OLIY NERV FAOLIYATI TIPI VA TEMPERAMENT O'ZARO ALOQASI

401 OLIY NERV FAOLIYATI TIPI VA TEMPERAMENT O‘ZARO ALOQASI Muxtorova Gulsanamoy Shuhrat qizi Chirchiq davlat pedgogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17976633 Annotatsiya: Ushbu maqolada oliy nerv faoliyati tiplarining fiziologik asoslari hamda temperamentning psixologik xususiyatlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar ilmiy asosda yoritiladi. I.P. Pavlov tomonidan ishlab chiqilgan nerv tizimi kuchi, muvozanati va harakatchanligi mezonlari bilan temperamentning sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik tiplari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: oliy nerv faoliyati, temperament, nerv tizimi tipi, sangvinik, xolerik, flegmatik, melanxolik, fiziologik asoslar, individual farqlar. Abstract. This article scientifically examines the physiological foundations of higher nervous activity types and the psychological characteristics of temperament, as well as the interrelation between them. It analyzes the connection between Pavlov’s criteria of nervous system strength, balance, and mobility and the four temperament types: sanguine, choleric, phlegmatic, and melancholic. Keywords: higher nervous activity, temperament, nervous system type, sanguine, choleric, phlegmatic, melancholic, physiological basis, individual differences. KIRISH Insonning ruhiy faoliyati, xulq-atvori va emotsional reaksiyalarining shakllanishida oliy nerv faoliyati hamda temperament o‘ziga xos muhim o‘rin egallaydi. I.P. Pavlov tomonidan ishlab chiqilgan oliy nerv faoliyati tiplari nazariyasi inson organizmidagi fiziologik jarayonlar bilan psixik holatlar o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni ilmiy asoslab bergan. Temperament esa shaxsning tug‘ma, barqaror va individual psixologik xususiyatlarini belgilovchi asosiy omil bo‘lib, uning negizida nerv tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligi kabi fiziologik ko‘rsatkichlar yotadi. Insonning ruhiy jarayonlari, xatti-harakatlari va individual psixologik farqlari ko‘p jihatdan uning oliy nerv faoliyati tipi hamda temperament xususiyatlari bilan belgilanadi. Akademik I.P. Pavlov asos solgan oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limot biologik jarayonlarning psixik hodisalar bilan uzviy bog‘liqligini ilmiy asosda tushuntirib berdi. Temperament esa shaxsning tug‘ma dinamik xususiyatlari bo‘lib, uning reaksiyalari, emotsional barqarorligi va faollik darajasini belgilab beradi. Bugungi kunda ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport va boshqaruv sohalarida shaxsning temperament tipiga mos yondashuvlar qo‘llash samaradorlikni oshirmoqda. Oliy nerv faoliyati tipi va temperamentning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish shaxs psixologiyasini chuqur anglash, individual yondashuvni shakllantirish va inson faoliyatini samarali tashkil qilishda muhim ahamiyatga ega. Oliy nerv faoliyati tiplari bilan temperamentning o‘zaro aloqasini o‘rganish shaxsning individual farqlarini aniqlash, uning psixologik imkoniyatlarini baholash, stressga bardoshliligi, mehnat faoliyatidagi samaradorligi va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini chuqur anglash imkonini beradi. Shuning uchun mazkur mavzu zamonaviy psixologiya, pedagokika va neyrofiziologiyada dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 402 Oliy nerv faoliyati hamda temperament psixologiya va fiziologiya fanlarining o‘zaro bog‘liq bo‘lgan muhim yo‘nalishlaridan biridir. I.P. Pavlov tomonidan ishlab chiqilgan oliy nerv faoliyati tiplari nazariyasi insonning psixik jarayonlari, temperament xususiyatlari, xulq-atvori va individual farqlarini tushunishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Temperament esa shaxsning tug‘ma, nisbatan barqaror emotsional-harakat xususiyatlarini belgilovchi psixologik kategoriya bo‘lib, uning asosi nerv tizimining fiziologik tuzilishiga borib taqaladi. Oliy nerv faoliyati – bu miya po‘stlog‘i va po‘stloq osti markazlarining murakkab reflektor jarayonlari yig‘indisi bo‘lib, insonning xulq-atvori, fikrlashi, his-tuyg‘usi va tashqi muhitga moslashuvini boshqaradi. Oliy nerv faoliyati tipi va temperament o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik insonning tug‘ma psixofiziologik xususiyatlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Pavlov ta’limoti asosida temperamentning fiziologik negizi nerv tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligiga tayanishi aniqlandi. Sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik temperament tiplari aynan ushbu nerv tizimi xususiyatlarining turlicha kombinatsiyasi natijasida yuzaga keladi. Ushbu bog‘liqlikni bilish shaxsning psixologik imkoniyatlarini baholash, ta’lim jarayonida individual yondashuvni qo‘llash, kasb tanlashda yo‘l-yo‘riq berish hamda shaxsaro munosabatlarni yaxshilashga xizmat qiladi. Shuningdek, temperament va oliy nerv faoliyati tiplarini o‘rganish inson faoliyatining samaradorligini oshirish, ichki resurslarini to‘g‘ri boshqarish va individual farqlarni hisobga olib pedagogik yoki psixologik ta’sir ko‘rsatish imkonini yaratadi. Pavlov oliy nerv faoliyatini uchta asosiy mezon asosida tasniflagan: Kuch – qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining kuchi. Muvozanat – qo‘zg‘alish va tormozlanishning o‘zaro barqarorligi. Harakatchanlik – nerv jarayonlarining tez almashinishi. Bu mezonlar har bir shaxsning nerv tizimi tipini aniqlaydi. 2. Temperamentning asosiy tiplari Sangvinik – faol, tezkor, barqaror emotsiyalar, ijtimoiy. Xolerik – serharakat, tez qo‘zg‘aluvchan, ba’zan beqaror. Flegmatik – sokin, sekin, barqaror, vazmin. Melanxolik – sezgir, ehtiyotkor, emotsional jihatdan tez ta’sirlanadigan. Temperament tug‘ma bo‘lgani uchun ko‘pincha nerv tizimining tuzilishiga bevosita bog‘liq holda shakllanadi. 3. Oliy nerv faoliyati tipi va temperamentning o‘zaro bog‘liqligi 1) Kuchli, muvozanatli, harakatchan tip – Sangvinik temperament 2) Kuchli, muvozanatsiz tip – Xolerik temperament 3) Kuchli, muvozanatli, sust harakatchan tip – Flegmatik temperament 4) Sust, zaif nerv tizimi – Melanxolik temperament Shuning uchun temperamentni bilish ta’lim, pedagogika, psixologik diagnostika va kasb tanlash sohalarida muhim ahamiyatga ega. XULOSA Oliy nerv faoliyati tipi va temperament o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, shaxsning tug‘ma psixologik xususiyatlarini belgilaydi. Nerv tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligi temperamentning fiziologik asosini tashkil etadi. Ushbu bog‘liqlikni o‘rganish insonning individual farqlarini, moslashuvchanligini, psixik barqarorligini va faoliyat samaradorligini bilishda muhim ilmiy ahamiyatga ega. Oliy nerv faoliyati va temperamentni bilish shaxs bilan 403 individual ishlash, uning qobiliyatini rivojlantirish, kasbga yo‘naltirish va ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda muhim omil hisoblanadi. Demak, temperamentning fiziologik asoslarini chuqur o‘rganish insonning rivojlanish imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash va uning ichki resurslarini aniqlashga yordam beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Pavlov I.P. Vysshaya nervnaya deyatelnost: Fiziologiya golovnogo mozga. - Moskva: Nauka, 2010. – 428 b. 2. Nemov R.S. Psixologiya: umumiy asoslar, temperament va shaxs tipologiyasi. - Moskva: Vlados, 2015. – 310 b. 3. Xudoyberdiyev R., Jo‘rayev M. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 240 b.