MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MILLIY QADRIYATLAR VA GLOBAL KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA INGLIZ TILINI O'QITISHNING RIVOJLANISHGA MOS YONDASHUVLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 16 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17978128 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MILLIY QADRIYATLAR VA GLOBAL KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA INGLIZ TILINI O‘QITISHNING RIVOJLANISHGA MOS YONDASHUVLARI Sherova Gulnoza Xushvaqtovna Axborot texnologiyalari va menejment universiteti, Pedagogika fakulteti, Ta’lim tarbiya nazariyasi va metodikasi yo‘nalishi 1-kurs magistranti ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqola boshlang‘ich ta’lim tizimida ingliz tili o‘qitish jarayonini milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar integratsiyasi nuqtai nazaridan o‘rganadi. Maqolada boshlang‘ich yoshdagi bolalarda milliy o‘zlikning shakllanishi, madaniyatlararo muloqot kompetensiyalarining rivoji, yoshga mos kognitiv xususiyatlar, o‘yin va faoliyatga asoslangan ta’limning samaradorligi hamda ingliz tilini o‘qitish orqali bola shaxsida global dunyoqarashning rivojlanishi masalalari chuqur yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, rivojlanishga mos til o‘qitish metodlari milliy qadriyatlarni saqlagan holda global kompetensiyalarni shakllantirishning eng samarali vositasi hisoblanadi. Ingliz tili boshlang‘ich yoshdagi bolalarda milliy o‘zlik, madaniy ong, kommunikativ qobiliyat, ijodkorlik va global madaniy muhitga ochiqlikni tarbiyalovchi ko‘prik vazifasini bajaradi. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim; ingliz tilini o‘qitish; rivojlanishga mos yondashuv; milliy qadriyatlar; global kompetensiyalar; TEYL; madaniyatlararo muloqot. ABSTRACT This scientific article examines the process of teaching English in the primary education system from the perspective of integrating national values and global SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 17 competencies. The study provides an in-depth analysis of the formation of national identity in young learners, the development of intercultural communicative competence, age-appropriate cognitive characteristics, the effectiveness of playand activity-based learning, and the role of English language instruction in fostering a global outlook in children. The research findings indicate that developmentally appropriate language teaching methods are among the most effective means of cultivating global competencies while preserving national values. In this context, the English language serves as a bridge that nurtures national identity, cultural awareness, communicative ability, creativity, and openness to the global cultural environment in young learners. Keywords: early childhood education; teaching English; developmentally appropriate approach; national values; global competencies; TEYL; intercultural communication. KIRISH XXI asr global integratsiya, axborot oqimining tezlashuvi, ijtimoiy-madaniy aloqalarning kengayishi bilan xarakterlanadi. Ushbu jarayonlar ta’lim tizimidan ham tubdan yangi yondashuvni talab etadi. Xususan, boshlang‘ich ta’lim jarayonida bolalarda global kompetensiyalarni shakllantirish masalasi butun dunyo pedagogikasida dolzarb bo‘lib turibdi. Global kompetensiyalar deganda madaniyatlararo muloqot qobiliyati, ijtimoiy sezgirlik, ekologik va ijtimoiy masalalarga nisbatan mas’uliyat, boshqa xalqlarning turmush tarzi va qadriyatlarini tushunish, insoniyat manfaati uchun hamkorlikka tayyorlik kabi sifatlar tushuniladi. Shu bilan birga, har bir jamiyat ta’lim tizimidan bolalarni global dunyoga tayyorlarkan, o‘z milliy qadriyatlarini ham asrab-avaylab, yosh avlod ongiga singdirishni talab qiladi. Milliy o‘zlik va global dunyoqarashning uyg‘unligi aynan boshlang‘ich ta’lim davrida shakllanishi pedagogika fani tomonidan e’tirof etilgan. Bu jarayonning eng samarali vositalaridan biri — ingliz tilini o‘qitishdir. Chunki ingliz tili global kommunikatsiya, ilm-fan, texnologiya va madaniy almashinuvning SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 18 asosiy vositasi sifatida qaraladi. Ingliz tili maktab yoshdagi bolalarda dunyoni turli madaniyatlar kontekstida idrok etish imkonini yaratadi. Biroq ingliz tilini o‘rgatish jarayoni faqat lingvistik ko‘nikmalarni shakllantirish bilan cheklanmasligi kerak. Aksincha, u milliy an’ana va qadriyatlarni ingliz tilidagi mazmun va faoliyatlar bilan uyg‘unlashtirish orqali bolada madaniy ongni mustahkamlashi zarur. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Joan Kang Shinning fikriga ko‘ra, yosh bolalarga ingliz tilini o‘qitish jarayoni rivojlanishga mos, madaniy sezgir, interaktiv, o‘yin va harakatga asoslangan bo‘lishi shart. U bolalar tilni o‘yin, qo‘shiq, ertak, dramatizatsiya, TPR (Total physical response), rasm solish, qo‘l mehnati kabi faoliyatlarda tabiiy ravishda o‘zlashtirishini ta’kidlaydi. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi, Vygotskiyning ZPD (Zone of proximal development) konsepsiyasi, Brunerning scaffolding modeli, Krashenga tegishli comprehensible input g‘oyalari yosh bolalar til o‘rganish mexanizmlarini tushuntirib beradi. Ushbu ilmiy yondashuvlar boshlang‘ich ta’limda ingliz tilini o‘qitish jarayoniga milliy mazmun bilan boyitilgan holda tatbiq etilganda samaradorlik yanada oshadi. Mamlakatimizda boshlang‘ich ta’lim tizimida milliy qadriyatlar— mehmondo‘stlik, kattaga hurmat, poklik, halollik, oila qadri, xalq og‘zaki ijodi, milliy bayramlar, milliy kiyimlar, milliy o‘yinlar—bolaning shaxsiy o‘zligining poydevorini tashkil etadi. Shu bilan birga, bolalar global madaniyatni ham tanishi, turli xalqlar odatlari haqida tasavvurga ega bo‘lishi, o‘zining millati bilan faxrlanishi, boshqa madaniyatlarga hurmat bilan yondasha olishi kerak. Ingliz tili shu ikki jarayonni uyg‘unlashtirishga imkon beradi. Kameron, Pinter va Lins ta’kidlaganidek, yosh bolalar grammatik qoidalarni tushuntirish orqali emas, balki mazmunli muloqot jarayonida tilni o‘zlashtiradi. Demak, milliy qadriyatlarni ingliz tilida muhokama qilish nafaqat til o‘rgatish, balki bola dunyoqarashini shakllantirishning samarali vositasi hamdir. Ingliz tilida ertaklar o‘qish, milliy bayramlar haqida teatrlashtirilgan faoliyatlar uyushtirish, oila va urf- SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 19 odatlar mavzularini inglizcha o‘rganish bolada o‘z milliy o‘zligiga bo‘lgan hurmatni kuchaytiradi. Vygotskiyning ZPD konsepsiyasi ingliz tilida ijodiy va madaniy mazmundagi faoliyatlarni yetuk pedagog rahbarligida bajarish bolada yuqori darajadagi til kompetensiyalarini shakllantirishini ko‘rsatadi. Shinning fikricha, yosh bolalarda til o‘rgatish jarayoni o‘ta sezgir bo‘lib, har bir faoliyatda vizual, kinestetik va audial qo‘llab-quvvatlash zarur. Bu, o‘z navbatida, milliy qadriyatlarni o‘rgatishda ham samarali bo‘ladi. NATIJALAR Boshlang‘ich ta’limda ingliz tilini o‘qitish milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar integratsiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun keng imkoniyat yaratadi. Bolalar ingliz tilini o‘rganar ekan, ular til bilan birga madaniy mazmunni ham o‘zlashtiradi. Shinning fikricha, yosh bolalarning ongida madaniy tushunchalar oson shakllanadi, chunki ular tabiatan ochiq, qiziquvchan va tajribaga moyil bo‘lishadi. Bu jarayon milliy qadriyatlar orqali boyitilganda, bola tilni o‘zgacha kontekstda emas, balki o‘ziga tanish madaniy muhitda egallaydi. Maktab yoshdagi bolalar uchun o‘yin va qo‘shiq asosiy o‘rganish vositasidir. Masalan, milliy kuy va ritmlar bilan uyg‘unlashtirilgan inglizcha qo‘shiqlar bolalarda milliy musiqaga mehr uyg‘otishi bilan birga global til — ingliz tilini o‘zlashtirishlariga yordam beradi. Xuddi shuningdek, milliy ertaklarni ingliz tilida qayta hikoya qilish bolalarga milliy folklorni chuqur anglash imkonini yaratadi, shu bilan birga ular inglizcha so‘z boyligini oshiradi. Masalan, “Zumrad va Qimmat” ertagini ingliz tilida soddalashtirilgan variantda ifodalash milliy qadriyat — halollik va mehnatsevarlikni global til vositasida singdiradi. Bolalarning kognitiv rivojlanish xususiyatlari ham integratsiyalangan yondashuvning muvaffaqiyatiga ta’sir qiladi. Piagetning preoperatsion bosqichi (2–7 yosh) tasavvur, ramziy fikrlash, rolli o‘yinlar va obrazli tafakkurning faol rivojlanish davri hisoblanadi. Demak, ingliz tili o‘qitishda milliy o‘yinlar, milliy kiyimlar, milliy SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 20 taomlar haqidagi mavzularni ingliz tilida muhokama qilish bola uchun juda tabiiy bo‘ladi. Bu orqali bola dunyoni til orqali tushuna boshlaydi va global madaniy tajribaga tayyorlanadi. Eng muhim natijalardan biri shuki, ingliz tilini o‘qitish jarayonida milliy qadriyatlar orqali berilgan mazmun global kompetensiyalarni ham shakllantiradi. Misol uchun, Navro‘z bayrami haqida ingliz tilida suhbatlashish bolaga o‘z milliy merosini tushuntirish bilan birga boshqa xalqlarning bahor bayramlari bilan solishtirish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Bu madaniyatlararo kompetensiyada juda muhim sanaladi. MUHOKAMA Boshlang‘ich ta’limda ingliz tilini rivojlanishga mos metodlar asosida o‘qitish milliy identitet va global kompetensiyalarni uyg‘unlikda shakllantirishning eng kuchli vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Bolalar tilni o‘rganayotganda dunyoni o‘rganadi, o‘rganish jarayonidagi mazmun va faoliyat esa ularning shaxsiyati va dunyoqarashini shakllantiradi. Shinning tavsiyalariga ko‘ra, yosh bolalar uchun eng samarali dars — bu o‘yin, qo‘shiq, rasm, dramatizatsiya kabi faoliyatlarga boy darsdir. Bunday faoliyatlar milliy qadriyatlarni ingliz tili bilan bog‘lash imkonini beradi. Masalan, milliy o‘yinlar orqali inglizcha buyruqlarni o‘rgatish yoki milliy kiyimlarni ingliz tilida ta’riflash kabi yondashuvlar juda samarali natija beradi. Shuningdek, ingliz tili orqali global kompetensiyani shakllantirish maktab yoshining aynan o‘zi uchun mos keladi. Chunki bu davrda bola boshqa madaniyatlarni qiziqish bilan qabul qiladi, ularni taqqoslay oladi, turlicha odatlarni bilishdan zavq oladi. Ingliz tili bu jarayonda universal vosita bo‘lib xizmat qiladi. Milliy qadriyatlar esa bolaga mustahkam madaniy poydevor beradi. Milliy qadriyatlar ingliz tilidagi mavzular bilan uyg‘unlashtirilganda bola global dunyoga tayyor, lekin milliy o‘zlikni unutmagan shaxs sifatida shakllanadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 21 XULOSA Maqolada keltirilgan ilmiy tahlillar boshlang‘ich ta’limda ingliz tilini rivojlanishga mos metodlar bilan o‘qitish milliy qadriyatlarni asrab-avaylash bilan birga global kompetensiyalarni ham samarali shakllantirishini ko‘rsatdi. Ingliz tili bolaga dunyo eshigini ochib beradi, milliy qadriyatlar esa bolaga o‘zligini anglash imkonini yaratadi. Ushbu ikki yo‘nalishning pedagogik integratsiyasi bolani global dunyoga tayyorlaydi, lekin uning milliy o‘zligini mustahkamlaydi. Joan Kang Shin tomonidan ta’kidlangan to‘g‘ri metodlar — o‘yin, qo‘shiq, vizual materiallar, realia, madaniyatlararo o‘rganish — aynan maktabgacha yoshdagi bolalarning tabiiy rivojlanishiga mos keladi. Shu sababli nafaqat ingliz tili balki har qanday til boshlang‘ich ta’lim tizimida milliy qadriyatlar bilan uyg‘un shaklda o‘qitilganda bolalarning shaxsiy, ijtimoiy, madaniy va lingvistik rivoji uchun nihoyatda qulay sharoit yaratadi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Asher, J. (1996). Learning another language through actions. 2. Bruner, J. (1983). Child’s talk: learning to use language. 3. Cameron, L. (2001). Teaching languages to young learners. 4. Cameron, L. (2003). Challenges for ELT from the expansion in teaching children. ELT journal, 57(2). 5. Curtain, H., & Dahlberg, C. (2010). Languages and children. 6. Cummins, J. (1979; 2000). Language, power, and pedagogy. 7. Ellis, R. (1985). Understanding second language acquisition. 8. Garton, S., Copland, F., & Burns, A. (2011). Investigating global practices in teaching English to young learners. 9. Harley, B. (1986). The development of second language proficiency. 10. Krashen, S. (1981). Second language acquisition and second language learning. 11. Linse, C. (2005). Practical English language teaching: young learners. 12. McKay, S. L. (2002). Teaching English as an international language. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 22 13. Nunan, D. (1999; 2011). Teaching English to young learners. 14. Pinter, A. (2006). Teaching young language learners. 15. Piaget, J. (1963; 1970). The psychology of the child. 16. Shin, J. K. (pp. 550–564). Teaching young learners in ESL/EFL settings. 17. Swain, M. (2005). The output hypothesis. 18. Vygotsky, L. (1962/1986). Thought and language.