PSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI

410 PSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI Rahimjanov Azizbek Latifjon o‘g‘li Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi 1 - kurs 25.2 - guruh kechki [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17976885 Annotatsiya: Ushbu maqolada psixologiya fanining predmeti, uning nazariy-metodologik asoslari, psixik jarayonlarning struktura va dinamikasini o‘rganish tamoyillari tahlil qilingan. Shuningdek, psixologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro aloqadorligi, inson faoliyati va ongining ilmiy tadqiqotlarda tutgan o‘rni yoritilgan. Zamonaviy psixologik nazariyalar asosida psixikaning funksional mexanizmlari hamda shaxsning individualligi va ijtimoiylashtirish jarayonlari kompleks yondashuv asosida sharhlanadi. Kalit so‘zlar: psixologiya predmeti, psixika, ong, shaxs, faoliyat, kognitiv jarayonlar, metodologiya. Annotation: This article analyzes the subject of psychology, its theoretical - methodological foundations, and the structure and dynamics of mental processes. It also examines the interdisciplinary connections of psychology and the role of human consciousness and activity in scientific inquiry. Based on contemporary psychological theories, the functional mechanisms of the psyche, personality individuality, and socialization processes are explained through an integrative perspective. Keywords: subject of psychology, psyche, consciousness, personality, activity, cognitive processes, methodology. KIRISH Psixologiya - inson ongining mazmuni, ruhiy jarayonlarning kelib chiqishi, shakllanishi va ularning tashqi faoliyatda namoyon bo‘lish qonuniyatlarini o‘rganuvchi ilmiy sohadir. Fan sifatida uning shakllanishi falsafa, biologiya, fiziologiya, pedagogika, sotsiologiya kabi fanlarning yutuqlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, psixik hodisalarni ilmiy asosda tahlil qilish jarayonida ko‘p tarmoqli metodologik yondashuvni taqozo etadi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda (Koffka, Vygotskiy, Luriya, Piaget, James, Bruner va boshq.) psixika murakkab, ko‘p qatlamli tizim sifatida talqin qilinadi. Psixologiya predmeti faqat inson ongiga emas, balki faoliyat, motivatsiya, emotsional holatlar, shaxs rivoji, idrok, tafakkur, xotira, nutq va ijtimoiy xulq kabi omillarning integrativ o‘zaro ta’sirini ham o‘z ichiga oladi. Shu bois psixologiya fani inson borligining psixobiologik, psixosotsial va psixoiqtisodiy mexanizmlarini chuqur o‘rganish zaruratidan kelib chiqqan. Psixologiya fanining predmeti - bu psixik hodisalar, ularning mexanizmlari, rivojlanish qonuniyatlari hamda psixika va faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ilmiy tadqiq etishdir. Klassik va zamonaviy ilmiy yo‘nalishlar psixologiya predmetini turlicha talqin qilgan bo‘lsada, ularning umumiy nuqtasi psixikaning obyektiv, empirik kuzatiladigan, eksperimental tahlil etiladigan jarayon ekanidir. Psixikaning mohiyati va strukturasi: Psixika - bu organizmning tashqi olamni aks ettiruvchi, uning talablariga mos ravishda moslashuvchan javob qaytaruvchi murakkab neyropsixologik 411 tizimidir (L.S. Vygotskiy, A.R. Luriya). Uning strukturasiga: kognitiv jarayonlar (idrok, xotira, tafakkur, diqqat), emotsional holatlar (affekt, emotsiya, kayfiyat), irodaviy jarayonlar, shaxs xususiyatlari, faoliyat motivlari kiradi. Kognitiv psixologlar (Bruner, Neisser) psixik jarayonlarni axborot qayta ishlash tizimi sifatida ko‘rib, ongning faol konstruktiv tabiatini ta’kidlaydilar. Faoliyat va ongning birligi psixologiya predmetida Leontyev, Rubinshteyn va Galperin tomonidan ishlab chiqilgan faoliyat nazariyasi psixika faoliyatdan tashqarida mavjud bo‘la olmasligini isbotlaydi. Insonning ongli harakati, motivi, maqsadi va natijasi psixikaning funksional mazmunini belgilaydi. Demak, psixologiya inson faoliyatining ichki (psixik) va tashqi (amaliy) mexanizmlarini o‘rganadigan fan sifatida talqin qilinadi. Psixologiya fani boshqa sohalar bilan uzviy bog‘liq: Biologiya va neyrofiziologiya - psixikaning biologik asosi (miya tuzilishi, neyron aloqalar); Pedagogika - shaxs tarbiyasi va rivojlanishi; Sotsiologiya - ijtimoiy xulq, guruh psixologiyasi; Falsafa - ongning mohiyati, bilish nazariyalari; Axborot texnologiyalari - kognitiv modellar, sun’iy intellekt; Tibbiyot - psixopatologiya, psixoterapiya. Fanlararo integratsiya psixologiya predmetining murakkab, tizimli va ko‘p komponentli ekanini namoyon etadi. Psixologiya predmetining zamonaviy talqini - xxi asr psixologiyasi psixik jarayonlarning: neyrobiologik asoslari, kognitiv modellar, emotsional-intellektual integratsiya, ijtimoiy ong dinamikasi, raqamli muhitda shaxs rivoji kabi yo‘nalishlarini ham o‘z predmetiga kiritadi. Ayniqsa, neyropsixologiya va kognitiv nevrologiya psixologiya predmetini yanada kengaytirdi. Endilikda psixika faqat xatti - harakat orqali emas, balki miya faoliyati, neyron aloqalar, axborot modellashtirish jarayonlari orqali ham o‘rganiladi. XULOSA Psixologiya fanining predmeti insonning psixik faoliyatini, uning mazmuni, shakllanish jarayoni, motivatsion omillari, shaxs xususiyatlari va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga oladi. Fanlararo integratsiya psixologiyani yanada mukammal, empirik asoslangan va nazariy jihatdan puxta fan sifatida rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda psixologiya predmeti faqat psixik jarayonlar emas, balki insonning butun hayotiy faoliyati, ong evolyusiyasi va shaxsning jamiyatdagi funktsional o‘rnini ham qamrab olmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Выготский Л.С. Психология развития человека. - М.: Смысл, 2019. 2. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. - М., 2018. 3. Rubinstein S.L. Foundations of General Psychology. - New York: Routledge, 2017. 4. Bruner J. Acts of Meaning. - Harvard University Press, 1990. 5. Neisser U. Cognitive Psychology. - New York: Psychology Press, 2014. 6. Luria A.R. The Working Brain. - Penguin Books, 2020. 7. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 412 9. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106. 10. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 – 200.