scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), नीतिमत्ता आणि कायदा: एक अभ्यास

फुन्ने, नारायण; बी.बी. लोखंडे

Abstract

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) हे २१व्या शतकातील सर्वाधिक वेगाने विकसित होणारे तंत्रज्ञान आहे. आरोग्य, शिक्षण, उद्योग, न्यायव्यवस्था, प्रशासन व दैनंदिन जीवन या सर्वच क्षेत्रांत एआयचा प्रभाव वाढत चालला आहे. या प्रगत तंत्रज्ञानामुळे कार्यक्षमता, अचूकता आणि वेग वाढला असला तरी गोपनीयता, रोजगार, मानवी हक्क, जबाबदारी आणि पारदर्शकता यांसारख्या गंभीर नैतिक व कायदेशीर प्रश्नही निर्माण झाले आहेत. विशेषतः एआयच्या वापरात अल्गोरिदम बायस, डेटा सुरक्षा, जबाबदारी निश्चिती, बौद्धिक संपदा हक्क आणि सामाजिक विषमता या समस्या पुढे येत आहेत. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर युरोपियन युनियनचा “AI Act” आणि भारतातील “Digital Personal Data Protection Act 2023” यांसारखी पावले उचलली गेली असली तरी एकसंध व प्रभावी कायदेशीर चौकट अजून निर्माण झालेली नाही. या संशोधनातून एआयमुळे उद्भवणाऱ्या नैतिक व कायदेशीर आव्हानांचा सखोल अभ्यास करून, जबाबदार व संतुलित एआय वापरासाठी आवश्यक धोरणे व कायद्यांची गरज स्पष्ट करण्यात येणार आहे.

Full text

Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 17 󰭃 󰱮󰰌 (), 󰰌  :  󰬅 󰭈. .  󰱷1, . .. 2 1󰬇 󰭈󰬀,   󰫥 󰱳,  2󰫵󰲌  󰭈,   󰫥 󰱳,  Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-170905 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(VII) Pp. 17-19 September 2025 Submitted: 10 Aug. 2025 Revised: 20 Aug. 2025 Accepted: 10 Sept.2025 Published: 30 Sept. 2025 : ( Abstract ): 󰭃 󰱮󰰌 ()  󰱿  󰫦    󰭃󰫥 . 󰫰, 󰫤, 󰱳, 󰬁󰱿󰬎, 󰭈  󰲑   󰫦 󰫤󰭃  󰭈   .  󰭈 󰭃󰫥 󰫦󰫤,       , ,  󰱆,   󰫦 󰫯     󰭈󰲅 󰫦  .  󰫳  󰬉󰲐 ,  󰫤,  󰲀, 󰱮  󰱆     󰬎   . 󰲇    “ AI Act ”   “ Digital Personal Data Protection Act 2023”         󰭈    󰫦  .    󰱫󰬬    󰬋  󰬅 󰰉,      󰬌   󰱳  󰬎󰲆 󰫼  . 󰲒󰫺󰫦: 󰭃 󰱮󰰌, 󰰌, , ,  󰱆, , 󰫦, . 󰭈󰬎: 󰭃 󰱮󰰌 (Artificial Intelligence – AI)  21󰱿  󰫦 󰰍  󰭈 󰭃󰫥  .  󰰗󰭈  (Learning),   (Reasoning), 󰬎   (Problem Solving), 󰫦  )Decision Making)   󰬎   (Self-Improvement)  󰫤 󰬉   󰫳 󰭈󰫽 󰫤󰭃    󰰈  . 󰫳    󰫰, 󰫤, , 󰱳- 󰱿, 󰫤, , 󰰌 , 󰬁󰱿󰬎  󰭈  󰫦 󰫤󰭃  . 󰫮  󰫼  , 󰬬   , -󰫦 󰬁 󰬶   󰫽 , 󰬁 󰭈󰲑󰬴  󰫦    󰬊  󰫳 󰬇   . ,  󰫽       󰭈󰲅   . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: .  󰱷, 󰬇 󰭈󰬀,   󰫥 󰱳, . How to cite this article:  󰱷, ..  (2025). 󰭃 󰱮󰰌 (), 󰰌  :  󰬅. Journal of Research & Development, 17(9(VII)), 17-19. Original Article Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 18  󰬉,  , 󰫳 󰰎  󰲐, 󰬉󰲐 󰫤 )Algorithmic Bias),  󰲀   󰱆 󰱿 󰬉  󰬎  󰰘 󰰗󰭅󰲓 󰬉 . 󰫦,   󰭈 󰲒 󰫦   󰫽   – 󰭈󰬶, 󰬎 󰲒 ?  󰭈󰲅 󰱳 󰬎󰲆  . , 󰲇  󰫳 󰭃    .   AI Act 󰭈󰬎  ,  󰬎  󰰌 󰫦󰫦 󰰍   .  Digital Personal Data Protection Act 2023 󰬎󰫽  ,  󰫳 󰰩  󰬎󰭃  󰱳 . 󰬆  , 󰫦    󰲀 󰫼 󰰌 (Ethics)   (Law)  󰬁   󰬅 󰬌 . 󰭃 󰭈  󰬁,  󰬉   󰰍       .  󰲂󰫦 󰭈󰬎   “󰭃 󰱮󰰌 (), 󰰌  ”   󰰀 󰲆    .  󰬅   󰫦 󰬬    󰬋 󰲄  󰬍 󰫽  󰲑  . 󰲑󰱯󰲆: 1. 󰫳  󰱫󰬬  󰬎 󰬅 . 2.   󰱳    󰬅 . 3. , ,  󰱆  󰫦  󰲐 .  󰫤   󰰎 : . . 󰭈  󰭈  󰱿  , 󰫽 󰫤    󰲀  󰫦 󰰍 .  󰭃󰫥 󰱳 󰫤 .   󰱮,   󰫤    󰫦󰫦 󰰍󰬀  󰰉  󰬋 󰲑󰬴   . .       󰬉 󰲀      󰫼 󰬁 󰫤   󰱳 󰫤󰭃    . 󰫤󰫳 󰰎󰬀  󰲕 󰲆  󰬉  󰬉 󰬉󰬉 󰭃 󰱮󰰌 󰭈 󰫤 ,   󰲀    󰭈 󰫤   .  󰰎󰬀 󰫦󰬶  󰫦 󰲀   󰫦 󰫼󰫳 󰭈󰲑󰬴  󰭃    .  󰬎   󰰉  󰬁       󰫽 󰬶   󰫽󰫦  󰲂 󰫦  .  . 󰭈󰫳 󰫦  󰬌 . 󰭃 󰱮󰰌 : 󰲑  󰬎     ‘󰭃 󰱮󰰌 ’ 󰬎󰫽 . 󰭃 󰱮󰰌       .  󰬎󰬎󰫾   󰫼, 󰭃 󰱮󰰌󰫳  󰫳  󰱳󰫳       󰭈󰱡 . 󰭃 󰱮󰰌 󰲐    󰫽 󰫦      󰰍 . 󰬀  󰱳󰱯   󰫦 󰬀   .   󰰩      󰫼 󰫮 . 󰫤     󰫦    󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰭃󰫥  󰬋  󰱯   󰫼  .  󰱳 ‘ 󰱉’  󰬉 󰬬 󰬂 󰰩 󰫼  .   󰫦  󰫼 󰭃 󰱮󰰌   󰫮    󰫼 .  󰱳 ‘󰲐󰬋 ’󰫳  󰰩 󰫼  ;   󰬂󰬁 󰬬 󰬁      . 󰫽  󰬂󰬁   󰬶       󰬁   . 󰱍 󰫳 󰫤󰭃󰬀 󰭃 󰱮󰰌   󰱳 󰭃 󰭈 .  󰬎 󰬀   󰫤󰭃󰬀 󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱯    󰬍  .  󰱳  󰬉 󰬬 󰬁     .  󰬁󰫳 󰲗󰫦 󰫳    󰱆 󰱆  󰬆 󰫼  . 󰫳 󰫤      󰭃 Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 19 󰱮󰰌󰫳 󰭃󰫥      󰬀 . 󰲐  󰫼    󰱳󰫳 󰬀   .    󰲑󰬉  “󰫰 󰫦 󰲘󰫦󰲑 󰬁“   󰲐  . 󰫽 󰭃 󰱮󰰌     󰫦 .     󰲕 󰫽     󰫦  . 󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱯     󰱯   .  󰫳  󰱳 󰭈     󰫰         . 󰭃 󰱮󰰌   : 󰫳 󰱳  󰫦󰲑 󰫳 󰰍󰰁    .   󰬉  󰫮     󰲕 󰬉   󰫽󰫳  󰫦  󰲐 ‘..’ 󰫦     .  󰭈󰫳 󰱳  󰭈   󰬉 󰱿󰱇󰲒   󰰉    󰫽󰱨  󰫦 󰫼  ‘..’󰬀 󰫰     .  󰱆  󰬉󰫳 󰫦󰫦  󰬁 󰫳 󰫦  󰬀  󰰉  .  󰬁 󰲌󰫥 , , 󰫤 󰫯   󰬉 .   󰫮󰬋  󰫯 󰬁   󰫼    󰬎    󰫽 . 󰬀 󰫽󰰩󰫳 󰱆 󰬉    󰭈  󰫼  . 󰭈 󰫳   󰫼  󰱳    . 󰱨  󰭃󰫥  󰫦 󰬁    󰱇󰲒    󰰤   󰱿  . : 󰭃 󰱮󰰌 ()   󰭃󰫥󰫳 󰫤󰭃 󰫦     . 󰫰, 󰫤, 󰬁󰱿󰬎, 󰱳, 󰭈 󰫽 󰫦 󰫤󰭃     . ,  󰭃󰫥 󰱘    󰭈󰲅   󰬋 󰫦 . ,  󰱆,  , 󰫦󰭈󰲑󰬴 󰫦, 󰬉󰲐 󰫤 (algorithmic bias)   󰭈 󰬋 . 󰰌󰫳 󰲆,  󰭈󰰎  󰬉 󰬁 ,        .   󰲆,  󰫤 , 󰰌󰫽 )liability), 󰱮  󰱆,  󰫳 󰲒󰫳  󰭃  󰰍 󰱯 . 󰬀  󰭃󰫥 ,    󰫤  󰬴      󰫼 󰭈󰱡 . 󰲇 󰬎   “AI Act”    ,   󰫳   . 󰫽, 󰭃 󰱮󰰌       󰫦󰫤 󰫼 󰫤 , 󰭃   󰰌󰫳    󰭃 󰬉    󰰉 .  󰬅 󰫳 , 󰬋,     󰫦    . 󰫦 : 1. Shashidhar k. J. Observen Research Foundation, 31 jan 2021. 2.  ,   . 7  󰭊 2024. 3.  󰰌, 󰬶  󰲑 29 󰰗 2024. 4. https://www.loksatta.com/navneet/loksatta-kutuhal-artificial-intelligence-and-law-amy-95-4740689/ 5. https://bharatskills.gov.in/pdf/Curriculum/CTS/Hindi/Artificial%20Intelligence%20Programming%20Assistant.pd f 6.  󰲘󰫦󰲑 󰬁 AI 󰭈  󰬅 ,      󰫽󰭈 󰭃 󰲓  . 7. https://www.orfonline.org/marathi/research/why-artificial-intelligence-needs-new-name-better-regulation-81104.