EHTIYOJLAR VA MOTIVLAR FAOLLIK MANBAI SIFATIDA

365 EHTIYOJLAR VA MOTIVLAR FAOLLIK MANBAI SIFATIDA Erkinova Muhabbat Chirchiq davlat pedagogika universiteti [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974761 Annotatsiya: Ushbu maqolada ehtiyojlar va motivlarning inson faolligi shakllanishidagi o‘rni psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Ehtiyojlarning asosiy turlari, ularning motivga aylanish mexanizmi, motivatsiya jarayonining ichki va tashqi omillari yoritilgan. Shuningdek, motivatsiya nazariyalari, xususan Maslou ehtiyojlar piramidasi asosida shaxs faolligining psixologik tabiati tahlil etiladi. Maqola shaxs rivoji, ta’lim jarayoni va mehnat faoliyatida motivatsiyaning ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar:Ehtiyoj, motiv, motivatsiya, faollik, ichki motiv, tashqi motiv, psixologik mexanizm, shaxs rivoji, Maslou piramidasi, faoliyat. Annotation: This article analyzes the role of needs and motives in the formation of human activity from a psychological perspective. It discusses the main types of needs, the mechanism by which needs transform into motives, and the internal and external factors of the motivation process. Furthermore, motivation theories are examined, particularly the psychological nature of human activity based on Maslow’s hierarchy of needs. The article highlights the importance of motivation in personal development, the educational process, and professional activity. Keywords: Need, motive, motivation, activity, intrinsic motivation, extrinsic motivation, psychological mechanism, personal development, Maslow’s hierarchy of needs, activity. KIRISH Insonning kundalik xatti-harakati, kasbiy faolligi yoki o‘quv jarayonidagi intilishlari tasodifiy emas. Har qanday faoliyat ortida muayyan ehtiyojlar va ularning ongli shakli bo‘lgan motivlar mavjud. Ehtiyojlar shaxsning ichki talablaridan kelib chiqadi, motivlar esa ushbu ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan ongli harakatlar sifatida namoyon bo‘ladi. Psixologiyada shaxs faolligi aynan ehtiyoj va motivlarning uyg‘unlashuvi orqali izohlanadi. Bugungi globallashuv sharoitida o‘quvchi, talaba va xodimlarning faolligini to‘g‘ri boshqarish, ularni motivatsiya qilish va ehtiyojlarini anglash jamiyat rivojida muhim omilga aylangan. Shu sababli ehtiyoj-motiv-faollik tizimini chuqur o‘rganish psixologiya, pedagogika va menejment sohalarida alohida ahamiyat kasb etadi. Ehtiyoj tushunchasi va uning inson hayotidagi roli: Ehtiyoj - shaxsning ichki kamchilikni to‘ldirishga bo‘lgan zaruriy talabi bo‘lib, u inson faoliyatining birlamchi manbai hisoblanadi. Psixologlar ehtiyojlarni ikki katta guruhga ajratadilar: Biologik ehtiyojlar: ovqat, suv, uyqu, xavfsizlik, sog‘liq. Ijtimoiy ehtiyojlar: muloqot, hurmat, o‘zini namoyon qilish, ijodkorlik, jamoadorlik. Ehtiyoj qondirilmagan vaziyatda inson faoliyatga kirishadi, qondirilganida esa qoniqish hosil qiladi. Demak, ehtiyoj - harakatni boshlovchi ichki kuchdir. Motiv va motivatsiya jarayoni: Motiv - ehtiyojning ongda aks etgan, shaxsni ma’lum faoliyatga undovchi psixologik omildir. Motivatsiya esa insonni harakatga keltiruvchi barcha ichki va tashqi omillar majmuasidir. Motivatsiya ikki shaklda namoyon bo‘ladi: Ichki motivatsiya - shaxsni qiziqish, o‘zini rivojlantirish, maqsad qo‘yish kabi ichki omillar faollikka undaydi. Bunday motivatsiya barqaror va ijodiy hisoblanadi. Tashqi motivatsiya - mukofot, rag‘bat, jazolash yoki majburiyat asosidagi motivatsiya bo‘lib, vaqtinchalik faollikni kuchaytiradi. Psixologlar 366 ta’kidlashicha, eng samarali faoliyat ichki va tashqi motivlarning uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga keladi. Ehtiyoj, Motiv, Maqsad, Faoliyat mexanizmi. Inson harakati quyidagi ketma-ketlik asosida shakllanadi: Ehtiyoj - ichki talabning paydo bo‘lishi. Motiv - ehtiyojning ongda maqsadga aylanishi. Maqsad - aniq natijaga yo‘naltirilgan harakat rejasi. Faoliyat - maqsadga erishishga qaratilgan amaliy harakatlar. Bu zanjir insonning psixologik faolligini boshqaruvchi markaziy mexanizm hisoblanadi. Motivatsiya nazariyalari va Maslou piramidasi: A. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasiga ko‘ra, inson ehtiyojlari besh bosqichdan iborat: Fiziologik ehtiyojlar; Xavfsizlik ehtiyoji; Ijtimoiy ehtiyojlar; Hurmat-e’tibor ehtiyoji; O‘zini o‘zi ro‘yobga chiqarish ehtiyoji Piramida shuni ko‘rsatadiki, pastki ehtiyojlar qondirilmaguncha yuqori darajadagi ehtiyojlar faollashmaydi. Bu nazariya shaxsning o‘sish jarayonida motivatsiyaning qanday o‘zgarishini tushuntirib beradi. Faollikning psixologik omillari: Insonning faolligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: ehtiyojlarning kuchi va ahamiyati, motivning barqarorligi, maqsadning aniqligi, shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchi, ijtimoiy muhit ta’siri, rag‘batlantirish tizimi Faollik yuqori bo‘lgan shaxslar odatda tashabbuskor, mas’uliyatli va o‘z-o‘zini rivojlantirishga intiluvchan bo‘ladilar. XULOSA Ehtiyojlar va motivlar inson faolligining psixologik asosini tashkil etadi. Ehtiyojlar - harakatni boshlovchi ichki talab bo‘lsa, motivlar - uning ongli shakli sifatida faoliyatga yo‘nalish beradi. Ichki va tashqi motivatsiya uyg‘unligi faoliyat samaradorligini oshiradi. Maslou, Leontev va zamonaviy motivatsiya nazariyalari shaxs rivojida ehtiyoj-motiv-faoliyat tizimining o‘ta muhimligini ko‘rsatadi. Shaxsning o‘zini rivojlantirishi, ta’lim jarayonidagi muvaffaqiyati va mehnat unumdorligi aynan ehtiyoj va motivlarning to‘g‘ri boshqarilishiga bog‘liq. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Maslow, A. H. Motivation and Personality. New York: Harper & Row, 1954. 2. Deci, E. L., & Ryan, R. M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. Plenum Press, 1985. 3. Leontyev, A. N. Faoliyat, ong va shaxs. Moskva, 1975.O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 4. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 5. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106. 6. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.