INSONIY VA HAYVONIY EMOTSIYALAR O'RTASIDAGI FARQLAR

389 INSONIY VA HAYVONIY EMOTSIYALAR O‘RTASIDAGI FARQLAR Jabbarov Amirshoh Axtam o‘g‘li Chirchiq davlat pedgogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17976224 Annotatsiya: Ushbu maqolada insoniy va hayvoniy emotsiyalar o‘rtasidagi biologik, psixologik va ijtimoiy farqlar tahlil qilinadi. Emotsional reaksiyalarning kelib chiqishi, ularni boshqarish darajasi, ong bilan bog‘liq mexanizmlar hamda ijtimoiy muhitning emotsiyalar shakllanishidagi roli ilmiy manbalarga asoslanib yoritiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, hayvonlarda emotsiyalar asosan instinktiv va biologik ehtiyojlar bilan bog‘liq bo‘lsa, insonlarda emotsiyalar ong, til va madaniyat orqali yanada murakkab shaklga ega bo‘ladi. Kalit so‘zlar: emotsiya, inson psixologiyasi, hayvon xulqi, instinkt, ong, ijtimoiy omillar, hissiy tajriba. Annotation. This article discusses the biological, psychological, and social differences between human and animal emotions. It analyzes the origins of emotional reactions, levels of emotional control, their connection with consciousness, and the role of social environment in shaping emotions. Research shows that animal emotions are mainly instinctual and driven by biological needs, whereas human emotions become more complex through consciousness, language, and culture. Keywords: emotion, human psychology, animal behavior, instinct, consciousness, social factors, emotional experience. KIRISH Emotsiyalar tirik mavjudotlarning hayotida muhim psixologik jarayon sifatida namoyon bo‘lib, ular tashqi muhitga moslashish, xavf-xatarlardan himoyalanish, ehtiyojlarni qondirish va ijtimoiy aloqalarni shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Hayvonlarda ham, insonlarda ham emotsional reaksiyalar mavjud bo‘lib, ular quvonch, qo‘rquv, g‘azab, hayajon kabi holatlarda ifodalanadi. Biroq inson emotsiyalarining mazmuni, shakli va kuchi hayvonlarnikidan tubdan farqlanadi. Inson – tafakkur, ong, nutq va ijtimoiy tajribaga ega mavjudot sifatida o‘z emotsiyalarini anglay oladi, boshqaradi va ular orqali ijtimoiy munosabatlarni rivojlantiradi. Hayvonlarda esa emotsional holatlar asosan instinktlar va biologik ehtiyojlar bilan chegaralanadi. Inson emotsiyalari til, madaniyat, tarbiya, axloqiy qadriyatlar hamda shaxsiy tajribalar bilan uyg‘unlashgan holda shakllansa, hayvonlarda emotsiya ko‘proq tabiiy reflekslar asosida yuzaga keladi. Shu boisdan insoniy va hayvoniy emotsiyalarni qiyosiy o‘rganish psixologiya, etologiya hamda neyrobiologiya sohalarida dolzarb ilmiy masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur mavzuning nazariy va amaliy ahamiyati yuksak bo‘lib, u inson ruhiyati, ijtimoiy munosabatlari va hissiy intellektini chuqurroq anglash imkonini beradi. Emotsiyalar - tirik organizmlarning ichki holati va tashqi muhitga bo‘lgan munosabatini ifoda etuvchi psixologik jarayon hisoblanadi. Inson va hayvonlarning emotsional hayoti o‘xshash jihatga ega bo‘lsa-da, ular o‘rtasida tub farqlar mavjud. Insonning emotsional tajribasi ong, tafakkur, nutq va ijtimoiy munosabatlar bilan chambarchas bog‘liq. Hayvonlarda esa emotsiyalar 390 ko‘proq instinktlar, biologik ehtiyojlar va atrof-muhitga moslashuv mexanizmlaridan kelib chiqadi. Mazkur maqolada insoniy va hayvoniy emotsiyalar o‘rtasidagi asosiy farqlar ilmiy nazariyalar asosida tahlil qilinadi. 1. Insoniy va hayvoniy emotsiyalarning biologik asoslari Har ikkala turda emotsiyalar markaziy asab tizimi orqali boshqariladi. Ammo farqlar mavjud: Insonlarda: miya po‘stlog‘i (neokorteks) juda rivojlangan, emotsiyalarni tushunish, nazorat qilish va ifodalash keng qamrovli, kechinmalar murakkab: pushaymonlik, minnatdorchilik, izzatnafs, vijdon azobi va boshqalar. Hayvonlarda: emotsiyalar asosan limbik tizim faoliyati bilan bog‘liq, biologik omillarga tayanadi: ochlik, qo‘rquv, ko‘payish instinkti, murakkab ma’naviy-emotsional holatlar kuzatilmaydi. Ong va tafakkur omili. Inson emotsiyalarining asosiy ustunligi ong va tafakkurning mavjudligidir, inson o‘z his-tuyg‘ularini tahlil qiladi, baholaydi, boshqaradi va yashiradi, o‘z emotsiyasidan kelib chiqib xulosa chiqaradi va kelajak rejalarini belgilaydi, hayvonlarda bunday yuqori darajadagi emotsional refleksiya mavjud emas. Ularning reaksiyasi tezkor va ko‘pincha darhol tashqi ta’sirga bog‘liq. Til va madaniyatning ta’siri: til emotsiyalarni nomlash, boshqarish va baham ko‘rishga xizmat qiladi, madaniyat emotsiyalarni qanday ifodalashni belgilaydi (masalan, qayg‘uni ochiq ko‘rsatish yoki jilovlash), hayvonlarda esa emotsional aloqa cheklangan: tovush, tana harakati va hid orqali, Ijtimoiy munosabatlar va emotsiyalar: Hamdardlik, ijtimoiy mas’uliyat, sevgi, rashk, adolat hissi - insoniy ijtimoiy tuyg‘ular. Ijtimoiy tizimlar emotsiyalarni boshqarishni talab qiladi: maktab, oila, ish muhitida o‘zini tuta bilish. Hayvonlarda esa ijtimoiy tuyg‘ular mavjud bo‘lsa-da, ular instinktiv: suruvni himoya qilish, naslni saqlash, dominantlik uchun kurash. Emotsiyalar tirik mavjudotlarning ruhiy hayotida muhim o‘rin egallaydi. Ular tashqi muhitga moslashish, xavf-xatarlardan himoyalanish va ijtimoiy aloqalarni shakllantirishda asosiy vositalardan biridir. Hayvonlar ham, odamlar ham turli holatlarda quvonch, qo‘rquv, g‘azab kabi emotsional reaksiyalarni namoyon etadi. Biroq inson emotsiyalari murakkabligi, mazmuni, ijtimoiy va madaniy omillar bilan boyiganligi jihatidan hayvonlarnikidan keskin farq qiladi. Inson emotsiyalari nafaqat biologik ehtiyojlar bilan, balki tafakkur, til, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy rollar va axloqiy me’yorlar bilan chambarchas bog‘liq. Hayvonlarda esa emotsiyalar asosan instinktlar va bevosita biologik ehtiyojlar bilan boshqariladi. Insoniy va hayvoniy emotsiyalar o‘rtasidagi asosiy farqlar, ularning nevropsixologik asoslari hamda ijtimoiy omillar ta’siri tahlil qilinadi. Inson va hayvon emotsiyalarida umumiyliklar mavjud bo‘lsa-da, ular orasidagi tub farqlar insonning ongli mavjudot ekanligidan kelib chiqadi. Hayvonlarda emotsiyalar ko‘proq instinktlar bilan cheklangan bo‘lib, ular yashab qolish va moslashish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Inson emotsiyalari esa murakkab aqliy jarayonlar, til, madaniyat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy munosabatlar bilan boyigan. Shu sababli inson emotsiyalari yanada rang-barang, ma’noli va nazorat qilinadigan xususiyatga ega. Nazariy va empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson emotsiyalari shaxsning ijtimoiy tajribasi, tarbiyasi, qadriyatlari, kommunikativ 391 tajribasi bilan shakllanadi, hayvonlarda esa emotsionallik tabiiy ehtiyojlarning bevosita ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi. Demak, insoniyatning emotsional olami biologik asosga ega bo‘lsa-da, uning haqiqiy mukammalligi tafakkur va ijtimoiy hayot bilan uzviy bog‘liqdir. XULOSA Insoniy va hayvoniy emotsiyalar o‘rtasida o‘xshashliklar mavjud bo‘lsa-da, asosiy farq inson emotsiyalarining ong, til, madaniyat va murakkab ijtimoiy tuzilma bilan boyitilganligidir. Hayvonlarda emotsiyalar biologik va instinktiv ehtiyojlardan kelib chiqadi hamda murakkab tahliliy jarayonlarga ega emas. Inson esa o‘z hissiyotlarini tahlil qiladi, boshqaradi, ijtimoiy tamoyillar bilan uyg‘unlashtiradi va ularni ongli ravishda shakllantiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Асмолов А.Г. Психология личности. – Москва: Академия, 2019. – 368 б. 2. Изард К. Эмоции человека. – Санкт-Петербург: Питер, 2020. – 464 б. 3. LeDoux, J. The Emotional Brain. – New York: Simon & Schuster, 1998. – 384 p. 4. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 5. 6.Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 7. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.