TEMPERAMENT TUSHUNCHASI VA RIVOJLANISH TARIXI

395 TEMPERAMENT TUSHUNCHASI VA RIVOJLANISH TARIXI Kurbonboyeva Iroda Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17976493 Annotatsiya: Ushbu maqolada temperament tushunchasi, uning psixologiyadagi o‘rni, ilk nazariyalardan boshlab zamonaviy ilmiy yondashuvlargacha bo‘lgan rivojlanish tarixi yoritilgan. Temperamentning biologik asoslari, uning inson xulqi va faoliyatiga ta’siri, shuningdek, turli psixologik maktablar tomonidan berilgan tasniflar tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari temperamentni o‘rganish shaxs psixologiyasini chuqur tushunishga imkon berishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: temperament, shaxs, psixologiya, nerv tizimi, biologik omillar, tipologiya, Hippokrat, Pavlov. Abstract. This article examines the concept of temperament, its significance in psychology, and its historical development from early theories to modern scientific approaches. The biological foundations of temperament, its influence on human behavior, and the classifications proposed by various psychological schools are analyzed. The findings show that studying temperament provides deeper insights into personality psychology. Keywords: temperament, personality, psychology, nervous system, biological factors, typology, Hippocrates, Pavlov. KIRISH Temperament inson psixologiyasining eng qadimiy va eng muhim kategoriyalaridan biridir. Insonning tug‘ma xususiyatlari, uning hissiy reaksiyalari, ruhiy barqarorligi, tashqi ta’sirlarga qay darajada sezgirligi temperament orqali belgilanadi. Shaxsning individual psixik tuzilishi va uning hayotdagi faoliyati aynan temperament bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu tushuncha qadim zamonlardan boshlab olimlar e’tiborini tortib kelgan. Temperamentni o‘rganish inson tabiati, xatti-harakati va psixik jarayonlarini chuqur anglashda muhim o‘rin tutadi. Temperament haqidagi ilk qarashlar qadimgi yunon tabiblari, xususan, Gippokrat nomi bilan bog‘liq. U odam organizmidagi to‘rt xil suyuqlik — qon, qora o‘t, sariq o‘t va shilliq moddalarning ustivorligi temperamentni belgilaydi degan fikrni ilgari surgan. Bu nazariyaga ko‘ra, odamlar sanguinik, xolerik, flegmatik va melankholik tiplarga bo‘linadi. Garchi zamonaviy ilm bu nazariyani to‘liq tasdiqlamagan bo‘lsa-da, temperament tiplari hozirga qadar pedagogika, psixologiya va kundalik hayotda qo‘llanib keladi. Keyingi davrlarda temperament masalasi psixologiya fanining alohida yo‘nalishiga aylandi. Ayniqsa, I.P. Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi tadqiqotlari temperamentning fiziologik asoslarini ochib berdi. Pavlov temperamentni nerv jarayonlarining kuchi, harakatchanligi va muvozanatiga ko‘ra tasniflab, uni ilmiy yondashuv asosida izohladi. Bu yondashuv temperamentni biologik asosga ega, tug‘ma psixologik xususiyat sifatida qarash imkonini berdi. Zamonaviy psixologiyada temperament turli maktablar tomonidan keng tadqiq etilgan. Masalan, G. Ayzenk temperamentni ekstraversiya–introversiya va nevrotizm kabi omillar orqali tahlil qilgan. K. Jungning tipologiyasi ham shaxs xususiyatlarini temperament bilan bog‘lagan holda izohlaydi. Shu bilan birga, biologik psixologiya, neyropsixologiya va differential psixologiya sohalari temperamentni yanada chuqurroq o‘rgangan. Temperamentning shaxs rivojlanishidagi roli beqiyosdir. Insonning o‘quv jarayoniga moslashuvi, kasbiy faoliyati, muloqot qilish qobiliyati, emotsional barqarorligi ham temperament 396 bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, sanguinik tipdagi odamlar tezkor, quvnoq, muloqotga kirishuvchan bo‘ladi, flegmatiklar esa aksincha, sekin harakatlanuvchi, ammo barqaror va ishonchli shaxslar hisoblanadi. Temperament tug‘ma bo‘lishi bilan birga, shaxsning tarbiyasi, muhit, ijtimoiy omillar orqali ma’lum darajada o‘zgarishi ham mumkin. Bu o‘zgarish ko‘proq shaxsning xulq-atvori, o‘zini tutish xarakterida namoyon bo‘ladi, ammo temperamentning asosiy biologik ildizlari umrbod saqlanib qoladi. Uning tarixiy manbalari, klassik va zamonaviy ilmiy yondashuvlar, shuningdek, temperamentning shaxs psixologiyasidagi o‘rni va ahamiyati batafsil yoritiladi. Shuningdek, temperamentning fiziologik asoslari va turli tipologiyalar o‘rtasidagi farqlar ham tahlil qilinadi. Temperament nazariyalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu tushuncha qadim zamonlardan beri insoniyatni qiziqtirib kelgan. Gippokrat va Galenning to‘rt suyuqlik nazariyasi temperamentni tasniflashning ilk bosqichi bo‘lib, uning ahamiyati shundaki, ular odamlarning tug‘ma farqlarini ilmiy asosda tushuntirishga harakat qilganlar. Keyinchalik Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi tadqiqotlari temperamentni fiziologik jarayonlar bilan bog‘lagan zamonaviy ilmiy asos yaratdi. Nerv tizimining kuchi, harakatchanligi va muvozanati temperament turlarini aniq belgilashga imkon bergan. Zamonaviy psixologiyada temperament tushunchasi yanada boyidi. Ayzenkning ekstraversiya, introversiya va nevrotizm omillari orqali temperamentni baholash yondashuvi ilmiy asoslangan psixodiagnostika tizimlarini yaratishga xizmat qildi. Biologik psixologiya esa temperamentning genetik asoslarini ochib berdi. Bugungi kunda temperament neyrobiologik omillar, miya tuzilishi, neyrotransmitterlar faoliyati bilan chambarchas bog‘liq holda o‘rganilmoqda. Temperament shaxs rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. U bolaning maktabga moslashuvi, idrok jarayonlari, diqqat, xotira va tafakkur tezligiga, kasb tanlashiga va hatto stressga bo‘lgan reaktsiyasiga ta’sir qiladi. Shuning uchun ta’lim jarayonida temperament xususiyatlarini hisobga olish, individual yondashuvni qo‘llash, har bir shaxsning tabiiy imkoniyatlarini to‘g‘ri rivojlantirish juda muhimdir. Yakuniy xulosaga ko‘ra, temperament tug‘ma xususiyat bo‘lsa-da, u mutlaq o‘zgarmas emas. Ijtimoiy muhit, tarbiya, hayotiy tajriba va shaxsning o‘z ustida ishlashi temperament bilan bog‘liq xatti-harakatlarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Shaxs o‘z temperamentidan qat’i nazar, ma’lum ko‘nikmalarni rivojlantirish orqali ijtimoiy faol, muvozanatli va mas’uliyatli individ bo‘lib yetishishi mumkin. Temperamentni o‘rganish psixologiya fanida ham, ta’lim, menejment, tibbiyot va inson resurslarini boshqarish sohalarida ham ulkan amaliy ahamiyat kasb etadi. Shaxsning temperament tipini bilish uning imkoniyatlarini aniq baholash, uning ijtimoiy hayotdagi samaradorligini oshirish va sog‘lom psixologik muhit yaratish uchun zarurdir. XULOSA Temperament psixologiyaning fundamental tushunchalaridan biri bo‘lib, u insonning psixik jarayonlarini, hissiy reaktsiyalarini, ruhiy barqarorligini va tashqi ta’sirlarga sezgirligini belgilovchi tug‘ma xususiyatdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, temperament shaxsning rivojlanishi va faoliyatida asosiy o‘rin tutadi, chunki u insonning o‘zini tutish modeli, muloqot uslubi, ijtimoiy muhitga moslashuv darajasi va stressga qarshi turish qobiliyatiga ta’sir qiladi. 397 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Абдураҳмонов Қ. Psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2019. - 320 b. 2. Ziyodova M. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Fan, 2020. - 280 b. 3. Pavlov I.P. Vysshaya nervnaya deyatelnost. - Moskva: Nauka, 2018. - 410 s. 4. Айзенк Г. Структура личности и темперамент. - Санкт-Петербург: Питер, 2021. - 368 с. 5. Jung C.G. Psychological Types. - London: Routledge, 2017. - 620 p. 6. Buss A.H., Plomin R. Temperament: Early Developing Personality Traits. - Lawrence Erlbaum, 2019. - 320 p.