OLIY TA'LIM O'QITUVCHILARINING KASBIY MULOQOT KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK OMILLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 173 DOI: https://10.5281/zenodo.17981529 OLIY TA’LIM O‘QITUVCHILARINING KASBIY MULOQOT KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING IJTIMOIYPEDAGOGIK OMILLARI Agaliyeva X.N. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika Universiteti huzuridagi Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning Malakasini oshirish tarmoq Markazi “Ta’lim texnologiyalari” kafedrasi PhD v.b.dotsenti ANNOTATSIYA Maqolada oliy ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy muloqot kompetensiyasiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-pedagogik omillar tadqiq etilgan. 280 nafar pedagog ishtirokida o‘tkazilgan empirik tadqiqot natijalariga asoslanib, kasbiy muloqot kompetensiyasini takomillashtirishga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlangan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ijtimoiy-madaniy muhit, tashkiliy klimat, kasbiy rivojlanish imkoniyatlari va shaxsiy-psixologik xususiyatlar o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasini shakllantirish va rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Kalit so‘zlar: kasbiy muloqot kompetensiyasi, ijtimoiy-pedagogik omillar, pedagogik kommunikatsiya, o‘qituvchi tayyorlash, tashkiliy klimat, kasbiy rivojlanish. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining kasbiy muloqot kompetensiyasi pedagogik faoliyatning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Pedagogik muloqot nafaqat bilim uzatish vositasi, balki talabalarning shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiylashuv jarayoniga va kasbiy tayyorgarlikka ta’sir etuvchi asosiy omildir. UNESCO va Xalqaro Ta’lim Tashkilotlarining ta’kidlashicha, XXI asr o‘qituvchisi yuqori darajadagi kommunikativ kompetensiyaga ega bo‘lishi zarur. Ammo ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasini rivojlantirish jarayonida bir qator qiyinchiliklar mavjud.Rogers (1983) ning gumanistik pedagogika nazariyasiga ko‘ra, samarali pedagogik muloqot empatiya, kongruensiya va shaxsni qabul qilishga asoslangan bo‘lishi kerak. Vygotsky (1978) ning ijtimoiy-madaniy nazariyasi esa muloqotning kognitiv rivojlanishdagi markaziy rolini ta’kidlaydi. Biroq bu nazariy asoslarni amaliyotga tatbiq etish ko‘pincha o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasiga, tashkiliy sharoitlarga va ijtimoiy-madaniy kontekstga bog‘liq. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 174 O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasini takomillashtirish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Shu munosabat bilan ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi oliy ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy muloqot kompetensiyasini takomillashtirishga ta’sir etuvchi ijtimoiy-pedagogik omillarni aniqlash va tahlil qilishdir. Tadqiqot quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oldi: o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasining hozirgi holatini baholash, kompetensiya darajasiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-pedagogik omillarni aniqlash, aniqlangan omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikni statistik tahlil qilish hamda kompetensiyani takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot 2024-yil avgust-dekabr oylarida O‘zbekistonning 8 ta viloyatida joylashgan oliy ta’lim muassasalarida amalga oshirildi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida post-pozitivistik paradigma asosida aralash usullar yondashuvi qo‘llanildi. Miqdoriy ma’lumotlar standartlashtirilgan so‘rovnomalar orqali, sifat ma’lumotlari esa yarim tuzilgan intervyular va fokus-guruh muhokamalar orqali to‘plandi.Tadqiqotda jami 280 nafar oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilari ishtirok etdi. Ishtirokchilarning tanlovi ko‘p bosqichli stratifikatsiyalangan tanlab olish usuli bilan amalga oshirildi. Birinchi bosqichda viloyatlar, ikkinchi bosqichda oliy ta’lim muassasalari, uchinchi bosqichda esa o‘qituvchilar tanlab olindi. Ishtirokchilarning 162 nafari (57,9%) erkak, 118 nafari (42,1%) ayol pedagoglardan iborat bo‘ldi. Yosh bo‘yicha taqsimot quyidagicha: 25-35 yosh oralig‘idagilar 84 nafar (30,0%), 36-50 yosh oralig‘idagilar 126 nafar (45,0%), 51 va undan yuqori yoshdagilar 70 nafar (25,0%) ni tashkil etdi. Pedagogik ish tajribasi bo‘yicha: 5 yilgacha tajribaga egalari 56 nafar (20,0%), 5-15 yil tajribalilar 112 nafar (40,0%), 15 yildan ortiq tajribaga egalari 112 nafar (40,0%) ni tashkil etdi. Ishtirokchilarning batafsil demografik xususiyatlari 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval Tadqiqot ishtirokchilarining demografik va kasbiy xususiyatlari Ko‘rsatkich Turkum Soni (n) Foiz (%) Jins Erkak 162 57,9 Ayol 118 42,1 Yosh 25-35 yosh 84 30,0 36-50 yosh 126 45,0 51 va undan yuqori 70 25,0 Ish staji 5 yilgacha 56 20,0 5-15 yil 112 40,0 15 yildan ortiq 112 40,0 Tadqiqotda o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasini o‘lchash uchun maxsus so‘rovnoma ishlab chiqildi. Shkala to‘rtta asosiy domenni o‘z ichiga oladi: og‘zaki va yozma muloqot ko‘nikmalari, noverbal kommunikatsiya, empatiya va INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 175 emotsional intellekt hamda madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi. Jami 26 ta punktdan iborat so‘rovnoma 5 ballik Likert shkalasida baholandi. Shkalaning ichki muvofiqlik koeffitsienti 0,91 ni tashkil etdi, bu yuqori darajadagi ishonchlilikni ko‘rsatadi.Ijtimoiy-pedagogik omillarni o‘rganish uchun maxsus so‘rovnoma qo‘llanildi. Ushbu vosita quyidagi omillarni baholashga mo‘ljallangan: tashkiliy klimat va rahbarlik uslubi, kasbiy rivojlanish imkoniyatlari, hamkasblar bilan munosabatlar va hamkorlik madaniyati, ijtimoiy-madaniy kontekst va ta’limga bo‘lgan munosabat hamda shaxsiy-psixologik xususiyatlar. So‘rovnoma jami 30 ta punktdan iborat bo‘lib, 5 ballik Likert shkalasida baholandi. Ushbu vositaning ishonchlilik koeffitsienti 0,87 ni tashkil etdi. Barcha so‘rovnomalar maxfiylik tamoyiliga rioya qilgan holda to‘ldirildi. Ma’lumotlar tahlili SPSS 26.0 statistik dasturi yordamida amalga oshirildi. Deskriptiv statistika hisoblandi. O‘zgaruvchilar orasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun Pearson korrelyatsiya koeffitsienti qo‘llanildi. Ijtimoiy-pedagogik omillarning kasbiy muloqot kompetensiyasiga ta’sirini baholash uchun ko‘p omilli regression tahlil amalga oshirildi. Guruhlar orasidagi farqlarni aniqlash uchun t-test va ANOVA testlari qo‘llanildi. Sifat ma’lumotlari tematik tahlil usuli bilan qayta ishlandi. Statistik ahamiyatlilik darajasi p<0,05 sifatida qabul qilindi.280 nafar pedagog o‘rtasida o‘tkazilgan diagnostika o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasining turli darajalarini aniqladi. Umumiy o‘rtacha ko‘rsatkich 3,64 ball (SD=0,73) ni tashkil etdi. Kompetensiya darajalari bo‘yicha taqsimot quyidagicha: past daraja 28 nafar (10,0%), o‘rta daraja 112 nafar (40,0%), yuqori daraja 140 nafar (50,0%) ni tashkil etdi. Bu natijalar pedagoglarning yarmisi yuqori darajada kasbiy muloqot kompetensiyasiga ega ekanligini, biroq 50% o‘rta va past darajada bo‘lib, takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Kasbiy muloqot kompetensiyasining domenlar bo‘yicha tahlili quyidagi natijalarni berdi: og‘zaki va yozma muloqot ko‘nikmalari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich 3,82 ball (SD=0,68), noverbal kommunikatsiya bo‘yicha 3,54 ball (SD=0,79), empatiya va emotsional intellekt bo‘yicha 3,48 ball (SD=0,81) hamda madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi bo‘yicha 3,72 ball (SD=0,75) ni tashkil etdi. Eng yuqori ko‘rsatkich og‘zaki va yozma muloqot ko‘nikmalari bo‘yicha, eng past esa empatiya va emotsional intellekt bo‘yicha qayd etildi. Bu pedagoglarning texnik muloqot ko‘nikmalariga nisbatan emotsional-shaxsiy jihatlar bo‘yicha qo‘shimcha tayyorgarlikka muhtojligini ko‘rsatadi. Batafsil natijalar 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval Kasbiy muloqot kompetensiyasi domenlar bo‘yicha tahlili Domen O‘rtacha (M) Standart chetlanish (SD) Og‘zaki va yozma muloqot 3,82 0,68 INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 176 Noverbal kommunikatsiya 3,54 0,79 Empatiya va emotsional intellekt 3,48 0,81 Madaniyatlararo muloqot 3,72 0,75 Umumiy ko‘rsatkich 3,64 0,73 Ijtimoiy-pedagogik omillarning kasbiy muloqot kompetensiyasiga ta’sirini aniqlash uchun ko‘p omilli regression tahlil o‘tkazildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, besh asosiy omil kasbiy muloqot kompetensiyasining dispersiyasining 68,4% ini tushuntiradi. Eng kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi omil kasbiy rivojlanish imkoniyatlari bo‘lib, undan keyin tashkiliy klimat va rahbarlik uslubi, shaxsiypsixologik xususiyatlar, hamkasblar bilan munosabatlar va ijtimoiy-madaniy kontekst keladi. Pearson korrelyatsiya tahlili barcha ijtimoiy-pedagogik omillar va kasbiy muloqot kompetensiyasi o‘rtasida musbat va statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Eng kuchli korrelyatsiya kasbiy rivojlanish imkoniyatlari va tashkiliy klimat bilan qayd etildi. Shaxsiy-psixologik xususiyatlar, hamkasblar bilan munosabatlar va ijtimoiy-madaniy kontekst ham sezilarli korrelyatsiya ko‘rsatdi. Barcha omillar o‘rtasida ham o‘zaro musbat bog‘liqlik aniqlandi, bu ularning integrativ ta’sirini ko‘rsatadi. Batafsil natijalar 3-jadvalda keltirilgan. 3-jadval Ijtimoiy-pedagogik omillar va kasbiy muloqot kompetensiyasi o‘rtasidagi korrelyatsiya Omil Korrelyatsiya (r) Ahamiyatlilik (p) Tashkiliy klimat 0,68 <0,001 Kasbiy rivojlanish imkoniyatlari 0,72 <0,001 Hamkasblar bilan munosabatlar 0,58 <0,001 Ijtimoiy-madaniy kontekst 0,52 <0,001 Shaxsiy-psixologik xususiyatlar 0,64 <0,001 Tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, kasbiy muloqot kompetensiyasini takomillashtirish uchun kompleks yondashuv zarur. Tizimli kasbiy rivojlanish dasturlari, ijobiy tashkiliy klimat, professional o‘rganish jamoalari, emotsional intellektni rivojlantirish dasturlari, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish, ish yuklamasini optimallashtirish va mentorlik tizimlarini joriy etish tavsiya etiladi.Xulosa qilib aytganda, tadqiqot oliy ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy muloqot kompetensiyasiga ta’sir etuvchi asosiy ijtimoiy-pedagogik omillarni aniqladi. 280 nafar pedagog ishtirokida o‘tkazilgan empirik tahlil shuni ko‘rsatdiki, kasbiy rivojlanish INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 177 imkoniyatlari, tashkiliy klimat, shaxsiy-psixologik xususiyatlar, hamkasblar bilan munosabatlar va ijtimoiy-madaniy kontekst kompetensiya dispersiyasining 68,4% ini tushuntiradi. Pedagoglarning 50% i yuqori darajada kasbiy muloqot kompetensiyasiga ega bo‘lsa-da, qolgan 50% i o‘rta va past darajada bo‘lib, takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.Eng past rivojlangan domen empatiya va emotsional intellekt, eng yuqori rivojlangan esa og‘zaki va yozma muloqot ko‘nikmalari hisoblanadi. Ushbu tadbirlar majmuasi o‘qituvchilarning kasbiy muloqot kompetensiyasini samarali rivojlantirishga xizmat qiladi. Kelgusi tadqiqotlar takomillashtirish dasturlarini ishlab chiqish va ularning samaradorligini baholash, shuningdek, turli ta’lim darajalari va mutaxassisliklari bo‘yicha qiyosiy tahlil o‘tkazishga qaratilishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Rogers, C. R. (1983). Freedom to learn for the 80’s. Columbus, OH: Charles E. Merrill Publishing Company. 2. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 3. Spitzberg, B. H., & Cupach, W. R. (1984). Interpersonal communication competence. Beverly Hills, CA: Sage Publications. 4. Darling-Hammond, L., & Richardson, N. (2009). Teacher learning: What matters? Educational Leadership, 66(5), 46-53. 5. Tschannen-Moran, M., & Hoy, W. K. (2000). A multidisciplinary analysis of the nature, meaning, and measurement of trust. Review of Educational Research, 70(4), 547-593. 6. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. New York: Bantam Books. 7. Wenger, E. (1998). Communities of practice: Learning, meaning, and identity. Cambridge: Cambridge University Press. 8. Hofstede, G. (1991). Cultures and organizations: Software of the mind. London: McGraw-Hill.