YURIDIK PSIXOLOGIYA

344 YURIDIK PSIXOLOGIYA Yergashboyeva Dilnoza Yerkin qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-kurs amaliy matematika yo‘nalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17974530 Annotatsiya: Yuridik psixologiya yuristga jinoyatchini oddiy fuqarolar orasidan tezroq topishga yordam beradi chunki jinoyatchi o‘zining psixikasi bilan oddiy fuqarolar orasidan ajralib turadi. Psixologiya yuristlarga tezroq to‘g‘ri fikrlashga, muomala madaniyatini oshirishga, mantiqiy fikrlashini oshirishga, to‘g‘ri tahlil qilishni o‘rgatadi. Kalit so‘z: psixika, klinika, yordam, jarayon, faoliyat, muammo, huquq, yuridik. Annotation: Legal psychology helps a lawyer quickly distinguish a criminal from ordinary citizens because a criminal’s psyche differs from that of regular people. Psychology teaches lawyers to think correctly and quickly, improve communication culture, enhance logical thinking, and develop the ability to analyze accurately. Keywords: psychology, clinic, help, process, activity, problem, law, legal. KIRISH: Psixologiya ko‘plab sohalarga bog‘liq fan hisoblanadi. Psixologiya xuquqshunoslik fanini ham chetlab o‘tmagan ya'ni yuridik psixologiya fani ham bir necha asrlar davomida rivojlanib kelmoqda. Eksperimental psixologiya ta'sirida XX asrning boshlarida ilk yuridik psixologiya laboratoriya ochlib, tadqiqotlar o‘tkazilgan. O‘sha vaqtlarda bu ishlar G.GROSS, K.MARBE, V.SHTERN kabi insonlar tomonidan olib borilgan. Bu soha fan sifatida yuz yildan avval tarkib topib rivojlana boshlagan. O‘tgan asrning 69-yillariga kelib bu fan haqidagi tushunchalar o‘zgardi. Davlatimiz mustaqillikka erishgach bu fan sifatida erkin rivojlandi va taraqqiy eta boshladi. Yuridik psixologiya sud ishlarini yurgizish jarayonida shxsning xulq-atvorini o‘rganuvchi fan hisoblanadi. Yurist mukammal bo‘lishi uchun psixologiya fanini a'lo darajada bilishi zarur. Chunki ayrim insonlar yolg‘on guvohlik berishi, stress tasirida jinoyatga iqror bo‘lishi mumkin. Shuning uchun yurist psixolog ham bo‘lishi kerak. Bu voqealar ilmiy tomondan nazariya qilib olinib keyin amalda qo‘llanilib to‘g‘riligini bir qancha olimlar o‘zlari olib borgan ishlarida isbotlab berganlar. Bularga misol qilib Elizabeth Loftus, Hugo Myunsterberg,John Douglas kabi olimlarning ismlarini sanashimiz mumkin. Loftus 2018-yilda nashr etilgan sharh maqolasida "Guvoh xotirasi ko‘p hollarda xatoga moyil chunki insonning xotirash videokamera emas," degan. Hugo MyunsterbergYuridik psixologiya asoschilaridan biri:“Guvoh xotirasi haqiqatning ko‘zgusi emas, balki hissiyotning soyasidir,”deganlar. Hans Gross Yuridik psixologiya va sud ekspertizasi pioneri:“Jinoyatchini dalillar emas, dalillarni qanday o‘qigan odam fosh qiladi,” deya ta'kidlagan. John Douglas FBI profiling bo‘limi asoschilaridan:“Jinoyatchi har doim o‘z hikoyasini qoldirib ketadi. Uni o‘qish - bizning ishimiz,” kabi yozganlar o‘z asarlarida. XULOSA: Yuridik psixologiya juda kerkali fan hisoblanadi. Chunki yuristlar insonning taqdirini hal qiladi. Yurist psixologiyani o‘rganish orqali insonning aybdor emasligini, balki bu aybdor stress ta'sirida aybga iqror bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Buni esa yuristlar aniqlaydi. Bulardan tashqari guvohlar yolg‘on guvohlik berishi mhmkin buni ham psixologiyani yaxshi o‘rgangan yurist anglab, haqiqiy aybdorni topadi. 345 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Saarni, C. (1999) – Emotional competence development in childhood. 2. Mayer, J.D., Salovey, P. (1997). Emotional Intelligence: Theory, Findings, and Implications. Psychological Inquiry, 15(3), 197–215. 3. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books. 4. Bar-On, R. (2006). The Bar-On Model of Emotional-Social Intelligence (ESI). Psicothema, 18(Suppl), 13–25. 5. LeDoux, J.E. (2000). Emotion Circuits in the Brain. Annual Review of Neuroscience, 23, 155– 184. 6. Elias, M.J., Weissberg, R.P. (2000). Promoting Social and Emotional Learning: Guidelines for Educators. ASCD. 7. Schutte, N.S., Malouff, J.M., Hall, L.E., Haggerty, D.J., Cooper, J.T., Golden, C.J., Dornheim, L. (2007). Development and validation of a measure of emotional intelligence. Personality and Individual Differences, 42(6), 921–933.