XOTIRANING NERV-FIZIOLOGIK ASOSLARI

459 XOTIRANING NERV-FIZIOLOGIK ASOSLARI Farxodova Asaloy Qahramon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti. Xorijiy til va adabiyot (ingliz tili) yo‘nalishining 1-bosqich talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Norova Nazokat https://doi.org/10.5281/zenodo.17980957 Annotatsiya: Ushbu ilmiy ishda xotiraning nerv-fiziologik asoslari, sinaptik plastiklik jarayonlari, oliy nerv faoliyati qonuniyatlari hamda xotira nazariyalarining evolyutsiyasi yoritiladi. Xotiraning shakllanishida gipokamp, miya po‘stlog‘i, amigdala va bazal yadrolarning o‘zaro integratsiyasi, neyron aloqalarining kuchayishi, molekulyar va biokimyoviy jarayonlarning roli tahlil qilinadi. Pavlovning vaqtinchalik bog‘lanmalar haqidagi ta’limoti, Anoxinining funksional tizimlar nazariyasi, engramma konsepsiyasi, sinaptik plastiklik modeli va zamonaviy neyrotarmoq yondashuvlari bir-biri bilan uzviy bog‘langan holda ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot xotiraning fiziologik mexanizmlarining ta’lim, psixologiya va klinik nevrologiyadagi ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar: xotira, sinaptik plastiklik, oliy nerv faoliyati, engramma, gipokamp, Pavlov, funksional tizim, neyrofiziologiya. Abstract:This paper examines the neurophysiological foundations of memory, mechanisms of synaptic plasticity, principles of higher nervous activity, and the evolution of major memory theories. It analyzes the involvement of the hippocampus, cerebral cortex, amygdala, and basal ganglia in memory consolidation and storage, emphasizing the role of molecular and biochemical processes in long-term memory formation. Pavlov’s theory of temporary neural connections, Anokhin’s Theory of Functional Systems, the engram concept, and modern neural network models are presented as interconnected scientific frameworks. The study highlights the importance of understanding memory mechanisms for education, psychology, and clinical neurology. Keywords: memory, synaptic plasticity, higher nervous activity, engram, hippocampus, Pavlov, neurophysiology. KIRISH: Xotira inson psixikasining eng murakkab va asosiy mexanizmlaridan biri bo‘lib, shaxsning o‘tmishdagi tajribasini saqlash, qayta tiklash va undan amaliy faoliyatda foydalanish imkonini beradi. Xotira jarayonlarini nerv-fiziologik nuqtai nazardan tahlil qilish psixik faoliyatning butun tuzilishini chuqurroq anglash uchun muhimdir. Chunki xotira faqat ma’lumot saqlash emas, balki bilimlarni o‘zlashtirish, nutq, tafakkur, emotsional barqarorlik, ijtimoiy xulq-atvor kabi jarayonlarning ham asosini tashkil qiladi. Inson miyasida xotiraning shakllanishi ko‘p bosqichli va murakkab mexanizm bo‘lib, unda gipokamp, miya po‘stlog‘i, amigdala, talamus, retikulyar formatsiya, bazal yadrolar kabi tuzilmalar o‘zaro uyg‘unlikda faoliyat yuritadi. Xotiraning fiziologik tabiati sinaptik plastiklik, vaqtinchalik nerv bog‘lanmalari, biokimyoviy reaksiyalar va molekulyar o‘zgarishlar bilan belgilanadi. Pavlov, Luriya, Anoxin, Semon kabi olimlarning ilmiy qarashlari ushbu jarayonlarni turli nuqtai nazardan yoritib bergan. Mazkur tezis xotiraning nerv-fiziologik asoslarini kompleks tarzda yoritadi va turli nazariyalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. 460 Xotira jarayonlari inson miyasi faoliyatining integrativ qismi bo‘lib, har bir axborot signali sensor retseptorlardan tortib oliy psixik markazlargacha bo‘lgan uzluksiz funksional zanjir orqali qayta ishlanadi. Axborotning dastlabki qayta ishlanishi talamusda sodir bo‘ladi, so‘ngra esa u analizatorlarning po‘stloq sohalariga uzatiladi. Miya po‘stlog‘ida axborotning dastlabki kodlanishi sodir bo‘lib, u gipokampga yuboriladi. Aynan gipokamp xotiraning vaqtinchalik saqlanishi va mustahkamlanishida markaziy bo‘g‘in hisoblanadi. Gipokampning funksiyasi miya bo‘ylab tarqalgan ma’lumotlarni bog‘lash, ularni yagona tizimga keltirish va uzoq muddatli xotira uchun tayyorlashdan iborat. Bu jarayon davomida neyronlararo aloqalar kuchayadi, sinapslar kengayadi, yangi dendritik bog‘lanmalar yuzaga keladi. O‘sha paytda sinaptik plastiklikning molekulyar mexanizmlari ishga tushadi: NMDA retseptorlarning faollashuvi kalsiy ionlarining kirib kelishiga sabab bo‘ladi, bu esa oqsil sintezi, gen ekspressiyasi va sinaptik o‘smaning ortishiga olib keladi. Bu jarayonlar Pavlov ta’limotidagi vaqtinchalik bog‘lanmalar konsepsiyasini zamonaviy ilmiy nuqtai nazardan tasdiqlaydi. Pavlov shartli reflekslar orqali xotiraning fiziologik asosini tushuntirgan. Hozirgi tadqiqotlar esa o‘sha bog‘lanmalar aslida sinapslarning mustahkamlanishi ekanini ko‘rsatadi. Shunday qilib, sinaptik plastiklik Pavlov nazariyasining biologik mexanizmini tashkil etadi. Anoxin ishlab chiqqan funksional tizimlar nazariyasi xotirani yanada chuqurroq talqin etadi. Xotira faqat axborotni saqlash mexanizmi emas, balki maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatning asosiy komponentidir. Har bir harakat natijasini baholash jarayonida miyada yangi neyron aloqalari paydo bo‘ladi va bu aloqalar xotira izlarini hosil qiladi. Bu izlar - engrammalar - vaqt o‘tishi bilan po‘stloqning turli qismlariga tarqalib, barqaror shaklga ega bo‘ladi. Amigdala esa xotiraning emotsional komponentini boshqaradi: kuchli his-tuyg‘ular sinaptik plastiklikni kuchaytiradi, natijada emotsional voqealar uzoq muddat esda qoladi. Shu sababli qo‘rqinchli yoki juda quvonchli voqealar eng barqaror xotira izlariga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, xotira turli tuzilmalar bilan bog‘liq ravishda shakllanadi: harakat xotirasi serebellum va bazal yadrolar bilan; semantik xotira po‘stloqning assotsiativ zonalari bilan; epizodik xotira esa gipokamp bilan bog‘langan. Ammo ular alohida ishlamaydi - barcha tarmoqlar o‘zaro bog‘langan va yagona neyron tarmog‘ini tashkil etadi. Zamonaviy neyrotarmoq nazariyalari xotiraning aynan shunday “tarqalgan kod”ga ega ekanini ta’kidlaydi. Xotiraning samaradorligi diqqat, motivatsiya va emotsional fon bilan chambarchas bog‘liq. Kuchli diqqat gipokampning faolligini oshiradi va retikulyar formasiya orqali po‘stloqni optimal qo‘zg‘alish holatiga keltiradi. Bu esa axborotning mustahkamlanishiga yordam beradi. Motivatsiya yuqori bo‘lsa, dopaminergik tizim faollashadi va bu sinaptik plastiklikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada xotira - elektr impulslar, biokimyoviy reaksiyalar, psixologik holatlar va fiziologik qonuniyatlarning uzviy uyg‘unligidan tashkil topgan murakkab tizimdir. XULOSA: Xotiraning nerv-fiziologik asoslarini o‘rganish inson miyasi qanday ishlashini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Xotira jarayonlari miya po‘stlog‘i, gipokamp, amigdala, bazal yadrolar va boshqa tuzilmalar o‘rtasidagi murakkab integratsiya natijasida shakllanadi. Sinaptik plastiklik, vaqtinchalik bog‘lanmalar, biokimyoviy o‘zgarishlar, oqsil sintezi va motivatsion tizimlarning faolligi xotiraning mustahkamlanishida hal qiluvchi omillardir. Pavlovning fiziologik talqinlari, Anoxinining funksional tizimlar nazariyasi, engramma konsepsiyasi va zamonaviy neyrotarmoq modellarini birgalikda ko‘rib chiqish xotira jarayonlarining haqiqiy ilmiy manzarasini yaratadi. 461 Mazkur bilimlar ta’lim, psixologiya, klinik nevrologiya va reabilitatsiya amaliyotida juda katta ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimov M., G‘ofurov R. Neyrofiziologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 2. Yo‘ldoshev A., Jabborov B. Oliy nerv faoliyati va psixofiziologiya. – Toshkent: Fan, 2015. 3. Qodirov M. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Sharq, 2017. 4. G‘aybullayev N. Biologiya va odam fiziologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 5. Mamarasulov O. Psixofiziologiya. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2022. 6. Жасминa kursdosh, [11/12/2025 13:46]