O'QITUVCHILARDA ANALITIK RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI

332 O‘QITUVCHILARDA ANALITIK RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI Samiyeva Kamolaxon Sobirjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Amaliy matematika yo‘nalishi 1kurs talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17974387 Annotatsiya: O‘qituvchilarda analitik fikrlashni rivojlantirish pedagogik jarayonning sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Ushbu tezisda analitik fikrlashning psixologik asoslari, o‘qituvchilarning aqliy faoliyatiga ta’sir qiluvchi ichki va tashqi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, mantiqiy mulohaza yuritish, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarining o‘qituvchi faoliyatidagi ahamiyati yoritiladi. Tadqiqot natijalari o‘qituvchilarda analitik fikrlashni rivojlantirishga yordam beruvchi samarali metodlarni aniqlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: analitik fikrlash, o‘qituvchi kompetensiyasi, psixologik omillar, mantiqiy mulohaza, qaror qabul qilish, refleksiya, kasbiy tafakkur, muammoli vaziyat, ijtimoiy-emotsional muhit. Annotation: Developing analytical thinking in teachers is essential for improving the quality of the educational process. This thesis examines the psychological foundations of analytical thinking and analyzes internal and external factors influencing teachers’ cognitive activity. It highlights the importance of logical reasoning, problem analysis, and decision-making in teachers’ professional practice. The findings contribute to identifying effective methods for enhancing analytical thinking among educators. Keywords: analytical thinking, teacher competence, psychological factors, logical reasoning, decision-making, reflection, professional thinking, problem situations, socio-emotional environment. KIRISH Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki murakkab pedagogik vaziyatlarni tahlil qiluvchi, ilmiy asoslangan qarorlar qabul qiluvchi mutaxassis sifatida shakllanadi. Shu bois analitik fikrlash o‘qituvchi kompetensiyasining eng muhim tarkibiy qismidir. Biroq amaliyotda ko‘plab pedagoglar dars jarayonida muammoli vaziyatlarni tahlil qilish yoki samarali strategiya tanlashda qiyinchiliklarga duch keladi. Bu esa analitik fikrlashni rivojlantirishga ta’sir etuvchi psixologik omillarni o‘rganish zaruriyatini tug‘diradi. O‘qituvchilarda analitik rivojlanishga ta’sir qiluvchi eng muhim omillar psixologik va kognitiv jarayonlar bilan bevosita bog‘liq. Avvalo, shaxsning intellektual moslashuvchanligi yuqori bo‘lsa, pedagog turli vaziyatlarga mos ravishda tezkor tahlil va qaror qabul qila oladi. Bunday moslashuvchanlik o‘qituvchiga o‘quvchi xulqi, dars jarayonidagi kutilmagan holatlar va metodik o‘zgarishlarni to‘g‘ri talqin qilish imkonini beradi. Analitik tafakkurni shakllantirishda mantiqiy xotira, diqqat barqarorligi va kuzatuvchanlik ham muhim o‘rin tutadi. Diqqatning barqaror bo‘lishi o‘qituvchiga jarayonlarni to‘liq idrok etish va ular orasidagi bog‘liqliklarni aniqlashga yordam beradi. Kuzatuvchanlik esa o‘quvchilar faoliyatida yuz berayotgan eng kichik o‘zgarishlarni ham sezish va ularga mos ravishda choralar ko‘rish imkonini yaratadi. Shaxsning motivatsion holati ham analitik rivojlanishning ajralmas qismidir. Pedagogning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan ehtiyoji, yangilikka qiziqishi va ichki motivlari qanchalik kuchli bo‘lsa, tahliliy yondashuv ham shunchalik rivojlanadi. Bu omil o‘qituvchining muammolarga ijodiy 333 yondashishi, innovatsion metodlarni sinab ko‘rishi va o‘z faoliyatini muntazam baholashiga zamin yaratadi. Analitik fikrlashning psixologik asoslaridan yana biri bu kritik tafakkurning rivojlanganligidir. O‘qituvchi ma’lumotlarni faqat qabul qiluvchi emas, balki ularni tahlil qiluvchi, baholovchi va tanlab qo‘llovchi subyekt bo‘lishi lozim. Kritik fikrlash bilimlarni mexanik o‘zlashtirishdan ko‘ra, ularning mazmunini chuqur anglashni ta’minlaydi. Bu jarayon pedagogning dars jarayonida o‘quvchilarga ham aniq, asosli va mantiqli fikr yuritishni o‘rgatishiga yordam beradi. Kognitiv jarayonlardan tashqari, o‘qituvchilar o‘rtasidagi ijtimoiy-psixologik muhit ham analitik rivojlanishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hamkasblar bilan fikr almashish, metodik seminarlar, pedagogik muhokamalar tahliliy fikrlashni chuqurlashtiradi. O‘zaro tajriba almashish jarayoni yangi qarashlar paydo bo‘lishiga, muammolarga turli nuqtai nazardan qarashga va qarorlarni taqqoslab tahlil qilishga yordam beradi. Shuningdek, o‘qituvchining emosional barqarorligi analitik fikr yuritish samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Stressning yuqori darajasi, charchoq yoki emotsional zo‘riqish mantiqiy va analitik jarayonlarni sekinlashtirishi mumkin. Shu sababli o‘qituvchilarda emosional intellektni rivojlantirish, ruhiy sog‘lom muhitni ta’minlash va psixologik yordam xizmatlarini yo‘lga qo‘yish muhim hisoblanadi. XULOSA O‘qituvchilarda analitik fikrlashni rivojlantirish psixologik, pedagogik va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Diqqatni boshqarish, mantiqiy mulohaza yuritish, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, refleksiya qilish va qo‘llab-quvvatlovchi emotsional muhit mavjud bo‘lishi analitik tafakkurni mustahkamlaydi. Analitik fikrlashning rivoji o‘qituvchining kasbiy faoliyatida samaradorlikni oshiradi, to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasini kuchaytiradi va ta’lim jarayonining sifatini yaxshilaydi. Shu bois o‘qituvchilar uchun analitik fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan kompleks yondashuv va amaliy metodikalar ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. A taxonomy for learning, teaching, and assessing. New York: Longman, 2001. 2. Facione, P. A. Critical Thinking: What It Is and Why It Counts. Insight Assessment, 2015. 3. Sternberg, R. J. Human Intelligence. Cambridge University Press, 2020. 4. Marzano, R. J. The Art and Science of Teaching. ASCD, 2007. 5. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press, 1978.