XARAKTER TUZILISHI, TIPOLOGIYASI VA AKSENTUATSIYASI

404 XARAKTER TUZILISHI, TIPOLOGIYASI VA AKSENTUATSIYASI Odilova E’zoza Fayoziddin qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17976684 Annotatsiya: Ushbu ishda xarakterning psixologik mazmuni, uning tuzilishi, tipologik tasniflari va aksentuatsiya tushunchasining ilmiy asoslari tahlil qilingan. Xarakter shaxsning barqaror xususiyatlari majmui bo‘lib, uning xulq-atvori, munosabatlari, emotsional reaktsiyalari va ijtimoiy moslashuvi bilan bevosita bog‘liq ekani izohlanadi. Ishda xarakter tuzilishining tarkibiy qismlari - yo‘nalganlik, temperament, irodaviy sifatlar, axloqiy fazilatlar va hissiy holatlar tizimli ravishda ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, gippokrat, krechmer, yunq, leongard va lichko kabi psixologlar tomonidan ishlab chiqilgan xarakter tipologiyalari ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Kalit so‘z: tushuncha, tuzulma, jarayon, tip, aksentuatsiya, xarakter, barqarorlik, xususiyat, temperament. Abstract: This work analyzes the psychological content of character, its structure, typological classifications and the scientific foundations of the concept of accentuation. It is explained that character is a set of stable characteristics of a person, which are directly related to his behavior, relationships, emotional reactions and social adaptation. The work systematically examines the components of the character structure - orientation, temperament, volitional qualities, moral qualities and emotional states. Also, character typologies developed by psychologists such as Hippocrates, Kretschmer, Yunk, Leongard and Lichko are covered on the basis of scientific sources. Keywords: concept, structure, process, type, accentuation, character, stability, feature, temperament. KIRISH Inson shaxsini o‘rganishda xarakter tushunchasi psixologiyaning eng muhim va ko‘p qirrali kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Xarakterning shakllanishi, uning tuzilishi, xulq-atvorni boshqarishdagi o‘rni va shaxsning ijtimoiy hayotdagi faolligiga ta’sirini o‘rganish zamonaviy psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Chunki xarakter - bu shaxsning barqaror, takrorlanib turadigan va turli hayotiy vaziyatlarda namoyon bo‘ladigan individual psixologik xususiyatlari majmui bo‘lib, u insonning atrofdagilarga munosabati, o‘zini tutishi, qaror qabul qilishi, hissiy reaksiyalari va hayotiy tanlovlarini belgilaydi. Xarakterning shakllanishi biologik omillar, tarbiya, muhit, ijtimoiy tajriba va shaxsning faoliyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab jarayondir. Psixologiya tarixida xarakterga oid turli tipologiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular inson xulq-atvoridagi farqlarni tizimlashtirishga, shaxs xususiyatlarini osonroq aniqlashga xizmat qilgan. Gippokratning temperamentlar tasnifi, krechmerning tana tuzilishiga asoslangan tipologiyasi, yunqning introversiya – ekstroversiya nazariyasi, k. Leongard va a.e. lichkoning aksentuatsiya tipologiyalari xarakterni ilmiy tahlil qilishda muhim bosqich bo‘lib xizmat qiladi. Xarakter nafaqat barqaror sifatlar yig‘indisi, balki shaxsning ijtimoiy munosabatlari bilan bog‘liq tizimli psixik tuzilmadir. Uning tarkibiga irodaviy sifatlar, axloqiy fazilatlar, emotsionalbarqarorlik, kommunikativ xususiyatlar, shaxs yo‘nalganligi va temperament elementlari kiradi. 405 Ushbu tarkibiy qismlar birgalikda shaxsning kundalik hayotdagi xulq-atvori, jamoadagi o‘rni va turli vaziyatlarda namoyon bo‘ladigan reaksiyalarini belgilaydi. Mazkur mavzuning muhim yo‘nalishlaridan biri - xarakter aksentuatsiyasidir. Aksentuatsiya - bu xarakter xususiyatlarining me’yoriy chegaradan biroz kuchaygan, lekin patologiyaga o‘tmagan shakli bo‘lib, shaxsning ayrim vaziyatlarda o‘ziga xos va yorqin reaksiyalar namoyon qilishi bilan izohlanadi. Leongard va lichko tomonidan ishlab chiqilgan aksentuatsiya turlarining o‘rganilishi shaxsning psixik barqarorligi, ijtimoiy moslashuvi, xulq-atvoridagi individual farqlarni tushunish imkonini yaratadi. Xarakterni, uning tuzilishini, tipologiyasini va aksentuatsiya darajalarini o‘rganish psixologik diagnostika, pedagogik jarayon, shaxs rivoji, kasb tanlash, konfliktologiya va psixoprofilaktika sohalarida nihoyatda katta amaliy ahamiyatga ega. Chunki shaxsning xarakter xususiyatlarini chuqur tushunish orqali unga mos yondashuvni tanlash, tarbiyaviy jarayonni to‘g‘ri tashkil etish va uning imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish mumkin bo‘ladi. Xarakter shaxsning individual psixologik xususiyatlari majmui bo‘lib, uning turli hayotiy vaziyatlardagi xatti-harakati, munosabati, emotsional reaksiyalari va ijtimoiy muhitga moslashuvini belgilaydi. Psixologiyada xarakter shaxsning barqaror sifatlari sifatida qaraladi, chunki bu xususiyatlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin bo‘lsa-da, nisbatan doimiylikka ega bo‘ladi. Xarakterning shakllanishi nasl, temperament, tarbiya, ijtimoiy muhit, tajriba va shaxsning faoliyat jarayonlari bilan uzviy bog‘liq. Xarakterning psixologik tarkibi bir nechta asosiy elementlardan tashkil topadi. Birinchidan, yo‘nalganlik - shaxsning hayotiy maqsadlari, qadriyatlari va motivlarini belgilovchi ichki tizimdir. Yo‘nalganlik xarakterning asosiy yadrosini tashkil qiladi. Ikkinchidan, irodaviy sifatlar shaxsning mustaqilligi, qat’iyligi, mas’uliyati, sabrtoqati kabi xususiyatlarni o‘z ichiga oladi. Uchinchidan, axloqiy fazilatlar - shuhratparastlik, vijdonlilik, halollik, kamtarlik kabi insoniy sifatlar xarakterning ijtimoiy jihatini belgilaydi. To‘rtinchidan, hissiy barqarorlik va emotsional reaktsiyalar shaxsning turli holatlardagi ruhiy kechinmalarini namoyon qiladi. Bularning barchasi xarakter tuzilishining asosiy qatlamlarini shakllantiradi. Xarakterning rivojlanishi temperament bilan ham bevosita bog‘liqdir. Temperament biologik asosga ega bo‘lib, xarakterning shakllanishiga ta’sir qiladi. Gippokrat tomonidan taklif qilingan sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik temperament tiplari keyinchalik xarakterning qay darajada barqaror bo‘lishiga asos yaratgan. Biroq xarakter temperamentdan farqli ravishda ijtimoiy tajriba, tarbiya va shaxsning ongli faoliyati orqali shakllanadi. Psixologiyada xarakterning turli tipologiyalari ishlab chiqilgan. Shulardan biri - e. Krechmerning tipologiyasi bo‘lib, u insonning tana tuzilishi va psixik xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikka asoslangan. U piknik, atletik va astenik tana tuzilishiga ega shaxslarning xarakter jihatlarini tasniflagan. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir tana tuzilishi ma’lum emotsional va xulq reaktsiyalari bilan mos keladi. Yana bir muhim tipologiya - k. Yunqning introversiya va ekstroversiya haqidagi ta’limotidir. Yunqga ko‘ra, shaxsning psixik energiyasi qaysi yo‘nalishda ko‘proq faol bo‘lishiga qarab introvert yoki ekstrovert xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Introvertlar ichki dunyoga, tafakkurga moyil bo‘lsa, ekstrovertlar tashqi muhit, muloqot va faol ijtimoiylikka intiladilar. Bu tipologiya bugungi kunda ham shaxs psixologiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Xarakterning eng muhim ilmiy yo‘nalishlaridan biri - aksentuatsiya tushunchasidir. Aksentuatsiya - xarakter xususiyatlarining me’yordan biroz kuchaygan shakli bo‘lib, shaxsning ayrim vaziyatlarda haddan 406 tashqari yorqin va o‘tkir reaksiyalar berishiga olib keladi. Bu holat patologiya bo‘lmay, biroq xarakterning kuchaygan jihatlari ma’lum keskin vaziyatlarda qiyinchilik tug‘dirishi yoki aksincha, muvaffaqiyatga erishishga yordam berishi mumkin. Aksentuatsiya tushunchasini ilmiy asosda birinchi bo‘lib k. Leongard taklif qilgan. Uning tasnifida quyidagi aksentuatsiya turlari mavjud: gipertim, distim, emotiv, demonstrativ, pedantik, qo‘zg‘aluvchan, tashvishli, ekstravert, introvert va boshqalar. Har bir tipning o‘ziga xos ruhiy xususiyatlari, reaktsiya shakllari va ijtimoiy moslashuvidagi farqlari talqin qilingan. Masalan, gipertim tipdagi shaxslar juda faol, quvnoq, tashabbuskor bo‘lsa, pedantik tipdagilar tartib va aniqlikka haddan tashqari ahamiyat beradi. Keyinchalik a. E. Lichko aksentuatsiya masalasini o‘smirlar psixologiyasida o‘rgangan va o‘z tasnifini ishlab chiqqan. Lichkoga ko‘ra, o‘smirlik davrida xarakter xususiyatlari ayniqsa yorqin namoyon bo‘ladi va aksentuatsiyaning rivojlanish ehtimoli yuqori bo‘ladi. U ushbu aksentuatsiyalarni psixopatiya oldi holati sifatida talqin qilgan, lekin ular vaqt o‘tishi bilan normaga qaytishi yoki kuchayishi mumkinligini ta’kidlagan. Xarakterning tuzilishi, tipologiyasi va aksentuatsiyalarini o‘rganish shaxs rivoji, ta’lim-tarbiya, kasb tanlash, ijtimoiy moslashuv va kommunikativ jarayonlarda juda muhim ahamiyatga ega. Masalan, aksentuatsiya tiplarini bilish pedagogik jarayonni individual yondashuv asosida tashkil etishga yordam beradi. Shuningdek, psixologik diagnostika, maslahat berish va korreksion ishlar olib borishda xarakter xususiyatlarini tahlil qilish zaruriy hisoblanadi. XULOSA Xarakter shaxsning individual psixologik xususiyatlarini ifodalovchi eng muhim tuzilmalaridan biri bo‘lib, uning xulq-atvori, emotsional reaksiyalari, ijtimoiy munosabatlari va faoliyatdagi barqaror pozitsiyasini belgilab beradi. Ushbu mavzuning tahlili shuni ko‘rsatadiki, xarakter tug‘ma biologik omillarga asoslangan temperament bilan bog‘liq bo‘lsa-da, uning shakllanishi asosan ijtimoiy muhit, tarbiya, tajriba va shaxsning faoliyati orqali sodir bo‘ladi. Demak, xarakter dinamik, taraqqiy etuvchi, shaxsning hayot davomida takomillashib boruvchi psixologik tizimdir. Xarakter tuzilishiga yo‘nalganlik, irodaviy sifatlar, axloqiy fazilatlar, emotsional barqarorlik, muloqot xususiyatlari va temperament elementlarining kirishi shaxsning butun psixik faoliyatini kompleks ravishda tashkil etishini ko‘rsatadi. Ushbu komponentlarning uyg‘unligi shaxsning xatti-harakatini maqsadli, izchil va barqaror qiladi. Tipologik yondashuvlar esa insonning xarakter farqlarini ilmiy asosda tushuntirishga yordam beradi. Gippokrat, krechmer, yunq kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyalar xarakterning biologik, psixologik va ijtimoiy jihatlarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Xarakter aksentuatsiyalari shaxsning ayrim sifatlarining me’yordan kuchaygan shakli bo‘lib, ular psixopatiya darajasiga yetmagan, biroq turli vaziyatlarda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladigan barqaror ruhiy xususiyatlardir. Leongard va lichko aksentuatsiya nazariyalari orqali shaxsning emotsional, kommunikativ va ijtimoiy jihatdan qaysi yo‘nalishda kuchli yoki zaif ekanini aniqlash imkonini bergan. Aksentuatsiya shaxsga o‘ziga xoslik berishi bilan birga, ba’zi holatlarda muammo yoki qiyinchiliklar keltirib chiqarishi ham mumkin. Shu sababli aksentuatsiyalarni bilish psixologik yordam, ta’lim-tarbiya, kasb tanlash va shaxs rivojini rejalashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Leongard K. Aksentuatsiya xaraktera u lyudey. — Moskva: Eksmo, 2010. 2. Lichko A.E. Psixopatiyalar va xarakter aksentuatsiyasi. - Sankt-Peterburg: Rech, 2013. 407 3. Krechmer E. Tana tuzilishi va xarakter. - Berlin: Springer, 1930. 4. Jung C.G. Psixologik turlar. - Moskva: Akademiya, 1998. 5. Gippokrat. To‘rt temperament ta’limoti. - Tarixiy manba. 6. Nemov R.S. Psixologiya. - Moskva: Vlados, 2014. 7. Karimova V. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya, 2018.