ONG HAQIDA TUSHUNCHA VA UNING HOSSALARI

416 ONG HAQIDA TUSHUNCHA VA UNING HOSSALARI Saydaliyeva Mohinur Azimjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25/2 Kurs: 1-kurs [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17977126 Annotatsiya: Ushbu ishda ong tushunchasi, uning psixologik mazmuni va asosiy xossalari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Ong insonning borliqni aks ettirish, o‘z harakatlarini boshqarish, maqsad qo‘yish va fikrlash qobiliyatini ta’minlaydigan murakkab psixik tizim sifatida yoritiladi. Mazkur mavzuda ongning tarkibiy qismlari - idrok, xotira, tafakkur, nutq va refleksiya jarayonlari hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, ongning asosiy xossalari - faoliyatga yo‘naltirilganligi, maqsadlilik, aks ettirishning ongli xarakteri, ijtimoiylik va ijodkorlik kabi jihatlar tahlil qilinadi. Ish davomida ongning inson psixik rivojidagi o‘rni, uning atrof-muhitni anglashdagi ahamiyati hamda shaxsning o‘zini boshqarish qobiliyatiga ta’siri ochib berilgan. Kalit so‘z: ong, psixika, qobilyat, tajriba, aks ettirish, ongsizlik. Abstract: This work analyzes the concept of consciousness, its psychological content and main properties from a scientific point of view. Consciousness is considered as a complex psychic system that provides a person with the ability to reflect his being, control his actions, set goals and think. This topic examines the components of consciousness - perception, memory, thinking, speech and reflection processes, as well as their interrelationships. Also, the main properties of consciousness are analyzed - such aspects as activity orientation, purposefulness, conscious nature of reflection, sociability and creativity. The work reveals the role of consciousness in human psychic development, its importance in understanding the environment and its influence on the ability of a person to control himself. Keywords: consciousness, psyche, ability, experience, reflection, unconsciousness. KIRISH Inson psixikasini o‘rganishda ong tushunchasi markaziy va eng murakkab ilmiy kategoriyalardan biri hisoblanadi. Ongning shakllanishi, mazmuni va uning inson hayotidagi o‘rni masalalari psixologiya, falsafa, pedagogika va neyrofanlar tomonidan bir necha asrlardan buyon tadqiq etib kelinmoqda. Chunki ong - insonning atrof-muhitni ongli ravishda idrok etishi, voqelikni tahlil qilib tushunishi, o‘z xatti-harakatlarini boshqarishi va kelajak faoliyatini rejalashtirishi uchun asos bo‘ladigan psixik tizimdir. Insonning boshqa tirik mavjudotlardan tubdan farqi ham aynan ongga egaligida, ya’ni o‘z fikrini anglay olish, borliqni aks ettirish, maqsadga qaratilgan faoliyat yuritish va ijtimoiy tajribani ongli ravishda egallash qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Ongning mazmunini tushuntirishda turli ilmiy maktablar o‘z yondashuvlarini ilgari surgan. Falsafiy qarashlarga ko‘ra, ong tashqi dunyoni inson miyasida aks ettiruvchi yuqori darajadagi psixik hodisa sifatida talqin qilinadi. Psixologiyada esa ong idrok, xotira, tafakkur, diqqat, nutq va refleksiya kabi jarayonlarning birligi sifatida ko‘riladi. Bunday yondashuv ongning murakkab, tizimli va o‘zaro bog‘langan jarayonlardan iborat ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ongning shakllanishi ijtimoiy hayot, til, madaniyat va insonning amaliy faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Ya’ni, shaxs o‘zining ongli faoliyatini jamiyatda olib boriladigan muloqot va tajriba orqali rivojlantiradi. 417 Ongning o‘ziga xos xossalari ham mavjud bo‘lib, ular insonning borliqni anglash darajasini, fikrlash jarayonining yo‘nalishini va faoliyatni ongli boshqarish qobiliyatini belgilaydi. Ongning faoliyatga yo‘naltirilganligi, maqsadliligi, aks ettirishning ongli xarakteri, ijtimoiylik, fikrlarning mantiqiy izchilligi va ijodkorlik uning eng muhim xususiyatlari sifatida qaraladi. Ushbu xossalar shaxsning harakatini tasodifiy emas, balki maqsad asosida boshqarishga, faoliyatni ongli nazorat qilishga va yangi bilimlar yaratishga imkon beradi. Zamonaviy psixologiyada ongning ahamiyati shundaki, u shaxsning o‘zini-o‘zi anglash, o‘z xatti-harakatlari sababini tushunish, qaror qabul qilish, maqsad qo‘yish va ularni amalga oshirish jarayonlarida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ong insonning faqat mavjud vaziyatni idrok etishigagina emas, balki kelajakni oldindan ko‘ra bilishiga, harakatlarini shunga mos ravishda rejalashtirishiga imkon yaratadi. Shu bois ongni o‘rganish shaxs psixologiyasini chuqur anglash, uning rivojlanish bosqichlarini aniqlash va ta’lim-tarbiya jarayonini ilmiy asosda tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur mavzuning o‘rganilishi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliyot uchun ham katta ahamiyatga ega. Ongning mazmuni va xossalarini chuqur bilish psixologik jarayonlarni to‘g‘ri tushunishga, shaxs rivojini izchil rejalashtirishga va o‘quv jarayonini samarali tashkil etishga yordam beradi. Shu sababli ong hodisasini har tomonlama tahlil qilish bugungi kunda dolzarb ilmiy masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ong inson psixikasining eng yuqori shakli bo‘lib, u shaxsning borliqni aks ettirishi, voqelikni tushunishi, o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilishi va rejalashtira olishi bilan bog‘liq murakkab ruhiy tizimdir. Psixologiya fanida ong tushunchasi insonning ichki dunyosi, fikrlash jarayonlari, o‘zini anglash, bilish, tasavvur qilish va ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish kabi jarayonlarning birligidan tashkil topgan deb qaraladi. Ongning mavjudligi insonni boshqa tirik mavjudotlardan tubdan farqlaydi, chunki aynan ong tufayli inson voqelikni nafaqat idrok etadi, balki uni tahlil qiladi, baholaydi va ongli ravishda o‘zgartira oladi. Ongning psixologik mazmuni bir necha tarkibiy qismlar birligidan iborat. Ularning eng asosiysi idrok, xotira, tafakkur, nutq, diqqat, tasavvur va refleksiya jarayonlaridir. Idrok insonning atrof-muhitdan axborot qabul qilish jarayonidir; xotira ushbu axborotni saqlaydi va qayta tiklaydi; tafakkur axborotni qayta ishlab, yangi xulosalar chiqaradi; nutq fikrni tashqi ifodaga chiqaradi; refleksiya esa insonning o‘z fikr va harakatlariga ongli baho berishidir. Ushbu jarayonlarning o‘zaro uzviy bog‘liqligi ongning to‘liq mavjudligini ta’minlaydi. Ongning shakllanishi ijtimoiy faoliyat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, inson jamiyatdan tashqarida to‘laqonli ongga ega bo‘la olmaydi. Psixolog asoslari l.s. vygotskiy ta’kidlaganidek, har qanday ongli faoliyat dastlab tashqi harakat sifatida namoyon bo‘ladi, keyin esa asta-sekin ichki psixik jarayonga aylanadi. Bunga interiorizatsiya deyiladi. Masalan, bola avval kattalarning nutqini takrorlaydi, keyinchalik esa bu jarayon ichki nutq shakliga o‘tadi va tafakkurning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, ongning rivojlanishida tilning roli nihoyatda kattadir, chunki til fikrning shakllanishi va ifodalanish vositasi sifatida ongni kengaytiradi. Ongning eng muhim xossalaridan biri bu aks ettirishning ongli xarakteridir. Inson atrofdagi voqelikni tasodifiy emas, balki maqsadga muvofiq ravishda idrok qiladi. Masalan, diqqat faqat zarur bo‘lgan axborotga qaratiladi, qolgan ma’lumotlar esa ong tomonidan saralanadi. Bu jarayon insonning o‘z ehtiyojlari, emotsional holati, hayotiy tajribasi va maqsadlariga bog‘liq tarzda shakllanadi. Shu tufayli insonning voqelikni anglash darajasi bir xil vaziyatda turli xil bo‘lishi mumkin. Ongning yana bir muhim xossasi - maqsadlilik, ya’ni insonning o‘z faoliyatini ongli ravishda rejalashtirish, maqsad qo‘yish va unga erishish qobiliyatidir. Maqsadlilik insonni boshqa 418 mavjudotlardan ajratib turadi, chunki inson harakatni faqat instinktga asoslanib emas, balki kelajakni oldindan tasavvur qilgan holda amalga oshiradi. Bu xossa irodaviy jarayonlarni, mas’uliyatni, tanlov qabul qilishni va ehtimoliy natijalarni baholay bilishni ham o‘z ichiga oladi. Ongning yana bir xossasi - ijtimoiylikdir. Inson ongining rivojlanishi jamiyatdan, til va muloqotdan ajralgan holda sodir bo‘lmaydi. Insonning fikrlashi, qadriyatlari, xulq-atvori jamiyat tomonidan shakllanadi va takomillashadi. Shaxsning o‘zini anglash jarayoni ham ijtimoiy munosabatlar orqali boyiydi. Shu bois ong ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishning asosiy mexanizmi sifatida qaraladi. Ongning eng farqli xossalaridan yana biri bu ijodkorlikdir. Inson ongli faoliyatda yangi g‘oyalarni yaratish, mavjud holatni yaxshilash, yangilik kiritish qobiliyatiga ega. Ijodkorlik tafakkur jarayonining eng yuqori shakli bo‘lib, unda tahlil, taqqoslash, umumlashtirish, fantaziya va mantiqiy fikrlash bir butun holda ishlaydi. Bu jarayon inson faoliyatini rivojlantiradi va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi. Yana bir muhim xossa - refleksiya, ya’ni shaxsning o‘z fikrlari, histuyg‘ulari va harakatlarini anglab, ularga baho berish qobiliyatidir. Refleksiya shaxsga o‘zini tushunish, kamchiliklarini ko‘ra bilish, faoliyatini tahlil qilish va kerak bo‘lsa, yo‘nalishini o‘zgartirish imkonini beradi. Refleksiya ongning pishganlik darajasini ko‘rsatadi va shaxsning o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan qobiliyatini oshiradi. Umuman olganda, ongning tushunchasi va xossalarini o‘rganish inson psixologiyasining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u orqali shaxsning ruhiy rivoji, tafakkur jarayonlari, ijtimoiy faoliyati va o‘zini anglash mexanizmlari chuqur tahlil qilinadi. Ongning mazmuni va xossalarini bilish o‘quv jarayonida, tarbiya tizimida, pedagogik amaliyotda hamda insonning hayotiy faoliyatini boshqarishda katta ahamiyat kasb etadi. XULOSA Ong inson psixikasining eng yuksak shakli bo‘lib, u shaxsning borliqni aks ettirish, voqelikni tahlil qilish, maqsad qo‘yish, o‘z xatti-harakatlarini boshqarish va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishini ta’minlovchi markaziy psixik tizimdir. Mazkur mavzu tahlili shuni ko‘rsatadiki, ongning shakllanishi faqat biologik omillar bilan emas, balki ijtimoiy muhit, faoliyat, til va muloqot bilan bevosita bog‘liqdir. Inson ongining rivojlanishi jamiyatdan ajralgan holda tasavvur qilib bo‘lmaydi, chunki u ijtimoiy tajriba va amaliy faoliyat jarayonida shakllanadi va takomillashadi. Ongning idrok, xotira, tafakkur, diqqat, nutq va refleksiya kabi tarkibiy qismlari bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, insonning bilim olish, xulq-atvorini boshqarish, qaror qabul qilish va o‘zini anglash qobiliyatini belgilaydi. Ushbu jarayonlarning uyg‘un ishlashi ongning to‘laligini, uning faoliyatni ongli tarzda boshqarish imkoniyatini yaratadi. Ayniqsa, refleksiya shaxsning o‘ziga baho bera olishi, kamchiliklarini tushunishi, o‘z ustida ishlashi va faoliyatni maqsadli yo‘naltira olishini ta’minlaydi. Mavzu tahlili davomida aniqlanganki, ongning asosiy xossalari - aks ettirishning ongli xarakteri, maqsadlilik, ijtimoiylik, faollik, ijodkorlik va refleksivlik inson hayotining barcha jabhalarida muhim o‘rin tutadi. Ushbu xossalar tufayli inson faqat atrof-muhitning ta’siriga bo‘ysunib qolmaydi, balki borliqni ongli ravishda qayta o‘zgartirishga, o‘z hayot faoliyatini boshqarishga va yangi maqsadlar belgilashga qodir bo‘ladi. Umuman olganda, ongning tabiati va uning xossalarini chuqur o‘rganish inson psixologiyasi, pedagogika, tarbiya, boshqaruv va shaxs rivoji sohalarida katta amaliy ahamiyatga ega. Ongning shakllanish mexanizmlarini anglash ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga, shaxsning qobiliyatlarini rivojlantirishga, mustaqil fikrlash va muammolarni ongli hal etish ko‘nikmalarini 419 shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli ong tushunchasi va uning xossalari psixologiya fanining doimo dolzarb bo‘lib kelayotgan fundamental mavzularidan biri hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. - Moskva: Piter, 2002. 2. Leontyev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. - Moskva: Smysl, 2005. 3. Vygotskiy L.S. Ongning rivojlanishi psixologiyasi. - Moskva: Pedagogika, 1984. 4. Ananyev B.G. Inson psixologiyasi. - Sankt-Peterburg: Piter, 2010. 5. Zimnyaya I.A. Psixologiya: o‘quv qo‘llanma. - Moskva: Logos, 2011. 6. Karimova V. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Innovatsiya, 2018. 7. To‘xtayev A. Psixologiya asoslari. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.