FAOLIYATNING INTERIORIZATSIYASI VA EKSTERIORIZATSIYASI

374 FAOLIYATNING INTERIORIZATSIYASI VA EKSTERIORIZATSIYASI Ibragimova Moxinur Sherali qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA, 25.2-guruh, 1-kurs [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17974877 Annotatsiya: Ushbu tezisda faoliyatning interiorizatsiyasi va eksteriorizatsiyasi psixologik kategoriya sifatida tahlil qilinadi. Ishda tashqi amaliy harakatlarning asta-sekin ichki aqliy jarayonlarga aylanishi - interiorizatsiya, hamda ichki fikr, g‘oya va bilimlarning tashqi faoliyat shaklida namoyon bo‘lishi - eksteriorizatsiya jarayonlarining mazmuni yoritiladi. Shuningdek, mazkur mexanizmlarning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, shaxsning intellektual rivoji, mustaqil fikrlashi va kasbiy malakalarning shakllanishidagi roli ilmiy asosda bayon etiladi. Tahlil davomida ushbu jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning bosqichma-bosqich shakllanishi va shaxs faoliyatini samarali tashkil etishga qo‘shadigan hissasi ochib berilgan. Kalit so‘z: faoliyat, interiorizatsiya, eksteriorizatsiya, ta’lim, jarayon, g‘oya, tafakkur, Abstract: This thesis analyzes the interiorization and exteriorization of activity as a psychological category. The work sheds light on the content of the processes of gradual transformation of external practical actions into internal mental processes - interiorization, and the manifestation of internal thoughts, ideas and knowledge in the form of external activity - exteriorization. Also, the importance of these mechanisms in the educational process, their role in the intellectual development of a person, independent thinking and the formation of professional skills are scientifically explained. During the analysis, the interrelation of these processes, their gradual formation and contribution to the effective organization of individual activity are revealed. Keywords: activity, interiorization, exteriorization, education, process, idea, thinking, KIRISH Inson faoliyatining shakllanishi va rivojlanishi psixologiya fanida eng muhim masalalardan biri bo‘lib, bu jarayon tashqi muhit ta’siri, ijtimoiy omillar va shaxsning ichki psixik mexanizmlari bilan uzviy bog‘liq holda kechadi. Har bir inson tug‘ilganidan boshlab atrofdagi predmetlar bilan harakat qiladi, ularni idrok etadi, ulardan foydalanishga urinadi va asta-sekin o‘z tajribasini shakllantiradi. Shu jarayon davomida tashqi harakatlarning ichki fikrlashga aylanishi, yoki aksincha, ichki fikrlarning tashqi faoliyat shakliga o‘tishi shaxs taraqqiyotining asosi sifatida namoyon bo‘ladi. Psixologiya ilmida bu o‘zgarishlar interiorizatsiya va eksteriorizatsiya deb ataladi va ular insonning ong rivojida, ta’lim jarayonida hamda kasbiy malaka shakllanishida alohida o‘rin tutadi. Interiorizatsiya jarayonida inson avval tashqi olam bilan bevosita harakatlar orqali tanishadi, biror amaliy faoliyatni ko‘p bora takrorlaydi, keyinchalik esa shu harakatlar ichki fikriy jarayonlarga aylanadi. Masalan, bola dastlab tenglamani yozib, ovoz chiqarib bajaradi, lekin vaqt o‘tib, bu jarayon ongda, ichki nutq yordamida amalga oshiriladigan murakkab fikrlash operatsiyasiga aylanadi. Bu jarayon insonning aqliy rivojlanishi, tafakkurning murakkablashuvi va mustaqil fikrlash qobiliyati shakllanishi uchun poydevor vazifasini bajaradi. Eksteriorizatsiya esa shaxsning ichki psixik jarayonlarini tashqi faoliyatga, ya’ni nutq, amaliy harakat, yozma yoki ijodiy faoliyatga aylantirish mexanizmidir. Insonning ongida shakllangan g‘oya, tushuncha yoki rejaning amalda namoyon bo‘lishi, uning real hayotga tatbiq etilishi 375 eksteriorizatsiyaning asosiy ko‘rinishidir. Bu jarayon insonning ijtimoiy hayotda faol bo‘lishini, o‘z bilimini qo‘llay olishini va yangi vaziyatlarga moslasha bilishini ta’minlaydi. Har ikki jarayon bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning almashinib borishi shaxsning psixik taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega. Agar interiorizatsiya bilimning ichki mohiyatini shakllantirsa, eksteriorizatsiya shu bilimni faoliyatga tatbiq etish imkonini beradi. Shuning uchun ham ta’lim jarayonida nafaqat nazariy tushunchalarni o‘rganish, balki ularni amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlash talab etiladi. Bu jarayonlar o‘quvchining yoki talabning bilim, ko‘nikma va malakalarini chuqurlashtiradi, mustaqil fikrlash va amaliy faoliyatga tayyorlaydi. Faoliyatning interiorizatsiyasi va eksteriorizatsiyasi jarayonlari insonning psixik rivojlanishida o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikkita asosiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Bu mexanizmlar nafaqat bilimni o‘zlashtirish jarayonini, balki ongning qanday shakllanishini, tafakkurning qanday rivojlanishini ham izohlab beradi. Ushbu kategoriyalar psixologiyada shaxs faoliyatining bosqichma-bosqich o‘zgarishini, tashqi harakatlarning ichki aqliy shakllarga aylanishini va ichki jarayonlarning tashqi faoliyatga chiqishini ilmiy asoslashda muhim ahamiyatga ega. Interiorizatsiya jarayoni, avvalo, inson o‘z faoliyatini tashqi, moddiy harakatlardan boshlashini ko‘rsatadi. Inson o‘rganayotgan paytda predmetlar bilan bevosita ishlaydi, ularni ko‘radi, eshitadi, sezadi va o‘zlashtiradi. Ammo bu harakatlar dastlab mexanik bo‘ladi, ya’ni shaxs ulardan to‘liq ma’no chiqarmasligi, faqat ko‘rsatmadan foydalanib bajarishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan takroriy harakatlar va muloqot natijasida shaxs tashqi faoliyat orqasida yotgan mazmunni tushuna boshlaydi, harakatlar asta-sekin ongga ko‘chadi va ichki aqliy operatsiyalar sifatida amal qila boshlaydi. Bu jarayon aynan interiorizatsiya deb yuritiladi. Masalan, biror matematik amalni yangi o‘rgangan bola avval uni yozib, barmog‘ida sanab, hatto ovoz chiqarib bajaradi. Ammo vaqt o‘tishi bilan shu amal ichki fikrlash bosqichiga o‘tadi va bola uni ongida tez va oson bajaradigan bo‘ladi. Demak, tashqi harakat – ichki fikriy operatsiyaga aylanadi. Interiorizatsiya faqat o‘qish yoki ta’lim jarayonida emas, balki kundalik hayotning deyarli barcha jabhalarida sodir bo‘ladi. Masalan, avtomobil haydashni o‘rgangan inson dastlab har bir pedalga qaraydi, harakatni o‘ylab bajaradi, rulni qayerga burishni ongli ravishda nazorat qiladi. Biroq uzoq mashg‘ulotlardan so‘ng bu jarayonlar avtomatik, ya’ni ichki boshqaruv ostidagi aqliy operatsiyaga aylanadi. Bu holat ham interiorizatsiyaning amaliy ko‘rinishidir. Eksteriorizatsiya esa ushbu jarayonning teskari tomoni bo‘lib, ichki psixik jarayonlarning tashqi faoliyatga chiqishi, ya’ni fikrning harakatga aylanishidir. Bu mexanizm orqali inson o‘z fikrini nutq, yozuv, tasvir, harakat yoki ijtimoiy faoliyat orqali ifodalaydi. Masalan, talabada biror mavzu bo‘yicha tushuncha shakllansa, u bu tushunchani yozma ish, taqdimot, rasm yoki amaliy tajribada namoyon qilishi mumkin. Bu yerda ichki fikr tashqi faoliyat sifatida ro‘y beradi. Eksteriorizatsiyaning yana bir muhim jihati shundaki, u shaxsning ijtimoiy hayotda faol bo‘lishini ta’minlaydi. Ichki fikrlarni tashqi shaklga chiqarish odamlar bilan muloqot qilish, bilim almashish, ijtimoiy tajribaga qo‘shilish imkonini yaratadi. Aks holda, shaxsning ichki bilimlari faqat ong darajasida qolib ketadi va amaliy hayotda foyda berolmaydi. Masalan, o‘qituvchining dars berishi, shifokorning tashxis qo‘yishi, muhandisning loyiha chizmasi yaratishi - bularning barchasi eksteriorizatsiyaning namoyon bo‘lishidir. Interiorizatsiya va eksteriorizatsiya birbirisiz mavjud bo‘la olmaydigan, doimo o‘zaro almashib turadigan jarayonlardir. Inson avval tashqi harakatdan boshlaydi, keyinchalik uni ichki ongga ko‘chiradi, so‘ng bu ichki bilimni yana 376 tashqi faoliyatda qo‘llaydi. Bu jarayonning doimiy takrorlanishi shaxsning intellektual, ijtimoiy va kasbiy rivojini ta’minlaydi. O‘quv jarayonida ham shu mexanizm asosiy rol o‘ynaydi: talaba avval ma’lumotni tinglaydi, yozadi (tashqi faoliyat), keyin ushbu ma’lumot ongida tizimlashadi (ichki jarayon), so‘ng amaliyotda qo‘llanadi (tashqi namoyon). Shuningdek, interiorizatsiya va eksteriorizatsiya jarayonlari kommunikatsiya madaniyatining shakllanishida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, talaba mavzuni tushunib olgandan so‘ng uni boshqalarga tushuntira olish qobiliyatiga ega bo‘ladi, ya’ni eksteriorizatsiya natijasida o‘z bilimi bilan o‘rtoqlashadi. Bunday almashinuv o‘z navbatida yana yangi interiorizatsiya jarayoniga sabab bo‘ladi, chunki har bir fikrning ifodalanishi yangi bilimlar, yangi mulohazalar va yangi o‘zlashtirish imkoniyatlarini yaratadi. XULOSA Faoliyatning interiorizatsiyasi va eksteriorizatsiyasi psixologiya fanida insonning bilish jarayonlari qanday shakllanishi, qanday o‘zgarishi va real hayotdagi faoliyatga qanday tatbiq etilishini tushuntirib beradigan eng muhim mexanizmlardan biridir. Ushbu ikki jarayon shaxsning psixik rivoji, intellektual salohiyati, o‘quv faoliyati va kasbiy malakalarining bosqichma-bosqich tarkib topishida katta ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, har qanday yangi bilim avvalo tashqi faoliyat orqali o‘zlashtiriladi, keyin esa asta-sekin ichki nutq va aqliy operatsiyalarga aylanadi. Ya’ni tashqi harakat - ongga ko‘chib, fikrlash mexanizmiga aylanadi. Bu interiorizatsiyaning asosiy mazmunidir. Eksteriorizatsiya esa inson ongida shakllangan fikrlar, g‘oyalar, rejalar va bilimlarning tashqi ko‘rinishda namoyon bo‘lishi jarayonidir. Ichki fikrlarning nutq, yozma shakl, rasm, amaliy faoliyat yoki ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali ifodalanishi eksteriorizatsiyaning mohiyatini tashkil qiladi. Ushbu jarayon insonni faqat ichki bilish darajasida emas, balki ijtimoiy hayotda faol subyekt sifatida namoyon bo‘lishiga yordam beradi. Ushbu ikki jarayonning o‘zaro uyg‘unligi shaxs taraqqiyotining asosini tashkil etadi. Inson avval tashqi faoliyatni o‘zlashtirib, keyinchalik uni ichki jarayon darajasiga o‘tkazadi, so‘ng bu bilimlarini amaliyotga qayta tatbiq qiladi. Ta’lim jarayonida bu mexanizm ayniqsa muhim: talaba ma’lumotni tinglaydi, tushunadi, ongida qayta ishlaydi va real faoliyatda qo‘llab natija chiqaradi. Shuning uchun interiorizatsiya va eksteriorizatsiya ta’limning samaradorligini oshiruvchi asosiy psixologik vositalardan biridir. Umuman olganda, faoliyatning interiorizatsiyasi va eksteriorizatsiyasi shaxsning tafakkur doirasini kengaytiradi, mustaqil fikrlashini rivojlantiradi, o‘quv faoliyatini samarali qiladi va kasbiy malakalarini mustahkamlaydi. Bu jarayonlar nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliyotda ham kattik ahamiyatga ega bo‘lib, insonning jamiyatdagi faolligi, muloqot madaniyati va bilimni hayotda qo‘llay olish qobiliyatini ta’minlaydi. Shu bois ushbu mavzuni chuqur o‘rganish shaxs rivoji, ta’lim tizimi va pedagogik jarayonlar uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. - Москва: Смысл, 2005. 2. Выготский Л.С. Мышление и речь. - Москва: Лабиринт, 2019. 3. Гальперин П.Я. Психология мышления и учение о поэтапном формировании умственных действий. - Москва: МГУ, 2001. 4. Запорожец А.В. Развитие произвольных движений. - Москва: Педагогика, 1986. 5. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Санкт-Петербург: Питер, 2003. 377 6. Абдуллаев A., Karimov B. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2012. 7. To‘xtayev A. Psixologiya asoslari. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 8. Karimova V. Psixologiya: O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Innovatsiya, 2018. 9. Shodiev Sh. Pedagogik psixologiya. - Toshkent: Noshir, 2017. 10. Smirnova E.O. Развитие познавательных процессов у детей. - Москва: МГППУ, 2015.