SHAXS TUZILISHI VA FAOLIYATINING PSIXOLOGIK ASOSLARI

352 SHAXS TUZILISHI VA FAOLIYATINING PSIXOLOGIK ASOSLARI Abdujalilova Madina Azizbek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti (kechki) 1-kurs 25/02 talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974593 Annotatsiya: Ushbu ilmiy ishda shaxs tuzilishi va uning faoliyatining psixologik asoslari keng qamrovda tahlil qilingan. Shaxsning psixologik tuzilishi temperament, xarakter, qobiliyat, motivatsiya, ehtiyojlar, irodaviy sifatlar va emotsional holatlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi orqali shakllanishi yoritilgan. Ishda shaxsning ichki psixik tizimi va uning faoliyat jarayonida qanday namoyon bo‘lishi, shuningdek faoliyatning motivlar, maqsadlar, ehtiyojlar, qiziqishlar va irodaviy jarayonlar bilan bog‘liqligi ilmiy izohlangan. Shaxs va faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, shaxsning ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish jarayonidagi o‘rni hamda faoliyatning psixik rivojlanishga ta’siri chuqur tahlil etilgan. Mazkur mavzu shaxs psixologiyasining nazariy asoslarini o‘rganish, ta’lim va tarbiya jarayonini samarali tashkil etish hamda insonning individual rivojlanishini tushunishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: shaxs, shaxs tuzilishi, faoliyat, psixologik asoslar, temperament, xarakter, qobiliyat, motivatsiya, ehtiyoj, iroda, emotsional holat, faoliyat nazariyasi, psixik rivojlanish. Abstract: This scientific work provides a comprehensive analysis of personality structure and the psychological foundations of human activity. The study examines the formation of personality through the interaction of temperament, character, abilities, motivation, needs, volitional qualities, and emotional states. Particular attention is paid to the internal psychological system of the individual and its manifestation in the process of activity. The relationship between activity and psychological components such as motives, goals, needs, interests, and volitional processes is scientifically explained. The paper also analyzes the interaction between personality and activity, the role of personality in acquiring social experience, and the impact of activity on psychological development Keywords: personality, personality structure, activity, psychological foundations, temperament, character, abilities, motivation, needs, volition, emotional states, activity theory, psychological development. KIRISH Inson shaxsini o‘rganish psixologiya fanining eng qadimiy va ayni paytda eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, shaxsning tuzilishi, uning psixik jarayonlari, ichki imkoniyatlari va faoliyatining mazmunini aniqlash turli ilmiy maktablar tomonidan chuqur tadqiq etib kelinmoqda. Shaxs - bu nafaqat biologik mavjudot, balki ijtimoiy hayotning faol ishtirokchisi, ongli faoliyatning subyekti, o‘z xatti-harakatlarini boshqara oladigan, maqsadlar qo‘ya oladigan, ijtimoiy munosabatlarga kirishadigan murakkab psixologik tizimdir. Shu bois shaxs tuzilishini tahlil qilish, uning tarkibiy qismlarini aniqlash va faoliyat bilan o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish psixologik rivojlanishning mohiyatini chuqur anglashga imkon beradi. Psixologiyada shaxsning tuzilishi ko‘p omilli tizim sifatida qaralib, temperament, xarakter, qobiliyat, motivatsiya, ehtiyojlar, irodaviy sifatlar va emotsional holatlar uning asosiy tarkibiy qismlari sifatida ko‘rsatiladi. Bu elementlarning har biri shaxsning xulq-atvori, ijtimoiy moslashuvi, fikrlash uslubi va faoliyat yo‘nalishini belgilovchi muhim psixologik omillardir. Masalan, temperament shaxsning psixik jarayonlarining dinamikasini, xarakter esa uning 353 barqaror xatti-harakat tizimini ifodalaydi. Qobiliyatlar shaxsning ma’lum faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish imkoniyatini belgilasa, motivlar va ehtiyojlar uning faoliyatga undovchi ichki kuchi bo‘lib xizmat qiladi. Shaxsning faoliyati esa uning psixologik tuzilishining amalda namoyon bo‘lishi hisoblanadi. Faoliyat orqali shaxs o‘z qobiliyatlarini ro‘yobga chiqaradi, ehtiyojlarini qondiradi, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi va tajriba orttiradi. Faoliyatning psixologik asoslarini o‘rganish shaxsning nima uchun ma’lum harakatni sodir etishi, qanday motivlar uni boshqarishi, maqsadga qanday erishishi va o‘z xulqini qanday nazorat qilishi kabi savollarga javob beradi. Psixologiya fanida faoliyatning motivatsion, irodaviy, maqsadga yo‘naltirilgan va emotsional jihatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Shaxs va faoliyatning o‘zaro bog‘liqligi vygotskiy, leontev, rubinshteyn kabi klassik psixologlar tomonidan chuqur ilmiy asosda isbotlangan. Ayniqsa, leontevning faoliyat nazariyasi shaxsning rivojlanishi uning faol amaliy tajribasi orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Ya’ni inson faoliyat jarayonida tajriba to‘playdi, yangi malaka va ko‘nikmalar hosil qiladi, ijtimoiy munosabatlarga kirishadi va shu yo‘l bilan o‘z shaxsiy sifatlarini rivojlantiradi. Bu jarayon shaxsning ichki dunyosi va tashqi muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning murakkab mexanizmini namoyon qiladi. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, shaxsning psixologik tuzilishini va uning faoliyat asoslarini tushunish ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, tarbiyaviy strategiyalarni ishlab chiqish, shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda yondashuvni tanlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Shaxsning qaysi xususiyatlari tug‘ma, qaysilari esa sharoit va tarbiya ta’sirida shakllanishini aniqlash tarbiyachilar, pedagoglar, psixologlar va ijtimoiy soha mutaxassislari uchun zarur hisoblanadi. Shu ma’noda, shaxs tuzilishi va faoliyatining psixologik asoslarini o‘rganish shaxsning ichki imkoniyatlarini aniqlash, uning rivojlanish bosqichlarini tushunish, to‘g‘ri psixologik yondashuvni tanlash va inson faoliyatini boshqarish mexanizmlarini ilmiy asosda tushuntirishga xizmat qiladi. Shaxs tuzilishi psixologiya fanining eng muhim tushunchalaridan biri bo‘lib, u insonning psixik jarayonlari, xususiyatlari va individual imkoniyatlarining murakkab tizimini ifodalaydi. Shaxsning tuzilishini aniqlash, uning tarkibiy qismlarini tahlil qilish va faoliyat jarayonida qanday namoyon bo‘lishini o‘rganish insonning ruhiy rivojlanish mexanizmlarini chuqur anglash imkonini beradi. Shaxsning psixologik tuzilmasi ko‘p omilli bo‘lib, u temperament, xarakter, qobiliyat, ehtiyoj, motivatsiya, irodaviy sifatlar, emotsional holatlar va shaxs yo‘nalganligi kabi komponentlardan tashkil topgan. Temperament shaxsning psixik jarayonlarining dinamikasini belgilovchi tug‘ma biologik asosga ega xususiyatdir. Gippokrat va galen tomonidan ilgari surilgan temperament tipologiyasi - sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik tiplari - keyinchalik ilmiy izlanishlar orqali boyitildi. Temperament shaxsning xarakteri va faoliyat tarziga bevosita ta’sir qilsa-da, u o‘zgarmas emas, balki tarbiya va ijtimoiy tajriba orqali muayyan darajada shakllanishi mumkin. Xarakter shaxsning barqaror psixologik xususiyatlarini aks ettiradi. U insonning o‘ziga, boshqalarga va faoliyatga bo‘lgan munosabatini belgilaydi. Xarakter tuzilishi irodaviy sifatlar, axloqiy fazilatlar, hissiy barqarorlik, mas’uliyat, qat’iyat, tashabbuskorlik kabi xususiyatlar orqali namoyon bo‘ladi. Xarakter temperamentga nisbatan ko‘proq ijtimoiy muhit, tarbiya va shaxsning hayotiy tajribasi ta’sirida shakllanadi. Qobiliyatlar shaxsning muayyan faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish imkoniyatlarini ifodalaydi. Ular umumiy (aqliy, ijodiy, muloqot qobiliyatlari) va maxsus (matematika, san’at, sport, til o‘rganish bo‘yicha qobiliyatlar) ko‘rinishlarda bo‘ladi. Qobiliyatlar tug‘ma bo‘lishi mumkin, 354 ammo ular faqat faoliyat jarayonida rivojlanadi. L.s. vygotskiyning fikricha, qobiliyatlar insonning ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishi va faoliyat orqali mustaqil o‘rganishi natijasida shakllanadi. Ehtiyojlar shaxs faoliyatining asosiy manbai hisoblanadi. Maslou ehtiyojlarni fiziologik ehtiyojlardan tortib, o‘zini-o‘zi ro‘yobga chiqarishgacha bo‘lgan besh bosqichga ajratgan. Shaxsning ehtiyojlari motivlarni keltirib chiqaradi, motiv esa faoliyatni boshlashga undaydi. Motivatsiya esa shaxsni harakatga keltiruvchi ichki psixologik mexanizm bo‘lib, unda ehtiyojlar, qiziqishlar, maqsadlar, qadriyatlar va tashqi rag‘batlar mujassam bo‘ladi. Shaxsning ichki motivlari mustahkam bo‘lsa, uning faoliyati yanada samarali bo‘ladi. Iroda shaxsning maqsadga erishish yo‘lidagi to‘siqlarni yengish, qaror qabul qilish va o‘zini boshqara olish qobiliyatidir. Irodaning kuchli bo‘lishi shaxsning hayotiy maqsadlarini amalga oshirish, kundalik vazifalarni bajarish va ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tanlashida muhim ahamiyat kasb etadi. Shaxs tuzilishi haqidagi ilmiy qarashlar faoliyat nazariyasi bilan mustahkam bog‘liq. Rubinshteyn, leontev, vygotskiy kabi olimlar shaxsning rivojlanishini uning faoliyati orqali tushuntiradi. Bu qarashlarga ko‘ra, faoliyat shaxsning tashqi olam bilan o‘zaro munosabatini ta’minlaydigan jarayon bo‘lib, u motiv - maqsad - amal - natija ketma-ketligi orqali amalga oshadi. Faoliyat davomida shaxs nafaqat tashqi muhitni o‘zgartiradi, balki o‘zining psixik tuzilishini ham boyitadi, yangi bilim va ko‘nikmalarni egallaydi, ijtimoiy tajribani o‘zlashtiradi. Faoliyatning psixologik asoslari motivatsiya, maqsadlilik, ongli boshqaruv, emotsional holat va irodaviy jarayonlar orqali yoritiladi. Insonning faoliyati tasodifiy emas, balki muayyan ichki ehtiyojlar ta’siri ostida sodir bo‘ladi. Masalan, o‘quv faoliyati bilim olish ehtiyoji va kasbiy rivojlanishga bo‘lgan motiv asosida shakllanadi; mehnat faoliyati moddiy ehtiyojlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq har bir faoliyatda shaxsning shaxsiy maqsadlari, qiziqishlari va qadriyatlari muhim o‘rin tutadi. Shaxsning faoliyati psixologik rivojlanishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, u orqali shaxsning bilish jarayonlari kengayadi, ijtimoiy munosabatlari mustahkamlanadi, o‘z-o‘zini anglash darajasi oshadi. Faoliyat va shaxs o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik shuni ko‘rsatadiki, shaxs faqat faoliyatda shakllanadi va faoliyat orqali o‘zining barcha psixologik xususiyatlarini namoyon qiladi. Shaxsning tuzilishi va faoliyati o‘rtasidagi bu o‘zaro bog‘liqlik ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun juda muhim. O‘qituvchi yoki pedagog shaxsning individual psixologik xususiyatlarini bilgan holda unga mos yondashuvni tanlay oladi. Shuningdek, motivatsiya jarayonlarini bilish o‘quvchilarni o‘qishga undash, ularda qiziqish uyg‘otish va ularga maqsadga erishishda yordam berishni osonlashtiradi. Umuman olganda, shaxs tuzilishi va faoliyatining psixologik asoslarini o‘rganish insonning kimligini, uning imkoniyatlarini, xatti-harakatlarining sabablarini va ijtimoiy hayotdagi faoliyatining mohiyatini chuqur tushunish imkonini beradi. Bu mavzu psixologiya, pedagogika, ta’lim-tarbiya, ijtimoiy-psixologik amaliyot va shaxsiy rivojlanish sohalari uchun nihoyatda dolzarb va zarurdir. XULOSA Shaxs tuzilishi va uning faoliyatining psixologik asoslarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, inson shaxsi murakkab, ko‘p qatlamli va uzluksiz rivojlanib boradigan psixologik tizimdir. Shaxsning tuzilmasi temperament, xarakter, qobiliyat, ehtiyojlar, motivatsiya, irodaviy sifatlar va emotsional holatlar kabi tarkibiy qismlardan tashkil topadi. Ushbu komponentlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda ishlaydi, shaxsning xatti-harakati, jamiyatdagi o‘rni va faoliyat yo‘nalishini belgilaydi. Tahlillar shuni anglatadiki, shaxsning rivojlanishi biologik asoslar bilan cheklanmaydi. Uning shakllanishida tarbiya, ijtimoiy muhit, muloqot, ta’lim jarayoni va faoliyatning o‘zi hal 355 qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, faoliyat shaxsning rivojlanishida asosiy omil bo‘lib, u orqali inson o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqaradi, yangi ko‘nikmalarni egallaydi, ijtimoiy tajribani o‘zlashtiradi va o‘z psixik tuzilmasini boyitadi. Leontev, rubinshteyn, vygotskiy kabi olimlar tomonidan asoslab berilgan faoliyat nazariyasi shaxsning o‘sishi va shakllanishida faoliyatning uzviy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shaxs faoliyatining psixologik asoslarini o‘rganish insonning nima uchun bunday xatti-harakatni tanlashi, qanday motivlar uni boshqarishi, muayyan maqsadni qanday anglash va unga erishish jarayoni qanday kechishi kabi savollarga javob beradi. Bu esa shaxsning ruhiy dunyosini chuqur tushunish, uning individual farqlarini hisobga olgan holda to‘g‘ri yo‘naltirish va rivojlantirish imkonini yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. - Москва: Смысл, 2005. 2. Выготский Л.С. Психология развития человека. - Москва: Педагогика, 1984. 3. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Санкт-Петербург: Питер, 2003. 4. Немов Р.С. Психология: Учебник для студентов. - Москва: Владос, 2014. 5. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. - Санкт-Петербург: Питер, 2010. 6. Karimova V. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya, 2018. 7. Zimnyaya I.A. Pedagogik psixologiya. - Moskva: Logos, 2011. 8. Atkinson R., Hilgard E. Introduction to Psychology. - New York: Harcourt Brace, 2000.