FAOLIYAT TURLARI VA SHAXS FAOLLIGI

367 FAOLIYAT TURLARI VA SHAXS FAOLLIGI Ermatova Charos G'ulomjonovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-kurs 25/2 guruh talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974794 Annotatsiya: Maqolada inson faoliyatining psixologik va ijtimoiy asoslari, uning turli shakllari - o‘quv, mehnat, o‘yin, ijodiy, kommunikativ faoliyat hamda bu jarayonlarda shaxs faolligining namoyon bo‘lish mexanizmlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Faollikning motivatsion, irodaviy, kognitiv va emotsional komponentlari, shuningdek, shaxsning yoshga oid va individual xususiyatlariga ko‘ra shakllanishi yoritiladi. Faoliyatning maqsadga yo‘naltirilganligi, strukturaviy tarkibi, motiv va ehtiyojlar bilan bog‘liqligi psixologik adabiyotlar asosida batafsil asoslanadi. Kalit so‘zlar: faoliyat, shaxs faolligi, motivatsiya, ehtiyoj, maqsad, kognitiv jarayonlar, o‘quv faoliyati, mehnat faoliyati, ijod, o‘yin, kommunikatsiya. Abstract: The article analyzes the psychological and social foundations of human activity, the main types of activity such as learning, labor, play, creative and communicative forms, and the mechanisms of personal activity manifested in these processes. It discusses motivational, volitional, cognitive, and emotional components of activity, as well as how individual and agerelated factors influence the development of personal activity. The analysis highlights the purposeful structure of activity and its dependence on needs, motives, and goals based on scientificliterature. Keywords: activity, personal activity, motivation, need, goal, cognitive processes, learning activity, labor, creativity, play, communication. KIRISH: Faoliyat psixologiyaning markaziy tushunchalaridan biri bo‘lib, insonning tashqi va ichki muhitga moslashuvi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, maqsad sari harakat qilishi va o‘zini rivojlantirishi uchun zarur bo‘lgan ongli jarayondir. Faoliyat orqali inson ehtiyojlarini qondiradi, bilim va ko‘nikmalarni egallaydi, ijtimoiy tajribani o‘zlashtiradi, shaxs sifatida shakllanadi. Shaxs faolligi esa insonning maqsad sari yo‘naltirilgan, ichki motivlar bilan boshqariladigan ongli tashabbusi bo‘lib, har qanday faoliyatning sifatini belgilaydi. Faoliyatning psixologik mohiyati shundaki, u motivlar, ehtiyojlar, maqsadlar, harakatlar tizimi va natija bilan belgilanadi. Shaxsning faollik darajasi uning ijtimoiy tajribasi, bilish jarayonlari, emotsional holati va irodaviy sifatlariga bog‘liq. Shu sababli "faoliyat" va "shaxs faolligi" tushunchalarini ilmiy jihatdan o‘rganish zamonaviy psixologiya, pedagogika va sotsiologiya uchun dolzarb hisoblanadi. Ushbu ilmiy tezis quyidagi vazifalarni qamrab oladi: Faoliyatning psixologik mohiyati va strukturaviy xususiyatlarini ilmiy manbalar asosida yoritish. Shaxs faolligining motivatsion, irodaviy va kognitiv elementlarini tizimli tarzda tahlil qilish. Faoliyat turlarining (o‘quv, mehnat, o‘yin, ijodiy, kommunikativ) o‘ziga xos xarakterini asoslab berish. Faollikning yoshga oid rivojlanish bosqichlarini ilmiy izohlar bilan ochib berish. Faoliyatning shaxs rivojlanishi va ijtimoiy adaptatsiyadagi rolini ko‘rsatish. Faollikni oshiruvchi va pasaytiruvchi psixologik omillarni misollar bilan tahlil qilish. 368 Faoliyatning motiv-ehtiyoj tizimi bilan o‘zaro bog‘liqligini ilmiy dalillar asosida tushuntirish. Shaxsning individual farqlari faoliyat samaradorligiga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatish. Faoliyat va faollik o‘rtasidagi dialektik bog‘liqlikni tahlil qilish. Umumiy ilmiy xulosalarni aniq, tizimli va asosli tarzda shakllantirish. Faoliyat insonning psixik va ijtimoiy rivojlanishining markaziy omillaridan biri bo‘lib, uning ongli harakatlar tizimi, maqsadga yo‘naltirilgan faol pozitsiyasi va ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Inson psixikasi faqat o‘z-o‘zidan rivojlanmaydi; aksincha, psixik jarayonlar - idrok, xotira, tafakkur, emotsiya, diqqat va iroda - faoliyat jarayonida shakllanadi, murakkablashadi va mustahkamlanadi. Shu bois faoliyatni tushunish shaxs rivojining tub mohiyatini anglash uchun muhim nazariy asosdir. Faoliyatning psixologik mazmuni, avvalo, uning ichki tuzilmasi bilan belgilanadi. Har qanday faoliyatning markazida ehtiyoj yotadi. Ehtiyoj shaxsning ichki talab sifatida namoyon bo‘lishi, u esa motivlarni yuzaga keltiradi. Motivlar esa insonning maqsad qo‘yishiga va shu maqsad sari ongli harakatni yo‘naltirishiga sabab bo‘ladi. Shu ma’noda faoliyat doimo ehtiyoj–motiv–maqsad– harakat–natija zanjiri orqali amalga oshadi. Bu umumiy struktura barcha faoliyat turlariga xos bo‘lsa-da, har biri o‘ziga xos psixologik xususiyatlarga ega. O‘quv faoliyati insonning bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashiga qaratilgan jarayondir. Bu faoliyatning markazida bilishga bo‘lgan ehtiyoj, intellektual qiziqish va yangi ma’lumotlarga bo‘lgan intilish yotadi. O‘quv faoliyati psixologik nuqtai nazardan juda murakkab jarayon bo‘lib, unda idrok jarayonining aniqligi, diqqatning barqarorligi, xotiraning faol ishlashi, tafakkurning tahlil va sintez imkoniyatlari, shuningdek, irodaviy sifatlarning namoyon bo‘lishi talab etiladi. O‘quv faoliyatida shaxs faolligi o‘zini mustaqillik, izlanish, savollar berish, bilimni o‘zlashtirishga jiddiy yondashish kabi ko‘rinishlarda namoyon qiladi. O‘quvchi yoki talaba o‘z maqsadini belgilay olgan sari, u o‘quv jarayonida samaraliroq bo‘ladi. Shaxsning o‘quv faoliyatidagi faolligi uning motivatsion bazasi, irodaviy kuchlari va bilishga bo‘lgan ehtiyoji bilan bevosita bog‘liq. Mehnat faoliyati moddiy yoki nomoddiy mahsulot yaratishga qaratilgan ongli inson faoliyatidir. Mehnat jarayonida shaxs o‘zining intizomi, mas’uliyati, ijtimoiy burch hissi va kasbiy kompetensiyalarini namoyon qiladi. Mehnat faoliyati shaxsning o‘z-o‘zini anglashida, jamiyatda o‘z o‘rnini topishida va iqtisodiy-nomoddiy qadriyatlarni yaratishida muhim o‘rin tutadi. Shaxs faolligi mehnat jarayonida tashabbuskorlik, kasbiy mahoratga intilish, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish hamda natijaga yo‘naltirilganlik orqali ifodalanadi. Ayniqsa motivatsiya darajasi mehnat samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi: ichki motivatsiyaga ega xodim tashqi rag‘batga qaraganda yuqoriroq faollik namoyon qiladi. O‘yin faoliyati asosan bolalik davrida ustuvor bo‘ladigan, ammo kattalar hayotida ham ijodiy, psixologik va kommunikativ funksiyalarni bajaruvchi faoliyat turidir. O‘yin psixologik jihatdan erkinlikni, tajriba sinash imkonini, kreativ fikrlashni va ijtimoiy muloqotni shakllantiradi. O‘yinda shaxs faolligi rollarni o‘zlashtirish, yangi vaziyatlarga moslashish, o‘yin qoidalarini o‘zlashtirish, o‘z harakatlarini boshqarish kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. O‘yin faoliyati orqali bola faqat atrof-muhitni idrok etibgina qolmay, balki ijtimoiy tajribani ham egallaydi. Shu sababli pedagogika va psixologiyada o‘yin rivojlantiruvchi faoliyat sifatida baholanadi. Ijodiy faoliyat - yangi g‘oyalar, konsepsiyalar, badiiy obrazlar yoki texnik yechimlar yaratishga qaratilgan jarayondir. Bu faoliyatning markazida kreativ fikrlash, mustaqil tahlil qilish, noodatiy yechim topish va o‘zini ifoda etishga bo‘lgan ehtiyoj yotadi. 369 Ijod jarayonida shaxs faolligi eng yuksak darajada namoyon bo‘ladi, chunki ijod - erkinlik, ichki ehtiyoj va intellektual kuchning uyg‘unligidir. Ijodiy faoliyat shaxsning tafakkurini rivojlantiradi, dunyoqarashini kengaytiradi va uni yangilikka ochiq qiladi. Kommunikativ faolият odamlarning o‘zaro muloqot qilishi, axborot almashishi, hamkorlikda ishlashi va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishi bilan bog‘liq jarayondir. Insonning jamiyat hayotida muvaffaqiyatli ishtirok etishi aynan kommunikativ faoliyat samaradorligiga bog‘liq. Shaxs faolligi bu jarayonda fikrni aniq ifodalash, muloqotga kirishish, hamkorlik qilish, boshqalarni tinglash, holatni tushunish va ijtimoiy moslashuv kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Shaxs faolligi faoliyatning har bir turida turlicha ko‘rinishlarga ega bo‘lsa-da, ularning umumiy psixologik mexanizmlari mavjud. Faollik, avvalo, motivatsion soha bilan belgilanadi. Motivning kuchi va mazmuni shaxsning harakatga kirishish darajasini belgilaydi. A.N.Leontyev, S.L.Rubinshteyn va L.S.Vigotskiy ta’kidlaganidek, motiv ehtiyojlardan kelib chiqadi va faoliyatning mazmunini aniqlaydi. Motivning kuchli bo‘lishi shaxsning maqsadga yo‘naltirilganligini oshiradi. Maqsad esa faoliyatni tashkillashtiruvchi va unga yo‘naltiruvchi asosiy omildir. Shaxs maqsadni belgilash orqali o‘z harakatlarining yo‘nalishini, natijaga erishish strategiyasini, zarur irodaviy kuchlarni safarbar etadi. Faollikning ikkinchi muhim omili - irodaviy sifatlardir. Iroda shaxsning to‘siqlarni yengib o‘tishga, murakkab vazifalarni bajarishga, o‘zini boshqarishga yordam beradi. Iroda kuchi yuqori bo‘lgan shaxs faoliyatda davomiylik, qat’iyatlilik va mas’uliyatlilik kabi sifatlarni namoyon qiladi. Faollikning uchinchi omili - kognitiv jarayonlar. Diqqat, xotira, tafakkur va idrokning yuqori darajada rivojlangan bo‘lishi faoliyat samaradorligini oshiradi. Bu jarayonlar o‘zaro uyg‘un ishlaganida, shaxsning intellektual faolligi ortadi va faoliyatning natijalari yanada sifatli bo‘ladi. Nihoyat, faollik emotsional soha bilan ham chambarchas bog‘liq. Ijobiy emotsiyalar motivatsiyani kuchaytiradi, salbiy emotsiyalar esa aksincha, faoliyat samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shu sababli emotsional barqarorlik shaxs faolligini qo‘llab-quvvatlovchi muhim omil hisoblanadi. XULOSA: Faoliyat turlari va shaxs faolligi insonning psixologik rivojlanishi va ijtimoiy shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Faoliyatning o‘yin, o‘quv, mehnat, bilish, kommunikativ va ijodiy turlari shaxsning intellektual, emotsional va ijtimoiy kompetensiyalarini bosqichma-bosqich rivojlantiradi. Shaxs faolligi esa motivatsiya, ehtiyoj, qiziqish, maqsadga yo‘naltirilganlik va tashabbuskorlik orqali namoyon bo‘lib, uning mustaqil qaror qabul qilishi va ijtimoiy hayotdagi muvaffaqiyatini belgilaydi.Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, shaxs faolligi faoliyat jarayonida shakllanadi va takomillashadi; faoliyat esa shaxsning irodasi, tajribasi va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’siri natijasida mazmun kasb etadi. Shu bois faoliyat va faollik bir-birini to‘ldiruvchi, shaxs rivojlanishining asosiy mexanizmlari hisoblanadi. Ushbu jarayonlarni ilmiy o‘rganish ta’lim, psixologiya va pedagogika sohalarida samarali yondashuvlarni shakllantirish uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Leontiev, A. N. (1977). Activity, consciousness, and personality. Prentice-Hall. 2. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. 370 Harvard University Press. 3. Rubinstein, S. L. (1989). Osnovy obshchey psikhologii. Pedagogika. 4. Bozhovich, L. I. (2008). Lichnost i yeё formirovanie v detskom vozraste. Moscow: Prosveshchenie. 5. Leontiev, A. N. (2005). Deyatelnost. Soznanie. Lichnost. Moscow State University Press. 6. Bruner, J. (1990). Acts of meaning. Harvard University Press. 7. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall. 8. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman. 9. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definitions and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54–67. https://doi.org/10.1006/ceps.1999.1020 10. Heckhausen, H. (1991). Motivation and action. Springer. 11. McLeod, S. (2017). Theories of motivation in psychology. Simply Psychology. https://www.simplypsychology.org/motivation.html 12. Reeve, J. (2018). Understanding motivation and emotion (7th ed.). Wiley.