QOBILIYATLAR, TALANT VA ULARNING TABIIY SHARTLARI

408 QOBILIYATLAR, TALANT VA ULARNING TABIIY SHARTLARI Qayumov Xudoberdi Akmal o'g'li Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-kurs 25/2 guruh talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17976820 Annotatsiya: Ushbu tezis shaxsning qobiliyatlari, talanti va ularni shakllantiruvchi tabiiy shartlarning psixologik-hayotiy asoslarini tahlil qiladi. Qobiliyat tushunchasining mohiyati, talantning yuqori darajadagi namoyoni hamda irsiyat, muhit va tarbiyaning roliga oid ilmiy yondashuvlar yoritiladi. Tadqiqot shaxs rivojida psixofiziologik omillar, ijtimoiy sharoitlar va pedagogik qo‘llab-quvvatlashning ahamiyatini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: qobiliyat, talant, irsiyat, muhit, individual rivojlanish, tabiiy shartlar. Abstract: This thesis analyzes scientific approaches to understanding abilities, talent, and their natural determinants. It explores the psychological essence of abilities, the manifestation of high-level talent, and the influence of heredity, environment, and education on the development of individual potential. The study highlights the importance of biological factors, psychophysiological capacities, and pedagogical support in shaping human abilities. Keywords: ability, talent, heredity, natural conditions, individual development, psychophysiology, environment, education. KIRISH: Qobiliyat va talant masalasi psixologiya, pedagogika hamda fiziologiya fanlarining eng muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir. Har bir insonning individual farqlanishi, bilimlarni o‘zlashtirish sur’ati, ijodiy yondashuvi va faoliyat samaradorligi uning qobiliyatlari darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. Talant esa qobiliyatning yuqori darajada namoyon bo‘lishi sifatida qaralib, shaxsning ijodiy o‘sishida muhim o‘rin egallaydi. Qobiliyatlarning shakllanishida tabiiy (genetik) omillar bilan bir qatorda, ijtimoiy muhit, tarbiya, ta’lim jarayoni va shaxsning o‘z ustida ishlashi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Qobiliyat tushunchasining ilmiy talqinlari: Psixologik manbalarda qobiliyat shaxsning muayyan faoliyatni muvaffaqiyatli bajarishga imkon beruvchi individual-psixologik xususiyatlar yig‘indisi sifatida talqin etiladi. B.G. Ananʼyev, S.L. Rubinshteyn, A. Leontev kabi olimlar qobiliyatning faoliyat davomida shakllanishini ilmiy asoslab bergan. Qobiliyatlar tug‘ma emas; ular tabiiy asosga ega bo‘lsa-da, faqat tegishli shart-sharoitlar yaratilganda rivojlanadi. Talant – qobiliyatning yuqori bosqichi: Talant insonning muayyan sohada o‘ta yuqori darajada muvaffaqiyatga erishishiga imkon beruvchi murakkab psixologik tuzilmadir. Talantga ega shaxslar nafaqat tez o‘rganadi, balki ijodiy yondashadi, noodatiy yechimlar topadi va o‘z salohiyatini yangi shakllarda namoyon qiladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, talantning shakllanishida irsiyat muhim omil bo‘lsa-da, ijtimoiy muhit, sifatli ta’lim, psixologik rag‘bat va o‘z ustida mehnat qilish jarayoni uni mustahkamlaydi. Qobiliyat va talantning tabiiy shartlari: Qobiliyatlarning rivojlanishi bir qator tabiiy asoslar bilan bog‘liq: Genetik omillar: nerv sistemasi xususiyatlari, temperament, sezgi organlari sezgirligi, intellektual layoqatning boshlang‘ich darajasi. Fiziologik asoslar: miya po‘stlog‘ining yetilishi, psixik jarayonlarning (diqqat, xotira, tafakkur) ishlash sur’ati. Biologik salomatlik: tana rivoji, umumiy jismoniy tayyorgarlik, sog‘lom turmush tarzi. Ammo tabiiy shartlar imkoniyat yaratadi, xolos. Ushbu imkoniyatlarning ro‘yobga chiqishi uchun quyidagilar zarur: Ijtimoiy- 409 madaniy muhit; motivatsiya va qiziqish; o‘qituvchi va murabbiylarning qo‘llab-quvvatlashi; amaliy mashqlar va ijodiy faoliyat; rag‘bat va o‘z-o‘zini rivojlantirish. Qobiliyatlarning rivojlanishida muhit va tarbiyaning roli: Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar qobiliyatlarning kamida 60–70% ijtimoiy sharoitga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. To‘g‘ri tashkil etilgan ta’lim jarayoni, o‘quvchining qiziqishlarini rivojlantirish, mustaqil ijod qilishiga imkon yaratish qobiliyatlarning tezkor shakllanishiga yordam beradi. Tarbiyaviy ta’sirlar, oilaviy muhit, o‘qituvchi bilan psixologik yaqinlik shaxsning o‘zini namoyon qilishi uchun asosiy resurs hisoblanadi. XULOSA: Qobiliyat va talant inson shaxsini rivojlantiruvchi eng muhim psixologik omillardir. Ular tug‘ma tabiiy asosga ega bo‘lsa-da, rivojlanishi muhit, ta’lim va shaxsiy mehnat bilan bevosita bog‘liqdir. Qobiliyatlarning erta aniqlanishi, talantni qo‘llab-quvvatlash va to‘g‘ri yo‘naltirish shaxsning kelajakda muvaffaqiyatga erishishiga keng imkoniyat yaratadi. Shu bois ta’lim muassasalari, oila va jamiyat qobiliyatlarni rivojlantirish bo‘yicha yagona tizim sifatida faoliyat yuritishi muhimdir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ananʼyev B.G. Inson psixologik tuzilishi. 2. Rubinshteyn S.L. Psixologiya asoslari. 3. Leontev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. 4. Shadrikov V.D. Qobiliyatlar psixologiyasi. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. 6.Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.