIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR (PSIXOLOGIK TAHLIL)

320 SHAXS MOTIVATSIYASI VA UNING RIVOJLANISHIGA TAʼSIR ETUVCHI OMILLAR (PSIXOLOGIK TAHLIL) Misirova Masuma Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakultiti amaliy matematika yo’nalishi 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17973147 Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxs motivatsiyasi tushunchasi hamda uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar yoritib berilgan. Motivatsiya shaxs faoliyatining muhim psixologik asosi bo‘lib, insonning xulq-atvori, faolligi va maqsadga yo‘naltirilganligini belgilaydi. Maqolada ichki va tashqi motivatsiyaning mohiyati, ularning shaxs rivojlanishidagi o‘rni, shuningdek, shaxsiy va ijtimoiy omillarning motivatsiya shakllanishiga ta’siri tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: motivatsiya, shaxs, shaxs rivoji, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya, ta’sir etuvchi omillar Abstract: This article discusses the concept of personality motivation and the main factors influencing its development. Motivation is a key psychological basis of personality activity, determining human behavior, activeness, and goal orientation. The article analyzes internal and external motivation, their role in personal development, as well as the influence of personal and social factors on the formation of motivation. Keywords: motivation, personality, personal development, internal motivation, external motivation, influencing factors KIRISH. Shaxs motivatsiyasi - bu inson faoliyatini ichki yoki tashqi omillar orqali rag‘batlantiruvchi psixik jarayon bo‘lib, u shaxsning ehtiyojlari, qiziqishlari, qadriyatlari va maqsadlariga tayanadi. Motivatsiya inson faoliatining yo‘nalganligini, barqarorligini va mazmunini belgilaydi. A.N. Leontyevning taʼkidlashicha, motiv faoliyatning ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, u maqsaddan farq qiladi; maqsad ongda aks etgan natija bo‘lsa, motiv ehtiyoj bilan bog‘liq ichki energiya manbaidir (Leontyev A.N., Faoliyat, ong va shaxs, 1975). Motivatsiyaning rivojlanishiga birinchi navbatda biologik ehtiyojlar, keyinchalik ijtimoiy muhit va oila muhiti taʼsir ko‘rsatadi. Maslou tomonidan ishlab chiqilgan ehtiyojlar ierarxiyasiga ko‘ra, inson avval jismoniy ehtiyojlarini qondiradi, so‘ng xavfsizlik, ijtimoiylik, hurmat va nihoyat, o‘zini o‘zi ro‘yobga chiqarish ehtiyojiga intiladi (Maslow A.H., Motivation and Personality, 1954). Shu jarayonda bola tarbiyasi, ota-ona munosabatlari, maktab muhitining qo‘llab-quvvatlashi motivatsiyaning shakllanishida asosiy omillardandir. Shaxsning o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyati ham motivatsiya kuchiga taʼsir qiladi. Bandura nazariyasiga ko‘ra, insonning “o‘ziga ishonch” (self-efficacy) darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, u murakkab vazifalarni bajara olishiga bo‘lgan ishonchi shunchalik kuchli bo‘ladi va bu motivatsiyani oshiradi (Bandura A., Self-Efficacy: The Exercise of Control, 1997). O‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi esa motivatsion inqirozga olib kelishi mumkin. Pedagogik psixologiyada motivatsiyaning tashqi (rag‘bat, baho, jazodan qochish) va ichki (qiziqish, maqsad, o‘zini rivojlantirish) turlari farqlanadi. Dasher va Ryanning o‘zini o‘zi belgilash nazariyasi ichki motivatsiya ko‘proq shaxsning mustaqilligi, kompetentlik tuyg‘usi va ijtimoiy aloqadorlik hissi bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi (Deci E.L., Ryan R.M., Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior, 1985). 321 Shaxs motivatsiyasi jarayonida ichki va tashqi motivlar muhim o‘rin tutadi. Ichki motivatsiya shaxsning faoliyatdan qoniqish olishi, bilimga qiziqishi va o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga bo‘lgan ehtiyojida namoyon bo‘ladi. Tashqi motivatsiya esa mukofot, baho, maqtov, ijtimoiy e’tirof yoki jazodan qochish kabi omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ichki motivatsiya odatda barqarorroq bo‘lib, shaxsning mustaqil va ongli faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Motivatsiyaning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar bir necha guruhga bo‘linadi. Shaxsiy omillarga temperament, xarakter, o‘z-o‘zini baholash, irodaviy sifatlar va hayotiy tajriba kiradi. Ijtimoiy omillar esa oila muhiti, tarbiya uslubi, ta’lim muassasasi, tengdoshlar ta’siri va jamiyatdagi qadriyatlar bilan belgilanadi. Shuningdek, madaniy muhit, ommaviy axborot vositalari va iqtisodiy sharoitlar ham shaxs motivatsiyasining shakllanishi va rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, shaxs motivatsiyasi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri natijasida rivojlanadi. To‘g‘ri shakllangan motivatsiya shaxsning maqsadga intiluvchanligini oshiradi, o‘zini anglash va o‘z-o‘zini rivojlantirishiga zamin yaratadi. Motivatsiyaning rivojlanishiga quyidagi omillar sezilarli taʼsir etadi: • Oilaviy muhit - qo‘llab-quvvatlovchi va iliq muhit motivatsiyani oshiradi; • Taʼlim muhiti - o‘qituvchi bilan ijobiy muloqot ichki motivatsiyani kuchaytiradi; • Shaxsiy tajriba va refleksiya - muvaffaqiyatlar motivni mustahkamlaydi; • Qadriyatlar tizimi - shaxsning maqsadlarini belgilaydi; • Emotsional holat - stress motivatsiyani pasaytiradi, ijobiy emotsiyalar esa oshiradi. Shunday qilib, motivatsiya inson faoliyatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u biologik, ijtimoiy va psixologik omillar birgalikda ta’sir qilganda shakllanadi. Shaxsning to‘g‘ri rivojlanishi uchun uning ichki motivlarini qo‘llab-quvvatlash, maqsad qo‘yish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda mustaqillikni rag‘batlantirish zarur. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Leontyev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. Moskva, 1975. 2. Maslow A.H. Motivation and Personality. Harper & Row, 1954. 3. Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York, 1997. 4. Deci E.L., Ryan R.M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. Plenum Press, 1985. 5. Nemov R.S. Psixologiya (3 jildlik darslik). Moskva, 2003.