SHAXS PSIXOLOGIYASI

339 SHAXS PSIXOLOGIYASI Turdiyeva Ruhshona Chirchiq davlat pedagogika universiteti Amaliy matematika yo‘nalishi 25-2 guruh talabasi Ilmiy rahbar: Radjabova Zuhra Mirzotillayevna https://doi.org/10.5281/zenodo.17974477 Annotatsiya: Ushbu ishda shaxs psixologiyasi tushunchasi, uning shakllanishida biologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri, shuningdek, shaxsning individual xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari ilmiy nuqtai nazardan yoritilgan. Tadqiqot davomida shaxs tuzilmasi, temperament va xarakter farqlari hamda motivatsiyaning psixologik mexanizmlari tahlil qilindi. Ishning amaliy ahamiyati shundaki, unda keltirilgan nazariy va amaliy ma’lumotlar o‘qituvchilar, psixologlar va pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kalit so‘zlar: Shaxs, psixologiya, motivatsiya, temperament, xarakter, rivojlanish, ijtimoiylashuv. Annotation This work sheds light on the concept of personality psychology, the interaction of biological and social factors in its formation, as well as the individual characteristics and stages of development of the individual from a scientific point of view. During the study, the structure of the personality, differences in temperament and character, and psychological mechanisms of motivation were analyzed. The practical significance of the work is that the theoretical and practical information presented in it can be useful for teachers, psychologists, and specialists engaged in pedagogical activities. Keywords: Personality, psychology, motivation, temperament, character, development, socialization. KIRISH Shaxs psixologiyasi – insonning ichki dunyosi, uning xulq-atvori, motivlari va individual xususiyatlarini o‘rganadigan psixologiya bo‘limidir. Inson tug‘ilgan kundan boshlab ma’lum bir o‘ziga xos fazilatlarga ega bo‘lsa-da, uning haqiqiy shaxs sifatida shakllanishi ijtimoiy muhit, tarbiya va shaxsiy tajribalar bilan chambarchas bog‘liq. Bugungi tez sur’atlarda rivojlanayotgan hayotda inson ruhiyatini chuqur bilish, shaxsni to‘g‘ri anglash va unga mos yondashuvni qo‘llash katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun shaxs psixologiyasini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir. Ushbu ishning maqsadi – shaxsning strukturasi, uni shakllantiruvchi omillar, temperament va xarakter xususiyatlarini ilmiy manbalarga tayanib tahlil qilish. Psixologiyada shaxs deganda insonning ijtimoiy, psixologik va individual xususiyatlari mujassamlashgan yaxlit tizim tushuniladi. Shaxsning tarkibiy qismlari sifatida temperament, xarakter, qobiliyat, irodaviy sifatlar, emotsional jarayonlar va motivlar ko‘rsatib o‘tiladi. Ko‘pchilik psixologlar, xususan K. Yung va G. Allport shaxsning murakkab, ko‘p qatlamli tuzilishga ega ekanini ta’kidlagan. Shaxs rivojlanishi ikkita asosiy omil - irsiyat va muhit ta’sirida sodir bo‘ladi. Irsiy omillar bolaning temperamentini belgilasa, ijtimoiy muhit va tarbiya uning xarakteri va hayotiy qarashlarini shakllantiradi. Oiladagi tarbiya uslubi, maktab muhiti va tengdoshlar bilan muloqot shaxs rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi. Masalan, demokratik oilada ulg‘aygan bolalarda o‘ziga ishonch, erkin fikrlash va ijtimoiy faollik kabi sifatlar tezroq rivojlanadi. 340 Temperament - asosan tug‘ma bo‘lib, odamning ruhiy jarayonlari tezligi va intensivligini belgilaydi. Psixologiyada sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik kabi temperament turlari mavjud. Xarakter esa shaxsning irodaviy, axloqiy va emotsional sifatlari majmuidir. Xarakter mehnat jarayoni, tarbiya, hayotiy tajriba va shaxsiy qarorlar orqali shakllanadi. Motivatsiya shaxsni harakatga keltiruvchi ichki kuch bo‘lib, uning ehtiyoj, qiziqish, maqsad va qadriyatlaridan tarkib topadi. A. Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasiga ko‘ra, odam avvalo asosiy fiziologik ehtiyojlarini qondiradi, so‘ng xavfsizlik, muhabbat, hurmat va o‘zini namoyon qilishga intiladi. Motivatsiya kuchli bo‘lgan shaxs faol, maqsadga intiluvchan va o‘z ustida ishlaydigan bo‘ladi. Inson rivojlanishida bolalik, o‘smirlik, yoshlik va voyaga yetganlik bosqichlari ajralib turadi. Har bir davrning o‘ziga xos psixologik vazifalari bor. Masalan, o‘smirlik davrida identifikatsiya - ya’ni “men kimman?” degan savolga javob topish jarayoni muhim. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi ham shaxs o‘sishi bosqichma-bosqich kechishini tasdiqlaydi. Ijtimoiylashuv - insonning jamiyatga moslashishi, unda faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan xulq-atvor va qadriyatlarni o‘zlashtirish jarayonidir. Bolaning ijtimoiylashuvida oila va maktabning roli juda katta. Shuningdek, kommunikativ ko‘nikmalarning rivojlanishi shaxsning jamoadagi o‘rnini belgilaydi. Samarali muloqot qila olgan odamlar odatda ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli bo‘ladi. XULOSA Shaxs psixologiyasi odamning ichki dunyosi, uning xatti-harakati, qiziqishlari, motivlari va o‘zini tutishiga ta’sir etuvchi omillarni chuqur o‘rganuvchi muhim ilmiy yo‘nalishdir. Shaxsning shakllanishi biologik omillar, ijtimoiy muhit va tarbiya jarayonining o‘zaro ta’siri asosida kechadi. Temperament tug‘ma bo‘lsa, xarakter tarbiya va tajriba orqali boyib boradi. Shaxsning motivatsiyasi, rivojlanish bosqichlari va ijtimoiylashuvi esa uning jamiyatdagi faoliyatini belgilaydi. Ushbu ishda keltirilgan nazariy ma’lumotlar shaxs psixologiyasini o‘rganish va uni amaliyotda qo‘llashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimova V.M. “Psixologiya”. – T.: Fan va texnologiya, 2010. 2. Zokirova R. “Umumiy psixologiya asoslari”. – T., 2015. 3. G‘oziev E. “Shaxs psixologiyasi”. Elektron o‘quv qo‘llanma, 2018. 4. E. Erikson. “Childhood and Society” 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.