MENTORING AND COACHING ACTIVITIES

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 940 MENTOLLIK VA MURABBIYLIK FAOLIYATI Termiz davlat pedagogika instituti talabasi Ishmamatova Shoira Rashid qizi Toʻrayeva Linura Yusuf qizi [email protected]m Annotatsiya: Mazkur maqolada ta’lim jarayonida mentorlik va murabbiylik faoliyatining mazmuni, vazifalari hamda ularning shaxsiy va kasbiy rivojlanishdagi o‘rni yoritilgan. Mentorlikning yangi kadrlarni jamoaga moslashtirish, tajribani o‘rgatish va qo‘llab-quvvatlashdagi roli, murabbiylikning esa o‘rganuvchining ichki salohiyatini ochish, mustaqil fikrlashini rivojlantirish hamda maqsad sari yo‘naltirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, mentorlik va murabbiylik o‘rtasidagi asosiy farqlar, ularning ta’lim muassasalaridagi qo‘llanilish samaradorligi, innovatsion yondashuvlar bilan uyg‘unligi ilmiy-nazariy asosda ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari o‘qituvchilar malakasini oshirish, yosh mutaxassislarni qo‘llab-quvvatlash hamda ta’lim sifatini yaxshilash jarayonida mentorlik va murabbiylikning ahamiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: mentorlik, murabbiylik, pedagogik qo‘llab-quvvatlash, kasbiy rivojlanish, tajriba almashish, motivatsiya, refleksiya, o‘quvchi va o‘qituvchi hamkorligi, innovatsion ta’lim, kompetensiya, mustaqil fikrlash, shaxsiy o‘sish. Annotation: This article explores the essence, functions, and significance of mentorship and coaching activities within the educational process. It highlights the role of mentorship in supporting new staff and students, facilitating their adaptation, and transferring professional experience. The study also examines coaching as a practice aimed at unlocking an individual’s inner potential, developing independent thinking, and guiding learners toward achieving their goals. The key distinctions between mentorship and coaching, their effectiveness in educational institutions, and their integration with innovative pedagogical approaches are analyzed. The findings demonstrate that mentorship and coaching play a crucial role in enhancing teachers’ professional development, supporting young specialists, and improving overall educational quality. Keywords: mentorship, coaching, professional development, pedagogical support, experience sharing, motivation, reflection, teacher–student collaboration, innovative education, competence, independent thinking, personal growth. Zamonaviy ta’lim tizimida inson kapitalini rivojlantirish, o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini oshirish hamda o‘quv jarayonining sifatini yaxshilash ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu jarayonda mentorlik va murabbiylik faoliyatlari muhim o‘rin tutadi. Har ikki yondashuv pedagogning faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchi, o‘rganuvchining shaxsiy va kasbiy o‘sishini qo‘llab-quvvatlovchi subyekt sifatida shakllanishini ta’minlaydi. Mentorlik va murabbiylik bugun nafaqat pedagogik jarayon, balki boshqaruv, psixologiya va ijtimoiy muloqot tamoyillariga asoslangan kompleks tizim sifatida qaralmoqda. Avvalo, mentorlik faoliyatining mazmuni tajribali mutaxassis tomonidan yangi xodim yoki yosh o‘qituvchiga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, kasbiy moslashuvini yengillashtirish va amaliy bilimlarni yetkazishga qaratilgan. Ta’lim muassasalariga yangi ishga kirgan pedagoglar ko‘pincha o‘z faoliyatining dastlabki bosqichida metodik, tashkiliy va psixologik qiyinchiliklarga duch keladilar. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 941 Mentoring esa ularning stressini kamaytiradi, ishga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi va professional rivojlanishni tezlashtiradi. Mentor tomonidan berilgan muntazam fikr-mulohaza, amaliy ko‘rsatmalar, dars jarayonini kuzatish va tahlil qilish kabi faoliyatlar o‘qituvchining o‘z ustida ishlashiga katta turtki bo‘ladi. Murabbiylik (coaching) esa mentorlikdan farqli o‘laroq, o‘rganuvchining ichki salohiyatini ochishga qaratilgan. Murabbiy tayyor yechim bermaydi, aksincha o‘qituvchini mustaqil fikrlashga, muammoni tahlil qilishga va o‘ziga xos pedagogik uslubini topishga undaydi. Bu yondashuvning asosiy maqsadi — shaxsning o‘z kuchi va imkoniyatlariga tayanib rivojlanishiga yordam berishdir. Coaching jarayonida savollar asosiy o‘rin tutadi: “Qanday maqsadga erishmoqchisiz?”, “Muammoning ildizi nimada?”, “Buni mustaqil hal qila olishingiz uchun nimalar kerak?” kabi savollar o‘qituvchini ijodiy fikrlashga yo‘naltiradi. Natijada pedagog muammolarni tezroq anglaydi, samarali yechimlar topadi va o‘z faoliyatini ongli ravishda boshqarishga o‘rganadi. Mentorlik va murabbiylikning har ikki turi ta’lim sifati va o‘qituvchi mahorati rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Mentor aniq ko‘rsatma beradi, tajriba bilan bo‘lishadi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi; murabbiy esa shaxsni o‘z yechimini topishga undaydi. Shu bois ular o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi pedagogik texnologiyalar hisoblanadi. Bugungi kunda jahon ta’lim tizimlarida o‘qituvchilar malakasini oshirishning eng samarali modeli aynan mentorlik va murabbiylik uyg‘unligiga asoslanadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida ham ushbu jarayonlar davlat siyosati darajasida joriy etilib, yangi o‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatlash, ilmiy metodik xizmat faoliyatini yaxshilashning amaliy vositasiga aylanmoqda. Mazkur yondashuvning ta’lim jarayonidagi eng katta afzalliklaridan biri — bu o‘qituvchi shaxsining doimiy rivojlanishiga zamin yaratishidir. Mentor yordamida tajribani egallagan pedagog murabbiylik orqali o‘zida refleksiya, muloqot madaniyati, ijodkorlik va mas’uliyat kabi kompetensiyalarni rivojlantiradi. Murabbiylik jarayoni o‘qituvchini nafaqat kasbiy, balki psixologik jihatdan ham mustahkamlaydi: o‘zini boshqarish, vaqtni rejalashtirish, stressni yengish, maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat yuritish kabi ko‘nikmalar shakllanadi.Shu bilan birga, mentorlik va murabbiylik ta’lim muassasalarida sog‘lom pedagogik iqlimni shakllantiradi. O‘qituvchilar o‘rtasidagi hamkorlik kuchayadi, tajriba almashish madaniyati kengayadi, innovatsion metodlar joriy etiladi. Pedagoglar o‘zaro muloqot orqali bir-biridan o‘rganadi, yutuqlar va kamchiliklarni birgalikda tahlil qiladi, bu esa umumiy ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, mentorlik va murabbiylik faoliyati zamonaviy ta’limning muhim tarkibiy qismidir. Ular o‘qituvchini har tomonlama qo‘llab-quvvatlaydigan, kasbiy rivojlanishiga zamin yaratadigan, o‘quv jarayonining sifatini oshiradigan eng samarali mexanizmlardan biri hisoblanadi. Bir tomondan mentor tajribani o‘rgatsa, boshqa tomondan murabbiy o‘qituvchini mustaqil fikr yuritishga undaydi. Demak, ushbu yondashuvlar uyg‘unligi nafaqat pedagogning, balki butun ta’lim muassasasining rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Abdullayeva, M. Pedagogik mahorat va kasbiy kompetensiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 2. Hasanov, B. Ta’lim jarayonida mentorlik amaliyoti. – Toshkent: O‘zbekiston pedagogika markazi, 2020. 3. Karimova, D. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: Innovatsiya nashriyoti, 2019. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 942 4. Johnson, W. B., & Ridley, C. R. The Elements of Mentoring. – New York: Palgrave Macmillan, 2018. 5. Whitmore, J. Coaching for Performance: The Principles and Practice of Coaching and Leadership. – London: Nicholas Brealey Publishing, 2017. 6. Clutterbuck, D. Everyone Needs a Mentor: Fostering Talent in Your Organisation. – London: Chartered Institute of Personnel and Development, 2004. 7. Kram, K. E. Mentoring at Work: Developmental Relationships in Organizational Life. – Boston: University Press, 1985. 8. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Pedagoglarni qo‘llab-quvvatlash va malakasini oshirish bo‘yicha metodik qo‘llanma. – Toshkent, 2022. 9. European Mentoring & Coaching Council (EMCC). Global Coaching Standards. – 2020. 10. UNESCO. Teacher Professional Development Guidelines. – Paris, 2021.