BIOGENETIK NAZARIYA MOHIYATI VA TANQIDIY TAHLIL

359 BIOGENETIK NAZARIYA MOHIYATI VA TANQIDIY TAHLIL Bo'riyev Sanjarbek Azamat o'g'li Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-kurs 25/2 guruh talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974671 Annotatsiya: O‘zbekcha: Biogenetik nazariya organizmlarning ontogenez jarayonida filogenetik rivojlanishning qoldiqlari aks etishi mumkinligini ta’kidlaydi. Ushbu maqolada nazariyaning mohiyati, tarixiy rivojlanishi, biologik evolyutsiya fanidagi roli, zamonaviy molekulyar tadqiqotlar bilan bog‘liq tanqidlari o‘rganiladi. Maqola nazariyaning ilmiy ahamiyati va cheklovlarini tushuntirishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Biogenetik nazariya, ontogenez, filogenez, evolyutsiya, molekulyar tadqiqotlar, tanqidiy tahlil Annotation: English: The biogenetic theory emphasizes that the ontogenetic development of organisms may reflect remnants of phylogenetic evolution. This article explores the essence of the theory, its historical development, its role in evolutionary biology, and modern molecular research critiques. The article aims to explain the scientific significance and limitations of the theory. Keywords: Biogenetic theory, ontogeny, phylogeny, evolution, molecular research, critical analysis KIRISH: Biogenetik nazariya XIX asr oxiri va XX asr boshlarida H. E. Haeckel tomonidan ishlab chiqilgan. Nazariyaning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, organizmning ontogenetik rivojlanishi (ya’ni, uning hayotiy davrlaridagi o‘sish va shakllanish jarayoni) filogenetik rivojlanishning qoldiqlarini takrorlaydi. Haeckelning mashhur formulasi: “Ontogenez filogenezni takrorlaydi” biologik evolyutsiya va embryologiya sohalarida keng tarqalgan. Biogenetik nazariya biologiya, genetika va evolyutsion tadqiqotlar uchun nazariy asos yaratgan, shuningdek, ontogenez va filogenez o‘rtasidagi munosabatlarni tushuntirishga uringan. Shu bilan birga, nazariya ko‘plab tanqidlarga duch kelgan, chunki ontogenez-filogenez munosabatlari soddalashtirilgan va har doim aniq emas. Asosiy qism: Nazariyaning mohiyati va asosiy g‘oya Biogenetik nazariya shuni ta’kidlaydiki, har bir organizm rivojlanish jarayonida o‘zining evolyutsion tarixining izlarini namoyon qiladi. Masalan: Baliq, qush va sut emizuvchilarning embrionlaridagi somitalar (tananing segmentlari) filogenetik izlarni aks ettiradi. Chuqur embrion bosqichida xorda qismi va asab tizimi hayvonlarning evolyutsion kelib chiqishini ko‘rsatadi. Haeckel nazariyasi ontogenezni filogenezning qisqacha takrorlanishi sifatida tushuntiradi, bu esa biologik evolyutsiyani o‘rganishda muhim nazariy vosita bo‘lgan. Nazariya, shuningdek, embrional rivojlanish jarayonidagi umumiyliklar va farqlarni aniqlash imkonini beradi. Haeckel XIX asr oxirida embrion rasmlarini chizgan va “ontogenez filogenezni takrorlaydi” degan g‘oyani ilgari surgan. 1866 yilda Generelle Morphologie der Organismen asarida u bu g‘oyani ilmiy asos bilan bayon qilgan. XX asrda nazariya rivojlangan, lekin tanqidlar ham ko‘paygan: rasmlar ba’zida manipulyatsiya qilingan, shuning uchun ilmiy ishonchlilik pastligi ko‘rsatgan. Molekulyar biologiya va genetika rivojlanishi bilan ontogenez-filogenez munosabatlari 360 yanada chuqurroq tahlil qilindi. Hozirgi kunda Haeckel nazariyasi faqat qisman to‘g‘ri deb hisoblanadi, chunki har bir organizm ontogenezida filogenetik izlar har doim aniqlanmaydi. Empirik misollar va ilmiy dalillar: Somitlar va xorda tizimi: baliq, qush va sut emizuvchilarning embrionlari xorda va somitalar hosil qilish tartibida umumiylik ko‘rsatadi. Genetik tadqiqotlar: Hox genlarining ekspressiyasi filogenez bilan ontogenez orasidagi murakkab bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Fosil dalillar: Embriologik rivojlanish va paleontologik ma’lumotlar orasida mantiqiy moslik mavjud, lekin to‘liq emas. Haeckelning ba’zi rasmlari ortiqcha soddalashtirilgan va manipulyatsiyaga duchor bo‘lgan. Ontogenez-filogenez munosabatlari ko‘proq murakkab va ba’zan nazariya ta’kidlaganidek qatorlab ketmaydi. Molekulyar biologiya va genetik tadqiqotlar filogenez izlarini ontogenezda aniqlash imkonini beradi, lekin har doim nazariya ta’kidlashicha bo‘lmaydi. Shu bilan birga, nazariya biologik evolyutsiyani o‘rganish, embrional rivojlanish va evolyutsion biologiyada asosiy tushunchalarni shakllantirishda katta hissa qo‘shgan. XULOSA: Biogenetik nazariya biologiyada muhim nazariy ahamiyatga ega bo‘lib, ontogenez-filogenez munosabatlarini tushuntirishga uringan. Nazariya evolyutsion biologiya va embryologiya sohalarida nazariy asos yaratgan, shuningdek, ilmiy tanqidiy fikrlarni shakllantirishga yordam bergan. Zamonaviy molekulyar va genetika tadqiqotlari nazariyaning chegaralarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, nazariya evolyutsion biologiya fanini o‘rganishda o‘rganiladigan muhim nazariy manba sifatida qoladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Haeckel, E. (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Berlin. 2. Gilbert, S. F., et al. (2013). Developmental Biology. Sunderland: Sinauer Associates. 3. Richardson, M. K. (1995). Haeckel’s embryos: fraud not proven. BioEssays, 17(3), 267–271. 4. Hall, B. K. (2012). Evolutionary Developmental Biology. Springer. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.