IDROK VA XOTIRA PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI

322 IDROK VA XOTIRA PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI Muxammadiyev Shaxboz Chirchiq davlat pedagogika universiteti Aniq fanlar fakulteti Amaliy matematika yo’nalish 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17973168 Annotatsiya: Mazkur tezis idrok va xotira psixik jarayonlarining mohiyati, ularning psixologik mexanizmlari, fiziologik asoslari hamda inson faoliyatidagi ahamiyatini keng yoritishga bag‘ishlangan. Idrok tashqi olamdagi predmet va hodisalarning ongda yaxlit va mazmunli aks etishini ta’minlovchi bilish jarayoni bo‘lsa, xotira esa olingan axborotni eslab qolish, saqlash va qayta tiklash imkonini beruvchi murakkab psixik mexanizmdir. Tezisda idrok va xotiraning turlari, bosqichlari, rivojlanish omillari hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu jarayonlarning ta’lim-tarbiya tizimi va shaxs rivojidagi ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: idrok, xotira, psixik jarayon, bilish faoliyati, eslab qolish, saqlash, qayta tiklash, sezgi, ong. Abstract: This thesis is devoted to a broad coverage of the essence of the mental processes of perception and memory, their psychological mechanisms, physiological foundations and their significance in human activity. Perception is a cognitive process that ensures a holistic and meaningful reflection of objects and phenomena in the external world in the mind, while memory is a complex mental mechanism that allows you to remember, store and restore the received information. The thesis analyzes the types, stages, development factors of perception and memory and their interrelationships from a scientific and theoretical perspective. The significance of these processes in the educational system and personal development is also substantiated. Keywords: perception, memory, mental process, cognitive activity, remembering, storage, restoration, intuition, consciousness. KIRISH Psixologiya fanida bilish jarayonlari alohida o‘rin egallaydi. Insonning atrof-muhitni anglash, undagi predmet va hodisalarni tushunish hamda ularga nisbatan ongli munosabat bildirish jarayoni idrok va xotira orqali amalga oshadi. Ushbu psixik jarayonlar inson hayotining barcha sohalarida - o‘qish, mehnat, muloqot va ijodiy faoliyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Idrok va xotira inson tajribasining shakllanishida asosiy mexanizmlar bo‘lib xizmat qiladi. Inson tomonidan qabul qilingan har qanday axborot avvalo idrok qilinadi, so‘ngra xotirada mustahkamlanadi. Agar idrok jarayoni yetarli darajada aniq va to‘liq bo‘lmasa, xotirada saqlanadigan ma’lumot ham barqaror bo‘lmaydi. Shu sababli idrok va xotiraning psixologik mexanizmlarini o‘rganish ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda, bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Idrok tushunchasi va uning psixologik mexanizmlari Idrok - bu tashqi olamdagi predmet va hodisalarning sezgi organlariga bevosita ta’siri natijasida ongda yaxlit obraz hosil bo‘lish jarayonidir. Idrok sezgidan farqli ravishda predmetni butun holda, ma’lum ma’no va mazmun bilan aks ettiradi. Inson idrok jarayonida predmetning alohida xususiyatlarini emas, balki ularning o‘zaro bog‘liqligini ham anglaydi. Shu bois idrok inson bilish faoliyatining muhim bosqichi hisoblanadi. Idrok jarayoni analiz va sintez, taqqoslash, umumlashtirish, abstraksiyalash kabi aqliy amallar orqali amalga oshadi. Analiz jarayonida predmet alohida qismlarga ajratilsa, sintez orqali 323 ular yagona obrazga birlashtiriladi. Taqqoslash va umumlashtirish esa predmetlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlashga yordam beradi. Idrokning muhim xususiyatlariga predmetliligi, yaxlitligi, barqarorligi, tanlanganligi va ma’noliligi kiradi. Predmetlilik idrok qilinayotgan obrazning real ob’ektga tegishli ekanligini bildiradi. Yaxlitlik idrok jarayonida alohida belgilar asosida umumiy obraz shakllanishini anglatadi. Barqarorlik esa tashqi sharoitlar o‘zgargan taqdirda ham predmetni nisbatan o‘zgarmas holda idrok qilish imkonini beradi. Idrok faol jarayon bo‘lib, unda shaxsning ehtiyojlari, qiziqishlari, maqsadlari va motivatsiyasi muhim rol o‘ynaydi. Masalan, o‘quv jarayonida talabaning fanga bo‘lgan qiziqishi kuchli bo‘lsa, u o‘quv materialini tezroq va chuqurroq idrok qiladi. Idrokning ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va teri-tuyush kabi turlari mavjud bo‘lib, ular insonning atrof-muhit bilan aloqasini ta’minlaydi. Idrokning fiziologik asosi markaziy asab tizimi faoliyati bilan bog‘liqdir. Sezgi organlaridan kelayotgan impulslar bosh miya po‘stlog‘ida qayta ishlanadi va ma’lum obraz hosil qiladi. Miya po‘stlog‘ining turli sohalari idrokning muayyan turlari uchun javobgar bo‘lib, ularning o‘zaro hamkorligi idrokning to‘liqligini ta’minlaydi. Shu jihatdan idrok psixik va fiziologik jarayonlarning uzviy birligidir. Xotira - bu shaxsning avval idrok qilgan axborotlarini eslab qolish, saqlash va zarur paytda qayta tiklash qobiliyatidir. Xotira inson tajribasining asosiy omili bo‘lib, bilim, malaka va ko‘nikmalarning shakllanishini ta’minlaydi. Insonning o‘tmish tajribasi xotira orqali hozirgi va kelajak faoliyatiga xizmat qiladi. Xotiraning asosiy mexanizmlariga assotsiatsiya, takrorlash, mustahkamlash va ma’noli bog‘lash kiradi. Assotsiatsiya hodisalarning vaqt, makon yoki ma’no jihatdan bog‘lanishi asosida eslab qolishni ta’minlaydi. Takrorlash axborotni uzoq muddatli xotirada mustahkamlashga xizmat qiladi. Ma’noli eslab qolish mexanik eslab qolishga nisbatan ancha samarali hisoblanadi. Xotira jarayoni uch asosiy bosqichdan iborat: eslab qolish, saqlash va esga tushirish. Xotiraning qisqa muddatli, uzoq muddatli va operativ turlari mavjud. Shuningdek, obrazli, so‘zmantiqiy, emotsional va harakat xotiralari farqlanadi. Har bir xotira turi inson faoliyatining muayyan sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Xotiraning rivojlanishi ta’lim, tarbiya va mashq jarayonida shakllanadi. Muntazam takrorlash, maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat va emotsional holat xotiraning samaradorligini oshiradi. Shuningdek, idrokning aniqligi, diqqatning barqarorligi va motivatsiya darajasi ham xotira rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Idrok va xotira o‘zaro uzviy bog‘liq psixik jarayonlardir. Idrok xotira uchun boshlang‘ich material vazifasini bajaradi, xotira esa idrok jarayonini boyitadi. Oldingi tajriba va bilimlar idrokni tezlashtiradi va aniqlashtiradi. Shu bilan birga, idrok jarayonining sifatli bo‘lishi xotirada axborotning mustahkam saqlanishini ta’minlaydi. Ta’lim jarayonida idrok va xotiraning uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. O‘quv materialining ko‘rgazmali, tushunarli va tizimli berilishi idrokni faollashtiradi, takrorlash va mustahkamlash esa xotirani rivojlantiradi. Pedagogik jarayonda ushbu psixik mexanizmlardan samarali foydalanish yuqori natijalarga olib keladi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, idrok va xotira insonning bilish faoliyatida yetakchi o‘rin tutuvchi psixik jarayonlardir. Ularning psixologik mexanizmlarini chuqur o‘rganish shaxs rivoji, ta’lim samaradorligi va kasbiy faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Idrok va xotiraning o‘zaro uyg‘unligi insonning atrof-muhitni anglash darajasini belgilaydi. 324 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 2. Karimova V.M. Psixologiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014. 3. Nemov R.S. Psixologiya. – Moskva, 2011. 4. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. – Moskva, 2002. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106.