IRODA TUSHUNCHASI VA IRODAVIY XATTI-HARAKAT NAZARIYALARI

392 IRODA TUSHUNCHASI VA IRODAVIY XATTI-HARAKAT NAZARIYALARI Jurayeva Zahro Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti, Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi 25.2-guruh, 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17976350 Annotatsiya: Ushbu maqolada iroda tushunchasining psixologik mazmuni, shaxs faoliyatida irodaning motivatsion-regulyativ funksiyalari, irodaviy xatti-harakatning klassik va zamonaviy nazariyalari yoritiladi. Volontarizm nazariyasi, Dyujardin modeli, Kurt Levinning maydon nazariyasi, faoliyat yondashuvi hamda kognitiv yondashuvlar o‘zaro qiyosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, irodaning tarkibiy elementlari, irodaviy jarayon bosqichlari va irodaviy sifatlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi psixologik omillar ilmiy manbalar asosida ochib beriladi. Kalit so‘zlar: iroda, irodaviy xatti-harakat, motivatsiya, psixik regulyatsiya, volontarizm, ichki to‘siqlar, kognitiv nazariya. Annotation: This article analyzes the psychological concept of willpower, its motivationalregulatory functions, and classic and modern theories of volitional behavior. The theory of voluntarism, Dujardin’s model, Kurt Lewin’s field theory, the activity approach, and cognitive theories are comparatively examined. The structural components of willpower, stages of volitional processes, and psychological factors influencing the development of volitional qualities are discussed based on scientific literature. Keywords: willpower, volitional behavior, motivation, self-regulation, voluntarism, internal barriers, cognitive theory. KIRISH: Iroda — bu shaxsning ongli ravishda maqsad qo‘yishi, ushbu maqsadga erishish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishi, o‘z xatti-harakatlarini boshqarishi hamda o‘z ichki psixik jarayonlarini nazorat qila olish qobiliyatidir. Psixologiya fanida iroda insonning motivatsion, emotsional va kognitiv tizimlarini uyg‘unlashtiruvchi eng murakkab psixik jarayonlardan biri sifatida qaraladi. Irodaviy faoliyat shaxsning quyidagi jihatlari bilan belgilanadi: Maqsadga yo‘naltirilganlik: Ichki va tashqi to‘siqlarni yengish, O‘zini boshqarish va o‘zo‘zini nazorat qilish, Sabot, matonat, qat’iyatlilik, Mas’uliyat va intizom Iroda nafaqat xattiharakatlarni boshqaradi, balki shaxsning butun hayotiy strategiyasini shakllantiradi. Irodaviy xatti-harakat nazariyalari. Intellektual nazariya (Uilyam Jeyms, R. Dekart) Ushbu nazariyada iroda aql-idrokning mahsuli sifatida talqin qilinadi. Inson maqsadni anglagan sari unga erishish uchun zarur bo‘lgan irodaviy harakatlarni ongli ravishda boshqaradi. Iroda — bu tanlov qilish qobiliyati. Asosiy g‘oya: irodaviy akt ongli qarorga bog‘liq. Assotsiativ nazariya (G. Spenser, A. Bain) Bu nazariya bo‘yicha shaxsning irodaviy harakati avtomatik tarzda, oldin shakllangan odatlar va ko‘nikmalar bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Iroda — bu assotsiatsiyalar kuchining natijasi. Asosiy g‘oya: iroda tajriba va odatlar orqali shakllanadi. Irratsional (Emotsional) nazariya (A. Schopenhauer, Nyeman) Bu yo‘nalish irodaning asosida ong emas, balki ichki emotsional impulslar yotishini ta’kidlaydi. Shaxs qarorlarni asosan ichki kechinmalar ta’sirida qabul qiladi. Asosiy g‘oya: iroda ongga emas, sezgi va ehtiroslarga tayanadi. Motivatsion nazariya (K. Levin, A. Maslou). Zamonaviy psixologiyada iroda motivlar 393 kurashi, motivlarning ongli tanlanishi va ular ustuvorligiga asoslangan holda talqin qilinadi. Maqsadga erishishda shaxs ichki motivlari o‘zaro kurashadi, natijada eng kuchli motiv irodaviy harakatni belgilaydi. Asosiy g‘oya: iroda — bu motivlar ierarxiyasida ongli tanlov qilish jarayoni. Faoliyat nazariyasi (A.N. Leontyev, S.L. Rubinshteyn) Bu nazariyaga ko‘ra iroda inson faoliyatining maxsus shakli bo‘lib, maqsadni qo‘yish, rejalashtirish, bajarish va nazorat qilish bosqichlari bilan bog‘liq. Iroda faoliyat strukturasi ichida shakllanadi. Asosiy g‘oya: iroda — faoliyatni ongli boshqarish vositasi. Biologik-nevrologik nazariya (Z. Freyd, neyropsixologiya yo‘nalishlari) Irodaning fiziologik asoslari — miya po‘stlog‘idagi boshqaruv markazlari, frontal sistemalar, ijro funksiyalaridir. O‘zini tuta bilmaslik, impulsivlik, qaror qabul qilishdagi qiyinchiliklar biologik asosga ega bo‘lishi mumkin. Asosiy g‘oya: iroda neyrofiziologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq. Irodaviy xatti-harakatning tarkibiy qismlari Irodaviy jarayonning bosqichlari:Iroda murakkab psixik jarayon bo‘lib, u bir necha izchil bosqichlar orqali shakllanadi. Psixologiyada irodaviy harakat quyidagi bosqichlardan iborat deb qaraladi: Maqsadning yuzaga kelishi:Bu bosqichda shaxs biror ehtiyojni his qiladi va uni qondirish zarurati tug‘iladi. Ehtiyoj va motivlar orasidagi uyg‘unlik maqsadning shakllanishini belgilaydi. Motivlar kurashi:Turli ehtiyojlar o‘rtasida ziddiyat paydo bo‘ladi. Shaxs qaysi ehtiyojni ustuvor deb tanlashi, uning irodaviy kuchiga, qadriyatlariga, hayotiy tajribasiga bog‘liq. Qaror qabul qilish:Shaxs ongli ravishda maqsad tanlaydi. Bu bosqich irodaviy aktning eng muhim qismi bo‘lib, unda mas’uliyat hissi, intizom, oldindan anglab rejalashtirish kabi jarayonlar faol bo‘ladi. Rejalashtirish:Maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan vositalar, vaqt, resurslar aniqlanadi. Bu bosqich shaxsning aqliy faoliyatini, ijodkorligini va strategik fikrlashini talab qiladi. Irodaviy harakatni bajarish:Reja asosida amaliy harakatlar qilinadi. Bu jarayon davomida shaxs turli to‘siqlarga duch keladi va ularni yengish uchun o‘zini boshqarish qobiliyatini ishga soladi. Nazorat va o‘z-o‘zini boshqarish:Irodaviy harakat jarayonida shaxs o‘z faoliyatini kuzatadi, xatolarni aniqlaydi, o‘zini to‘g‘rilaydi va tartibga soladi. Bu jarayon metakognitiv faoliyat bilan bog‘liq. Natijani baholash:Shaxs maqsad qanchalik amalga oshganini, o‘zining irodaviy imkoniyatlarini va kamchiliklarini baholaydi. Bu bosqich keyingi irodaviy jarayonlar uchun muhim tajriba vazifasini bajaradi. Irodaviy sifatlar:Iroda shaxsning muhim psixologik sifatlar majmuini qamrab oladi. Ular shaxsning hayotiy faoliyatida, ta’lim jarayonida va kasbiy sohada juda ahamiyatli. Qat’iyatlilik:Qaror qabul qilingan maqsadni kechiktirmasdan bajarish qobiliyati, o‘z fikrida mustahkam turish. Sabot:Qiyinchilik, to‘siqlar, tashqi bosimlarga qaramay maqsad sari harakat qilish. Matonat:Uzoq davom etadigan qiyinchiliklarga bardosh bera olish, psixik barqarorlikni saqlash. Mustaqillik:O‘z xatti-harakatlarini boshqalarning ta’sirisiz, ongli ravishda boshqarish. Mas’uliyatlilik:O‘z harakatlari oqibatini oldindan anglash va ularning javobgarligini o‘z zimmasiga olish. Irodaning fiziologik asoslari:Irodaning fiziologik asoslari ilmiy psixologiya va neyrofiziologiya tomonidan keng o‘rganilgan. Asosan, iroda miya po‘stlog‘ining frontal bo‘limlari faoliyati bilan bog‘liq. Shuning uchun prefrontal korteksning rivojlanmaganligi bolalarda impulsivlikning kuchli bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Nerv tizimi jarayonlari:Iroda reflektor faoliyatga ham tayanuvchi murakkab jarayondir. I.P. Pavlov ta’kidlashicha, irodaviy harakatda ikkinchi signal tizimi - nutq va ong asosiy rolni bajaradi. Gormonlar va neyromediatorlar:Dopamin —motivatsiya va maqsadli faoliyatni faollashtiradi. Serotonin—barqarorlik, emotsional nazoratni kuchaytiradi. Kortizol - stressda 394 irodani susaytirishi yoki aksincha kuchaytirishi mumkin. Salbiy shakllar ko‘pincha noto‘g‘ri tarbiya, stress, psixik charchoq yoki past motivatsiya bilan bog‘liq. Zamonaviy psixologiyada iroda muammosi:Bugungi kunda iroda psixologiyasi quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganilmoqda: Ijro funksiyalari nazariyasi:Iroda - bu shaxsning yuqori darajadagi kognitiv boshqaruv qobiliyati sifatida o‘rganiladi. O‘zini boshqarish (self-regulation) modeli:Baumeister tomonidan ishlab chiqilgan modelga ko‘ra, iroda energiya kabi cheklangan resursga ega. Uni to‘g‘ri taqsimlash zarur. 3. Neyropsixologik yondashuv:Irodaviy xatti-harakatlar frontal korteks, bazal gangliyalar, limbik tizim o‘zaro hamkorligi orqali boshqariladi. Pozitiv psixologiya:Iroda insonning kuchli fazilatlari qatorida baholanadi: qat’iyat, sabr, ijobiy fikrlash, o‘z-o‘zini rag‘batlantira olish. XULOSA: Iroda shaxs faolligini boshqaruvchi, maqsad sari intilishda uchraydigan to‘siqlarni yengishga yordam beruvchi asosiy psixologik mexanizmdir. Irodaviy xatti-harakatning klassik va zamonaviy nazariyalari irodaning turli jihatlarini yoritib, uning shakllanish va rivojlanish mexanizmlarini tushuntiradi. Irodaviy sifatlarning rivojlanishi shaxsning muvaffaqiyatga erishishida, o‘zini boshqarishida, mas’uliyatli qarorlar qabul qilishida muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Xoliqov, A. (2019). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘quv qo‘llanma. 2. Zokirova, R. (2021). Umumiy psixologiya. Toshkent: Darslik. 3. Rubinshteyn, S. L. (2012). Osnovy obshchey psikhologii. Moskva: Akademiya. 4. Lewin, K. (1951). Field Theory in Social Science. New York: Harper & Row. 5. Dujardin, E. (1924). Psychology of Will. London: George Allen & Unwin.