FAOLIYAT TUSHUNCHASI VA UNING TUZILISHI

363 FAOLIYAT TUSHUNCHASI VA UNING TUZILISHI Ergasheva Iroda Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA, kechki ta’lim yo‘nalishi 25.2-guruh, 1-kurs [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974739 Annotatsiya: Ushbu maqolada “faoliyat” tushunchasining psixologik, falsafiy va pedagogik talqinlari keng yoritilgan. Faoliyatning tarkibiy qismlari – motiv, maqsad, vazifa, vosita, jarayon va natija ilmiy asosda tahlil qilingan. Shuningdek, inson faoliyatining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar, faoliyatning turlari va ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni keng bayon etilgan. Maqolada faoliyatning tuzilishi haqidagi zamonaviy yondashuvlar, Vygotskiy, Leontyev, Rubinshteyn kabi olimlarning nazariy qarashlari asos qilib olingan. Tadqiqot ta’lim jarayonida faoliyat konsepsiyasining ahamiyatini ochib beradi va talabalarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: faoliyat, motiv, maqsad, ehtiyoj, jarayon, natija, faoliyat tuzilishi, psixologiya. Abstract: This article provides a comprehensive analytical overview of the concept of “activity” from psychological, philosophical, and pedagogical perspectives. The structural components of activity—motivation, goal, tasks, tools, process, and result—are examined in detail. The article discusses the factors influencing human activity, the classification of activity types, and their role in social development. Modern scientific interpretations and theories of Vygotsky, Leontiev, and Rubinstein are included. The study highlights the importance of the activity approach in education and its role in developing students’ independent thinking skills. Keywords: activity, motivation, goal, need, process, outcome, activity structure. KIRISH: Inson hayoti davomida amalga oshiradigan har qanday harakat, jarayon yoki mehnat faoliyat tushunchasi bilan bog‘liqdir. Psixologiya va pedagogikada faoliyat - bu maqsadga yo‘naltirilgan, ongli, ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan harakatlar tizimi sifatida talqin qilinadi. Insonning bilishi, mehnat qilishi, o‘rganishi, muloqot qilishi ham faoliyatning turli ko‘rinishlari hisoblanadi. Faoliyatning nazariy o‘rganilishi XX asrning ikkinchi yarmida jadal rivojlandi. Ayniqsa L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, S.L. Rubinshteyn, P.Ya. Galperinlarning ilmiy qarashlari bu borada asosiy nazariy manbalar bo‘lib xizmat qildi. Ularning ta’kidlashicha, inson psixikasi faoliyat jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. Shuning uchun faoliyatning tuzilishini tahlil qilish ta’lim, tarbiya va psixologik rivojlanish jarayonlarini chuqur tushunish imkonini beradi. Faoliyat tushunchasining ilmiy talqinlari : Faoliyat – bu insonning muayyan ehtiyojlari va ijtimoiy vazifalarini qondirishga qaratilgan ongli harakatlar majmui. Psixologiyada faoliyat quyidagi xususiyatlariga ko‘ra ajralib turadi: Onglilik: inson o‘z harakatining maqsadini tushunadi. Faollik: faoliyat energiya va ichki kuchni talab qiladi. Ijtimoiylik: har qanday faoliyat jamiyat yoki ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq. Falsafiy yondashuvga ko‘ra, faoliyat jamiyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, u insonning borliqni o‘zgartirishga qaratilgan jarayonidir. Faoliyat tuzilishi: asosiy komponentlar A.N. Leontyev va S.L. Rubinshteynlar faoliyatning tuzilishini quyidagi elementlar orqali tushuntirgan: 1) Ehtiyoj (Need) Har bir faoliyat ehtiyojdan boshlanadi. Ehtiyoj - shaxsning ichki talabidir. Motiv (Motivation) Motiv faoliyatning ichki turtkisi bo‘lib, insonnni harakatga undaydi. Masalan: bilim olish motivi, moddiy manfaat, kasbiy rivojlanish. Maqsad (Goal) Maqsad - faoliyatning aniq natija yo‘nalishi. Motiv va maqsad o‘zaro 364 bog‘liq bo‘lsa-da, ular bir xil emas. Vazifalar (Tasks) Maqsadga erishish uchun bajarilishi kerak bo‘lgan bosqichli jarayonlar. Vositalar (Tools) Faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan usullar, bilimlar, texnikalar, moslamalar. Jarayon (Process) Faoliyatning amalda bajarilish bosqichi. Bu eng dinamik qism bo‘lib, insonning malakasi aynan jarayonda shakllanadi. Natija (Result) Faoliyatning yakuniy mahsuli. Natija maqsad bilan taqqoslanadi va baholanadi. Faoliyatning psixologik mexanizmlari Inson faoliyatini tushunishda quyidagi mexanizmlar muhim: Idrok - faoliyatga kirishdan oldin ma’lumotni qabul qilish. Diqqat - jarayonga yo‘naltirilgan kontsentratsiya. Xotira - harakatlarni rejalashtirish uchun zarur bo‘lgan tajriba. Tafakkur - muammoni hal qilishda asosiy omil. Iroda - maqsad sari qat’iyat bilan intilish. Ushbu jarayonlarning uyg‘unligi faoliyat samaradorligini oshiradi. Faoliyat turlari: Psixologlar faoliyatni quyidagi turlarga ajratadi: O‘quv faoliyati: Talabaning bilim olish, ko‘nikma hosil qilish, fikrlashni rivojlantirish jarayoni. Mehnat faoliyati: Jamiyatga foydali mahsulot yoki xizmat yaratishga qaratilgan. O‘yin faoliyati: Bola rivojlanishida asosiy omil, tasavvur va ijodiy fikrlashni kuchaytiradi. Muloqot faoliyati: Insonning ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish jarayoni. Ijodiy faoliyat: Yangi g‘oya, mahsulot yoki texnologiya yaratishga qaratilgan jarayon. Faoliyatning ta’lim jarayonidagi ahamiyati: Pedagogikada “faoliyat yondashuvi” asosiy tamoyillardan biridir. Uning ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: Talabaning mustaqil fikrlashi rivojlanadi. O‘rganish jarayoni faollashadi. Nazariya amaliyot bilan bog‘lanadi. Kasbiy kompetensiyalar shakllanadi. Shaxsning ijodiy qobiliyatlari ochiladi. Shuning uchun zamonaviy ta’limda faqat ma’ruza emas, balki amaliy mashg‘ulotlar, loyihalar, tadqiqot ishlari ham faoliyatga asoslanadi. XULOSA: Faoliyat insonning ruhiy, ijtimoiy va intellektual rivojlanishida asosiy omil hisoblanadi. Faoliyatning tuzilishini chuqur anglash shaxsning maqsadga yo‘naltirilgan harakatlarini, motivlarini, tanlovlarini va natijalarini to‘g‘ri baholash imkonini beradi. Ta’lim sohasida esa faoliyat yondashuvi talabaning mustaqil, faol, ijodkor va mas’uliyatli shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Maqolada keltirilgan ilmiy qarashlar kelajakda ta’lim metodikasi va psixologik tadqiqotlarda qo‘llanilishi mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Leontyev A.N. “Faoliyat. Ong. Shaxs.” 2. Vygotskiy L.S. “Psixologik rivojlanish nazariyalari.” 3. Rubinshteyn S.L. “Inson va uning faoliyati.” 4. Galperin P.Ya. “Aqliy harakatlarning shakllanish nazariyasi.” 5. Zokirov M. “Umumiy psixologiya.” 6. Hasanboyeva O., “Pedagogika asoslari.” 7. WHO Education Report (2022). 8. Myers D. “Psychology.”