QISHLOQ XO'JALIGI MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARUVCHI KORXONALARDA LIZING MUNOSABATLARI HISOBI

№12№12 dekabrdekabr ISSN: 3060-463X 20252025 Elektron nashr, 413 sahifa. 2025-yil, dekabr Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS RASMIY RIVOJLANISH YORDAMI (OFFICIAL DEVELOPMENT ASSISTAMCE, ODA) ORQALI O‘ZBEKISTONDA DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISH (PUBLIC FINANCIAL MANAGEMENT, PFM) TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ........................................................................ 24 Pulatov Dilshod Haqberdiyevich, Ulug‘ova Maftunabonu To‘lqinovna INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN LEADING WHEAT-PRODUCING COUNTRIES ............................ 28 Turayeva Gulizahro BLOKCHEYN TIZIMLARI UCHUN XESH FUNKSIYALARNI TANLASH MEZONLARI VA SAMARADORLIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ................................................................................ 32 Abduraximov Baxtiyor, Allanov Orif, Turdibekov Baxtiyor RIVOJLANGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA KICHIK KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISHNI SAMARALI TASHKIL ETISH MODELLARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA ........ 39 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li ISSIQLIK AKKUMULYATORINING RAZRYADLANISH JARAYONIDA SUYUQLIK QATLAMLARIDA HARORAT TAQSIMLANISHINING BIR OʻLCHOVLI MODELI ..................................43 B.A. Hikmatov, M.S. Mirzayev ISLOM MOLIYASI TAMOYILLARI ASOSIDA YASHIL LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH IMKONIYATLARI .........................................................................................................................................49 Safarova Nasiba Gulmurod qizi ПРИМЕНЕНИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ СИСТЕМ В ОБУЧЕНИИ СПЕЦИАЛИСТОВ ПО ИНФОРМАЦИОННЫМ ТЕХНОЛОГИЯМ ................................................................................................54 Даниярова Улбосын Куатбаевна YANGI TURDAGI IKKI QATLAMLI TRIKOTAJ TO‘QIMALARI KO‘RSATKICHLARINI KOMPLEKS BAHOLASH ........................................................................................................................... 58 Ergasheva Rashida Abdug‘aniyevna HALQALI YIGIRISH MASHINASIDA BURAM UCHBURCHAGINING IP UZILISHIGA BOG‘LIQLIGINI TADQIQI ...........................................................................................................................62 Soliyev Azizbek Kamoldinovich НОВЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ТУРИЗМА 2030: СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ОРИЕНТИРЫ И РЕКОМЕНДАЦИИ ДЛЯ УЗБЕКИСТАНА .............................................................................................69 Голышева Елена Вячеславовна STRATEGIK JARAYONNING MODELLARI ............................................................................................. 76 Musayeva Dilnoza Dilshatovna МАТЕМАТИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ КВАРТИР В МНОГОЭТАЖНЫХ ДОМАХ ........................................................................................................................................................81 Уринов Адхамжон Акбарович MATERIALLARNI MURAKKAB YASSI TRAEKTORIYALAR BO‘YICHA DEFORMASIYALANTIRISHDA PLASTIK DEFORMASIYALANISH JARAYONLARI ........................... 88 A.Xakimov, X.Xakimov TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 95 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich SANOAT KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH CHORA-TADBIRLARINING KETMA KETLIGI .........................................................................................102 Хusаnоvа Mаlохаt Mеngnоrоvnа TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA LOGISTIKA XARAJATLARI TAHLILI .......................................... 107 Saidova Kamola Xoshimovna MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, dekabr. № 12-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS ОZIQ-ОVQAT SANОATINI IQTISОDIY RIVОJLANTIRISHDA EKOLOGIK MUAMMОLAR VA ULARNI YEСHISHNING METODOLOGIK YONDASHUVLARI ........................................................ 111 Tleuov Niyetulla Raxmanovich YUQORI MUSTAHKAM KOMPOZIT ARMATURALARDAN FOYDALANILGAN TEMIRBETON KONSTRUKSIYALARNING YUK KO‘TARUVCHANLIGI VA UZOQ MUDDATLI DEFORMATSIYALARINI BAHOLASH ......................................................................................................114 Mamajanova Odina Alisher qizi KORXONALARDA DAROMADLILIK KO‘RSATKICHLARINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI ..................................................................................................................................... 119 Farog‘at Xo‘jabekova, Eshankulova Nafisa Komiljon qizi TEMIR YO‘L INFRATUZILMASIDA YASHIL IQTISODIYOT TAMOYILLARINI QO‘LLASH: CSR, ESG VA PRI ASOSIDA BARQAROR RIVOJLANISH STRATEGIYASINI SHAKLLANTIRISH ............. 124 Abduraxmanova Muqaddas Toxtasinovna THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN OPTIMIZING MARKETING AND EDUCATIONAL PROCESSES IN HIGHER EDUCATION .................................................................................................. 128 Sadikov Shoxrux Shuhratovich BANK FAOLIYATIDA “YASHIL” MOLIYAVIY VOSITALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI................................................................................................................................................... 133 Abduraxmonov Alimardon Sodiq o‘g‘li TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 139 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich BOSHQARUV PSIXOLOGIYASIGA DOIR MUAMMOLARNI BARTARAF ETISHNING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI .................................................................................................................. 145 Aripov Oybek Abdullayevich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA INNOVATSIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARALARI .............................................................................................................................................150 Karimov Nodirbek УТИЛИЗАЦИЯ ПОБОЧНЫХ ПРОДУКТОВ ПЕРЕРАБОТКИ ХЛОПКА ДЛЯ СИНТЕЗА АНТИКОРРОЗИОННЫХ КОМПОЗИЦИОННЫХ ПОКРЫТИЙ ............................................................. 155 Ситмуратов Тулкинбек Сабирбаевич, Баходиров Худайберган Баходир угли SANOAT KORXONALARIDA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI ...................................................................................................................... 163 Ergashev Muhibbеk Aslam o‘g‘li O‘ZBEKISTON TO‘QIMACHILIK SANOATIDA XORIJIY INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ................................................................................. 168 Nazarova A.N. АВТОМАТИЗИРОВАННАЯ СИСТЕМА РАСЧЁТА ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ СОТРУДНИКОВ ОРГАНИЗАЦИИ ............................................................................................................ 172 Шухратов Мамуржон Шухрат угли BLOCKCHIAN, IOT (INTERNET OF THINGS) NING IQTISODIY SOHALARDA QO‘LLANISHI ......... 178 Avazov Ergash Xidirberdiyevich OʻZBEKISTONDA INVESTITSIYALARNI MOLIYAVIY BOSHQARISHNING JORIY HOLATI VA EKONOMETRIK TAHLILLAR ASOSIDA KELGUSI YILLAR PROGNOZI ......................................... 182 Ismailov Dilshod Anvarjonovich QISHLOQ XO‘JALIGI KLASTERLARI MOLIYAVIY HOLATINING NAZARIY JIHATLARI .................... 190 Dildora Yuldasheva TURIZM SOHASIDA TRANSPORT XIZMATLARINING HOLATI ........................................................... 194 Xalimov Shaxboz Xalimovich MAHALLA BUDJETI VA SOLIQLARNING YIG‘ILUVCHANLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI .................... 200 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 6 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS BUDJET TASHKILOTLARIDA QURILISH-TA’MIRLASH XARAJATLARI HISOBINING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................206 Azizova Zilola Lochinovna KOSHI – BUNYAKOVSKIY – SHVARS INTEGRAL TENGSIZLIGI VA UNING IQTISODIYOTDAGI ROLI .............................................................................................................................................................212 Saipnazarov Shaylovbek Aktamovich ИНТЕГРАЦИЯ ПРИНЦИПОВ ЦИРКУЛЯРНОЙ ЭКОНОМИКИ В АГРОПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ СЕКТОР УЗБЕКИСТАНА: ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ, ПЕРЕРАБОТКА БИОМАССЫ И СТРАТЕГИИ СОКРАЩЕНИЯ ПОСТУБОРОЧНЫХ ПОТЕРЬ ..................................................................................................................219 Эгамбердиев Хумоюн Хамрокулович HOVUZ BALIQCHILIGI XO‘JALIKLARIDA REJALASHTIRISHNING MUDDATLARI VA BOSQICHLARI ...................................................................................................................................... 227 Dosmuratova Shaxista Kengashovna, Menglikulov Bakhtiyor Yusupovich O‘ZBEKISTON SHAROITIDA KICHIK BIZNESNI QO‘LLAB-QUVVATLASH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ............................................................................................................233 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich KON-METALLURGIYA KORXONALARINING KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMIDA KPINING O‘RNI VA AHAMIYATI ................................................................................................................................. 237 Ergashov Botirjon Ergashovich SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI .................................................................................................................. 245 Ahmadjanov Ilyosbek ACCELERATING SOCIOECONOMIC DEVELOPMENT IN RURAL AREAS THROUGH DIGITAL TECHNOLOGIES: A COMPREHENSIVE ANALYSIS .............................................................................. 250 О.Q. Xudayberdiyeva, Z.B. Negmatullayeva ISSIQXONALARDAN FOYDALANISHNING OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGIGA TA’SIRI BO‘YICHA MUAMMONI ASOSLASH VA UNING MILLIY MANFAATLARGA ALOQADORLIGINI ANIQLASH .................................................................................................................256 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li NAMANGAN VILOYATIDA DON MAHSULOTLARI NARXLARINI SHAKLLANTIRISHDA BOZOR TAJRIBASI ..................................................................................................................................................260 Bahriddinov Jahongirbek Ravshanjon oʻgʻli RAQAMLI IQTISODIYOTGA O‘TISHNING JAHON TAJRIBASI: MUAMMO VA ISTIQBOL ................. 264 Mamadaliev Akmaljon ПОВЫШЕНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ ЗНАЧИМОСТИ НАЛОГОВ В НОВОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИТУАЦИИ ................................................................................................................................................. 269 Зайналов Джахонгир Расулович FARG‘ONA VODIYSIDA KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING HUDUDIY XUSUSIYATLARI ............................................................................ 274 Murodxujayeva Feruza Majidovna TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI BARQARORLIGINI TA’MINLASH STRATEGIYALARI ............................................................................. 280 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna LABOR MIGRATION IN UZBEKISTAN: SOCIO-ECONOMIC TRENDS AND DEVELOPMENT PROSPECTS ..............................................................................................................................................285 Razakova Barno Sayfievna U-NET BASED POLYP SEGMENTATION ON KVASIR-SEG DATASET: PERFORMANCE EVALUATION AND COMPARISON WITH STATE-OF-THE-ART METHODS ....................................... 289 Mukhriddin Arabboev, Shohruh Begmatov, Sukhrob Bobojanov MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, dekabr. № 12-son 7 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS IQTISODIYOT TARMOQLARI VA SOHALARI RIVOJLANISHIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH MASALALARI .................................................................................................................. 300 Davletov Islambek Xalikovich, Normirzayev Ulmasjon Muzaffarjon o‘g‘li IQTISODIYOTDA SAMARALI RAQOBAT MUHITINI SHAKLLANTIRISH SHART-SHAROITLARI VA OMILLARI .............................................................................................................................................. 304 Karimova Iroda Abdusattarovna “MENING MAKTABIM” LOYIHASINI OMMALASHTIRISH BO‘YICHA XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASI ...................................................................................................................... 311 Dilshod Pulatov, Xamidaxon Akbarova, Dildora Mirzayeva ISSUES OF SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE EDUCATION MARKET .................................... 320 Inomiddin Imomov СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДА ОЦЕНКИ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ С УЧЕТОМ СТЕПЕНИ НОВИЗНЫ И ЭФФЕКТОВ ................................................................................. 324 Алиева Эльнара Аметовна ИНТЕГРАЦИЯ ЦИФРОВЫХ БИЗНЕС-МОДЕЛЕЙ В СИСТЕМУ КОНКУРЕНТНЫХ ПРЕИМУЩЕСТВ ПРЕДПРИЯТИЙ В УЗБЕКИСТАНЕ ...........................................................................331 Назарова Гулчехра Нурмуханбетовна ECONOMIC GROWTH: THEORETICAL AND PRACTICAL ASPECT ................................................... 336 Bustonov Mansurjon Mardonakulovich AGROKLASTERDAGI XOʻJALIK YURITUVCHI SUBYEKTLAR OʻRTASIDAGI OʻZARO ALOQALAR MEXANIZMINING BUGUNGI HOLATI ................................................................................ 342 Xaydarov Sardor Komil oʻgʻli SIMSIZ ALOQA TEXNOLOGIYALARI YORDAMIDA TEMIR YO‘L STANSIYALARIDA POYEZDLAR HARAKATINI TASHKIL ETISH .......................................................................................... 350 Joniqulov Egamberdi Shavkat o‘g‘li GENDER SIYOSATI VA DEMOGRAFIK O‘SISHNING INSON KAPITALIGA TA’SIRI .......................... 357 Ruzmetova Gulira’no Atabekovna СОСТОЯНИЕ ВИТАМИННО-МИНЕРАЛЬНОГО ОБМЕНА (ВИТАМИН D, КАЛЬЦИЙ, МАГНИЙ, ФОСФОР) У ДЕТЕЙ РАННЕГО ВОЗРАСТА С ОСТРОЙ ПНЕВМОНИЕЙ НА ФОНЕ ВЕГЕТАТИВНЫХ ДИСФУНКЦИЙ ..........................................................................................364 Абдурахмонов Жасур Нематович, Шарипова Олия Аскаровна, Бахронов Шерзод Самиевич YASHIL IQTISODIYOTNING MOHIYATI VA TARKIBIY TUZILISHI ........................................................373 Kalandarova Elnura Muzaffar qizi ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ОЦЕНКИ ФИНАНСОВОЙ УСТОЙЧИВОСТИ АО ХУДУДГАЗТАЪМИНОТ .............................................................................................................................377 Хусанов Дурбек Нишанович TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA NAZORAT GABARIT QURILMALARINING ZAMONAVIY HOLATI, TAHLILI VA HARAKAT TAKRIBI GABARITLARINI ANIQLASH USULINI TAKOMILLASHTIRISH ...............................................................................................................................384 Xidirov Erkin Irgashovich QISHLOQ XOʻJALIGIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISH VA SAMARALI TAQSIMLASHDA RIVOJLANGAN XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBALARI ....................................... 391 Amanbaev Amanali Ortazbaevich GLOBAL DARAJADA FAOLIYAT YURITADIGAN BRONLASH TIZIMLARINING ILG‘OR XORIJ TAJRIBALARI ..............................................................................................................................................396 Ismatillaeva Sitora Sayfidin qizi DАVLАT-XUSUSIY SHERIKLIGI АSOSIDА INFRАTUZILMА LOYIHАLАRNI MOLIYАLАSHTIRISHNING NORMАTIV-HUQUQIY АSOSLАRI ............................................................ 403 Akmal Shodiyev QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARUVCHI KORXONALARDA LIZING MUNOSABATLARI HISOBI ..........................................................................................................408 Inamov Abdusalom Muhamadovich, Inomov Sardor Abdusalomovich, Inomov Hasanboy Abdusalom oʻgʻli MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 408 2025-yil, dekabr. № 12-son QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARUVCHI KORXONALARDA LIZING MUNOSABATLARI HISOBI Inamov Abdusalom Muhamadovich UBS Moliya kafedrasi katta oʻqituvchisi Inomov Sardor Abdusalomovich Namangan davlat texnika universiteti Buxgalteriya hisobi kafedrasi assistenti Inomov Hasanboy Abdusalom oʻgʻli Namangan davlat texnika universiteti Buxgalteriya hisobi yonalishi 1-bosqich magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarda lizing munosabatlarini tashkil etish, ularni buxgalteriya hisobida aks ettirish mexanizmlari, lizingning moliyaviy barqarorlikka ta’siri, amaldagi qonunchilik talablari hamda xalqaro tajriba o‘rganilgan. Tadqiqotda moliyaviy lizing, operativ lizing, qaytar lizing, agrotexnika lizingi shakllari qishloq xo‘jaligi ehtiyojlariga mos holda tahlil qilinadi. Shuningdek, lizing obyektlarining hisobini yuritish, amortizatsiya, foiz xarajatlari, lizing to‘lovlari, balansdan tashqari majburiyatlarni aks ettirish usullari bo‘yicha amaliy misollar keltiriladi. Maqolada lizing munosabatlarining samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: lizing, moliyaviy lizing, operativ lizing, qishloq xo‘jaligi korxonalari, asosiy vositalar, lizing to‘lovlari, amortizatsiya, rentabellik, investitsiya. Abstract. This article studies the mechanisms of organizing leasing relations in agricultural enterprises, their reflection in accounting, the impact of leasing on financial stability, current legislative requirements and international experience. The study analyzes the forms of financial leasing, operational leasing, leaseback, and agricultural equipment leasing in accordance with the needs of agriculture. It also provides practical examples of methods for accounting for leased objects, depreciation, interest expenses, lease payments, and off-balance sheet liabilities. The article develops proposals to improve the efficiency of leasing relations. Keywords: leasing, financial leasing, operational leasing, agricultural enterprises, fixed assets, lease payments, depreciation, profitability, investment. Аннотация. В данной статье исследуются механизмы организации лизинговых отношений на сельскохозяйственных предприятиях, их отражение в бухгалтерском учете, влияние лизинга на финансовую стабильность, действующие законодательные требования и международный опыт. Анализируются формы финансового лизинга, операционного лизинга, обратного лизинга и лизинга сельскохозяйственной техники в соответствии с потребностями сельского хозяйства. Приводятся практические примеры методов учета лизинговых объектов, амортизации, процентных расходов, лизинговых платежей и внебалансовых обязательств. В статье разработаны предложения по повышению эффективности лизинговых отношений. Ключевые слова: лизинг, финансовый лизинг, операционный лизинг, сельскохозяйственные предприятия, основные средства, лизинговые платежи, амортизация, рентабельность, инвестиции. KIRISH Qishloq xo‘jaligi sohasida asosiy vositalarni yangilash, texnika parkini modernizatsiya qilish hamda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish uzluksiz investitsiyalarni talab etadi. Biroq ko‘plab fermer xo‘jaliklari va agrofirmalar moliyaviy resurslarning cheklanganligi sababli texnikalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarid qilish imkoniyatiga MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 409 2025-yil, dekabr. № 12-son ega emas. Shu bois, lizing munosabatlari O‘zbekiston agrar sektorida muhim moliyaviy instrument sifatida shakllanib, ishlab chiqarish jarayonini to‘xtatmagan holda qishloq xo‘jaligi texnikasini uzoq muddatli to‘lov asosida qo‘lga kiritish imkonini bermoqda. Buxgalteriya hisobi nuqtayi nazaridan lizing operatsiyalarining to‘g‘ri aks ettirilishi korxonaning moliyaviy barqarorligi, rentabellik darajasi va kreditga layoqatliligini aniqlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Lizing munosabatlari bo‘yicha hisob-kitoblarning noto‘g‘ri yuritilishi aktivlar qiymatining asossiz ravishda oshirilishi yoki kamaytirilishi, majburiyatlarning to‘liq aks ettirilmasligi, shuningdek ortiqcha yoki yashirin xarajatlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi tarmog‘ida “Qishloqqurilishbank”, “O‘zagrolizing” aksiyadorlik jamiyati, tijorat banklari hamda xususiy lizing kompaniyalari faoliyatining kengayishi kuzatilmoqda. Ushbu jarayonlar lizing operatsiyalarini buxgalteriya hisobida yanada aniq, shaffof va xalqaro standartlarga mos tarzda yuritish zaruratini keskin oshirmoqda. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarda lizing munosabatlari hisobi masalasi bo‘yicha xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Xorijiy iqtisodchi olim E.R. Yescombe lizingni, xususan davlat-xususiy sheriklik va real sektor kontekstida, kapital sig‘imi yuqori bo‘lgan sohalarda investitsiya resurslarini jalb etishning samarali moliyaviy mexanizmi sifatida baholab, uning asosiy ustunligi ishlab chiqarish jarayonini to‘xtatmasdan asosiy vositalarni yangilash imkonini berishida ekanini ta’kidlaydi. M.B. Gerrard esa lizing va davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini tahlil qilar ekan, lizing munosabatlarining shaffof buxgalteriya hisobida aks ettirilishi investitsion risklarni kamaytirish va investorlar ishonchini oshirishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatib o‘tadi. Xalqaro buxgalteriya hisobi sohasidagi tadqiqotlarda, jumladan IFRS 16 standarti mualliflari va ularni sharhlagan olimlar tomonidan lizing operatsiyalarini “foydalanish huquqi aktivlari” va “lizing majburiyatlari” sifatida tan olish moliyaviy hisobotning haqqoniyligini oshirishi qayd etiladi. Ularning fikricha, ushbu yondashuv avval operatsion lizing sifatida balansdan tashqarida qolib kelgan majburiyatlarni oshkor etib, korxonalarning moliyaviy barqarorligini real baholash imkonini beradi. Agrar sektorga oid xorijiy tadqiqotlarda lizing mexanizmi qishloq xo‘jaligida texnika va texnologiyalarni joriy etish, hosildorlikni oshirish hamda ishlab chiqarish tannarxini pasaytirishga xizmat qiluvchi muhim moliyaviy instrument sifatida e’tirof etiladi. Mahalliy olimlar qarashlarida ham lizing munosabatlarining qishloq xo‘jaligidagi o‘rni alohida ta’kidlanadi. O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar lizingni agrar sektorni modernizatsiya qilish, fermer xo‘jaliklari va agrofirmalarning investitsion imkoniyatlarini kengaytirish vositasi sifatida baholab, ayniqsa “O‘zagrolizing” tizimi orqali texnikalarni yetkazib berish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qilayotganini qayd etadilar. Shuningdek, mahalliy tadqiqotchilar lizing operatsiyalarini buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirish korxonalarning moliyaviy natijalari, soliq yuklamasi va kreditga layoqatliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydilar. Xorijiy va mahalliy olimlar fikrlarining tahlili lizingni qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun texnik-iqtisodiy modernizatsiyani ta’minlovchi muhim moliyaviy instrument sifatida e’tirof etadi. Biroq, lizing munosabatlarini buxgalteriya hisobida xalqaro standartlar va milliy amaliyot uyg‘unligida aks ettirish, ayniqsa agrar sektorning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda metodik yondashuvlarni takomillashtirish zarurati hanuz dolzarbligicha qolmoqda. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur tadqiqot qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarda lizing munosabatlari hisobini takomillashtirishga qaratilgan bo‘lib, unda kompleks va tizimli yondashuv asosida sifat va miqdoriy metodlar uyg‘unlashgan. Tadqiqotning nazariy-metodologik asosi sifatida institutsional iqtisodiyot, moliyaviy menejment hamda buxgalteriya hisobi nazariyasining asosiy qoidalari qabul qilindi. Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, taqqoslash, guruhlash, mantiqiy umumlashtirish kabi umumilmiy metodlaridan foydalanildi. Lizing munosabatlarining iqtisodiy mohiyati va agrar sektordagi o‘rni xorijiy va mahalliy olimlar qarashlari asosida tizimli tahlil qilindi. Empirik tadqiqotda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi korxonalarida lizing asosida foydalanilayotgan asosiy vositalar bo‘yicha moliyaviy hisobot ma’lumotlari, “O‘zagrolizing” AJ, tijorat banklari va xususiy lizing kompaniyalari faoliyatiga oid ochiq statistik axborotlar o‘rganildi. Ushbu ma’lumotlar asosida dinamik tahlil, strukturaviy tahlil va moliyaviy ko‘rsatkichlar tahlili (rentabellik, aktivlar tarkibi, majburiyatlar ulushi) amalga oshirildi.