IJTIMOIY TARMOQLARNING SHAXS RUHIYATIGA TA'SIRI

445 IJTIMOIY TARMOQLARNING SHAXS RUHIYATIGA TA’SIRI Abdunabiyev Abduvohid Chirchiq davlat pedagogika universiteti, xorijiy til va adabiyot talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17980407 Annotatsiya: Hozirgi raqamli jamiyatda ijtimoiy tarmoqlar inson hayotining ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, ular shaxs ruhiyati, ong jarayonlari va ijtimoiy xulq-atvoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarning psixologik, ma’naviy va ijtimoiy jihatlari kompleks tarzda o‘rganildi. Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, tarmoqdan ortiqcha foydalanish stress, xavotir, tushkunlik, qaramlik va axborot bosimi kabi holatlarni kuchaytiradi. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar ta’lim olish, axborot almashish, ijodkorlikni rivojlantirish va muloqotni kengaytirish imkoniyati bilan ham ahamiyatlidir. Maqolada raqamli madaniyat, axborot gigiyenasi va media savodxonlikning yoshlar ongini shakllantirishdagi roli ham tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoqlar, ruhiyat, psixologik ta’sir, yoshlar, stress, axborot bosimi, ma’naviyat, media madaniyat. Annotation: In today’s digital society, social networks have become an integral part of human life, significantly influencing mental processes, personal psychology, and social behavior. This article provides a comprehensive analysis of the psychological, spiritual, and social aspects of social media. Research results indicate that excessive use of social networks increases stress, anxiety, low mood, dependency, and information overload. At the same time, social networks play an important role by offering opportunities for learning, information exchange, creativity, and communication. The article also examines the role of digital culture, information hygiene, and media literacy in shaping the mindset of young people. Keywords: social networks, psychology, psychological impact, youth, stress, information overload, spirituality, media culture KIRISH Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti inson hayoti va muloqot madaniyatiga katta o‘zgarishlar olib keldi. Bugungi kunda dunyo bo‘yicha milliardlab foydalanuvchilar ijtimoiy tarmoqlardan kundalik hayotining bir qismi sifatida foydalanmoqda. Facebook, Instagram, TikTok, Telegram, YouTube kabi tarmoqlar nafaqat axborot olish vositasi, balki odamlar uchun asosiy kommunikatsiya maydoniga aylangan. Ayniqsa, yoshlar - raqamli makonning eng faol qatlamidir. Ular ijtimoiy tarmoqlardan nafaqat muloqot yoki o‘yin-kulgi uchun, balki ta’lim, izlanish, o‘zini namoyon qilish kabi maqsadlarda foydalanadi. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar inson ruhiy salomatligiga, o‘z-o‘zini anglashiga, dunyoqarashiga va kundalik emotsional barqarorligiga ko‘rsatadigan ta’siri ko‘plab ilmiy bahslar markazida turibdi. Mazkur maqolada ushbu jarayonning asosiy psixologik mexanizmlari, ijobiy va salbiy oqibatlari hamda raqamli madaniyatning o‘rni keng yoritiladi. Ijtimoiy tarmoqlar tarixiy jihatdan XX asr o‘rtalarida shakllangan “ijtimoiy tarmoq” tushunchasidan boshlanadi. Jeyms Barnsning 1954-yildagi ilmiy izlanishlari insonlar o‘rtasidagi aloqalarni yangi nazariy asosga ko‘tardi. Internetning ommalashuvi esa bu tushunchaning real hayotdagi qo‘llanilishini keskin kengaytirib, global miqyosdagi virtual muloqot tizimining shakllanishiga olib keldi. Bugungi kunda ushbu kommunikatsiya shakli nafaqat aloqa vositasi, balki jamiyatning axborot, madaniy va psixologik jarayonlarini belgilovchi kuchga aylanmoqda. 446 Psixologik tadqiqotlar ijtimoiy tarmoqlardan me’yoridan ortiq foydalanish inson ruhiy holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Kross va hamkorlari (2013) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda ijtimoiy tarmoqdan intensiv foydalanish yoshlarning hayotiy qoniqishini pasaytirishi aniqlangan. Bu holat asosan “ijtimoiy solishtirish” fenomeni bilan bog‘liq: inson boshqalar hayotining idealizatsiya qilingan tasvirlarini ko‘rib, o‘zini kam baholay boshlaydi. Krasnova (2015) fikricha, ushbu jarayon hasad, norozilik va ruhiy tushkunlikning kuchayishiga olib keladi. Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilar orasida keng tarqalgan yana bir noxush holat - “axborot bosimi” yoki FOMO (biror yangilikni o‘tkazib yuborishdan qo‘rquv) sindromidir. Bu holat uyqusizlik, xavotir, charchoq, fikrning tarqoqlashuvi va diqqatning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Raqamli dunyodagi shiddatli axborot oqimi insonning tabiiy emotsional barqarorligini buzadi. Yoshlarning ko‘pchiligi doimo xabardor bo‘lishga intilib, vaqt va energiyasini behuda sarflab qo‘yadi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik - zamonaviy psixologiyada eng dolzarb muammolardan biridir. Tarmoqqa tez-tez kirish odati miyadagi dopamin tizimining haddan ziyod faollashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, kishi “virtual mukofotlar” (layk, komment, repost) orqali ruhiy qoniqish izlaydi. Bu esa real hayotdagi muloqotning kamayishi, ijtimoiy izolyatsiya, hissiy charchoq va yolg‘izlik tuyg‘usining kuchayishiga olib keladi. Primack (2017) tadqiqotlarida aynan shunday bog‘liqlik qayd etilgan. Biroq ijtimoiy tarmoqlarni faqat salbiy jihatdan baholash to‘g‘ri emas. Ular ta’lim olish, global axborotga kirish, ijodiy loyihalar yaratish, kasbiy o‘sish va ijtimoiy faollikni kuchaytirish bo‘yicha keng imkoniyatlar yaratadi. Ko‘plab yoshlar internet orqali xorijiy tillarni o‘rganadi, yangi kasb egallaydi, o‘z g‘oyalari va loyihalarini ommaga taqdim etadi. Ta’lim tizimida onlayn platformalar orqali o‘quv jarayonini boyitish raqamli avlod uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar inson dunyoqarashi va ma’naviyatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Axborot makonidagi ayrim salbiy kontentlar - yolg‘on xabarlar, buzg‘unchi g‘oyalar, zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi materiallar - yoshlarning ongida noto‘g‘ri tasavvurlar shakllanishiga olib kelishi mumkin. Bu jarayon milliy qadriyatlar va ijtimoiy me’yorlarning buzilishiga, oilaviy munosabatlarning susayishiga va jamiyatda ma’naviy parokandalik xavfining ortishiga sabab bo‘ladi. O‘zbekiston sharoitida ham ushbu muammo dolzarbdir. Yoshlar ishlari agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatdagi yoshlarning katta qismi ijtimoiy tarmoqlardan kuniga bir necha soat foydalanadi. Shu bois ta’lim muassasalarida media savodxonlik, axborot madaniyati va raqamli gigiyenani o‘rgatish dolzarb pedagogik vazifaga aylangan. Umuman olganda, ijtimoiy tarmoqlar shaxs ruhiyati va ijtimoiy hayotiga kompleks ta’sir ko‘rsatadi: ular bir tomondan imkoniyatlar manbai bo‘lsa, boshqa tomondan salbiy psixologik oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shaxsning raqamli muhitda o‘zini boshqara olishi, axborotni tanlab qabul qilishi va sog‘lom media madaniyatga ega bo‘lishi bu ta’sirlarni muvozanatlashtiradi. XULOSA Ijtimoiy tarmoqlar inson ruhiyati va ijtimoiy ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biridir. Ularning salbiy jihatlari - stress, xavotir, qaramlik, o‘zini past baholash, axborot bosimi - ayniqsa yoshlar orasida ko‘proq kuzatiladi. Ammo tarmoqlarning ta’lim, ijodkorlik va muloqotni rivojlantirishga qo‘shgan ijobiy hissasi ham katta. Asosiy masala - undan oqilona foydalanish madaniyatini shakllantirishdir. 447 Raqamli muhitda shaxsning ruhiy barqarorligini saqlash uchun: - axborot gigiyenasi va media savodxonlikni oshirish;yoshlarni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish; - oilada va ta’lim tizimida raqamli tarbiyani kuchaytirish; - ijtimoiy tarmoqlardan me’yorida foydalanish odatini shakllantirish zarur. Shu tarzda zamonaviy axborot oqimida ruhiy salomatlikni saqlab qolish va yoshlarni sog‘lom raqamli jamiyat fuqarosi sifatida tarbiyalash mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Krasnova H. va boshqalar. Envy on Social Media and Users’ Well-Being. Springer, 2015. 2. Kross E., et al. Facebook use predicts declines in subjective well-being. PLOS ONE, 2013. 3. Primack B.A. Social Media Use and Perceived Social Isolation. AJPM, 2017. 4. O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi. Raqamli muhitda yoshlarning psixologik xavfsizligi. Toshkent, 2022. 5. Ahmedov G‘. Axborot texnologiyalari va jamiyat. Toshkent, 2020. 6. Rahmatov Sh.O., Berdiyeva G.R. Mediasavodxonlik va axborot madaniyati. Toshkent, 2024. 7. Turkle S. Alone Together. Basic Books, 2012. 8. Ziyodullaeva M. Media va yoshlar: o‘zaro ta’sir mexanizmlari. Samarqand, 2022. 9. Barnes J.A. Class and Committees in a Norwegian Island Parish. Human Relations, 1954. 10. Abdulhakimov B. Media madaniyat va axborot xavfsizligi. Toshkent, 2023.