EKSTERORETSEPTIV, INTRORETSEPTIV VA PROPRIORETSEPTIV SEZGILAR

462 EKSTERORETSEPTIV, INTRORETSEPTIV VA PROPRIORETSEPTIV SEZGILAR Hamzayev Iskandar Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti to‘nalishi 25/1-guruh talabasi [email protected] Ilmiy rahbar:Nazokat Olimjonovna https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17983162 Annotatsiya: Ushbu tezisda sezgi jarayonlarining uch asosiy turi - eksteroretseptiv, introretseptiv va proprioretseptiv sezgilar keng qamrovli tarzda ilmiy tahlil qilingan. Sezgilarning har biri organizmning tashqi muhitni idrok etishi, ichki fiziologik holatni nazorat qilishi va harakatlarni muvofiqlashtirish jarayonlaridagi muhim funksiyalarini bajaradi. Ishda retseptorlar faoliyati, sezgi mexanizmlarining fiziologik va psixologik xususiyatlari, hamda ularning inson xulqatvoridagi o‘rni batafsil yoritilgan. Kalit so‘zlar: sezgi, retseptor, eksteroretseptiv, introretseptiv, proprioretseptiv, idrok, fiziologiya, koordinatsiya. Abstract: This thesis thoroughly analyzes the three main types of sensation: exteroceptive, interoceptive, and proprioceptive. It discusses their roles in perception, internal regulation, and motor coordination. Furthermore, the biological mechanisms of receptors, the nervous system’s involvement in sensation formation, and the psychological significance of these processes are explored. Keywords: sensation, receptor, exteroception, interoception, proprioception, perception, homeostasis. KIRISH Sezgi odamning psixik hayotining boshlang‘ich bosqichi bo‘lib, u organizmning tashqi va ichki olamdan axborot qabul qilishini ta’minlaydi. Tashqi muhitdagi har qanday o‘zgarish, ichki organlar faoliyatidagi har qanday tebranish yoki tana holatidagi har qanday ozgina o‘zgarish inson tomonidan aynan sezgi orqali qabul qilinadi. Demak, sezgi insonning kundalik hayoti, xulq-atvori, idroki va ong faoliyati uchun zarur bo‘lgan asosiy jarayondir. Sezgi retseptorlar deb ataladigan maxsus nerv tuzilmalarining faolligi natijasida yuzaga keladi. Retseptorlar organizmning turli qismlarida joylashgan bo‘lib, ular ma’lum turdagi ta’sirni qabul qilishga moslashgan. Shunga ko‘ra sezgilar uch asosiy turga bo‘linadi: 1.Tashqi muhitni aks ettiruvchi eksteroretseptiv sezgilar; 2.Ichki organlar faoliyatini aks ettiruvchi introretseptiv sezgilar; 3.Tana holati va harakatini aks ettiruvchi proprioretseptiv sezgilar. Har uchala sezgi turi birgalikda ishlaganida, organizmning to‘laqonli faoliyati, harakatning aniqligi va ichki fiziologik muvozanat ta’minlanadi. Eksteroretseptiv sezgilar odamning tashqi olam bilan bevosita aloqasini tashkil etadi. Ular orqali odam atrofdagi predmetlar, hodisalar, tovushlar, hidlar, ranglar va boshqa fizik-kimyoviy xususiyatlar haqida axborot oladi. Eksteroretseptorlar terida, ko‘z, quloq, burun va til kabi sezgi organlarida joylashgan. Eksteroretseptiv sezgi turlari: Ko‘rish sezgisi. Ko‘rish analizatori yordamida yorug‘lik, shakl, rang, masofa va harakat idrok qilinadi. Insonning tashqi olam haqidagi axborotining 80% dan ortig‘i ko‘rish orqali olinadi. 463 Eshitish sezgisi. Quloqdagi retseptorlar tovush tebranishlarini qabul qiladi. Eshitish aloqa, nutqni tushunish, xavfni sezish va atrof bilan moslashuvda muhim. Hid bilish sezgisi. Burundagi retseptorlar kimyoviy moddalar molekulalarini sezadi. Hidlar ko‘pincha xotira va emotsiyalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ta’m bilish sezgisi. Til retseptorlari shirin, achchiq, sho‘r, nordon va umami kabi ta’mlarni farqlaydi. Bu ovqatlanish jarayonida asosiy rol o‘ynaydi. Teri sezgisi. Teri mexanoretseptorlari teginish, bosim, issiq-sovuq va og‘riqni sezadi. Bu sezgilar odamning atrof-muhitga moslashish darajasini oshiradi, xavf-xatarni oldindan sezishda yordam beradi va idrok jarayonining shakllanishi uchun poydevor yaratadi. Ularsiz inson atrofmuhitda yo‘l topa olmaydi, predmetlarni aniqlay olmaydi va xulq-atvorini ongli boshqara olmaydi. Introretseptiv sezgilar organizmning ichki holatini aks ettiradi. Ular ichki organlar faoliyati, vegetativ jarayonlar, qon bosimi, yurak ritmi, hazm jarayoni kabi holatlarni qabul qiladi. Bu sezgilar ongli ravishda sezilmasligi ham mumkin, lekin ular organizmning yashashi uchun zarur bo‘lgan homeostazni ta’minlaydi. Ochlik va chanqoqlik - energiya va suvning yetishmasligini bildiradi. Nafas yetishmasligi hissi - kislorod tanqisligi paytida yuzaga keladi. Ichki og‘riqlar - ichki organlar kasalligi yoki muammosining signali. To‘yinganlik hissi - oshqozonda ovqat yetarliligi haqidagi axborot. Yurak urishini sezish - jismoniy yuklama yoki stress natijasi. Introretseptiv sezgilar odamning ichki organlar faoliyatini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Ular vegetativ nerv tizimi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, og‘riq, charchoq, toliqish va ichki nosozliklarni oldindan bildiradi. Bu sezgilar bo‘lmasa, organizm o‘zining ichki muvozanatini saqlay olmaydi. Proprioretseptiv sezgilar mushaklar, paylar, bo‘g‘imlar va vestibulyar apparatdagi retseptorlar orqali tana holati, mushak tarangligi va harakatlarning aniqligini nazorat qiladi. Proprioretseptsiya bo‘lmasa, odam hatto oddiy yurish yoki qo‘lini ko‘tarishni ham bajara olmaydi. Proprioretseptiv sezgilar quyidagilarni ta’minlaydi: tana qaysi holatda turganini bilish, harakatlarning aniqligi va muvofiqligi, muvozanatni saqlash, mushak kuchi va kuchlanishni nazorat qilish, ko‘z bilan nazorat qilmasdan harakat qilish, yozish, raqs, sport kabi nozik harakatlarni bajarish. Ko‘zingizni yumgan holda qo‘lingizni ko‘tarsangiz ham tana pozitsiyasini bilishingiz. Sportchilardagi juda aniq harakatlar, odamning yiqilmasdan yurishi, musiqachining barmoqlarni eslab ijro etishi. Proprioretseptsiya odamning harakat jarayonida “ichki navigatsiya tizimi” kabi ishlaydi. U muvozanat, koordinatsiya va tana stabil holatini saqlashda asosiy rolni bajaradi. XULOSA Eksteroretseptiv, introretseptiv va proprioretseptiv sezgilar insonning psixik va jismoniy hayoti uchun ajralmas jarayonlardir. Eksteroretseptiv sezgilar tashqi olamni idrok qilishni, introretseptiv sezgilar organizmning ichki muvozanatini, proprioretseptiv sezgilar esa tananing harakatlarini, muvozanatini va koordinatsiyasini boshqaradi. Bu tizimlar uyg‘unlashgan holda ishlaganida, insonning idroki, xulq-atvori va hayot faoliyati to‘liq shakllanadi. Har bir sezgi turi psixikaning rivojlanishi, organizmning moslashuvchanligi va harakatlar aniqligi uchun nihoyatda muhim hisoblanadi. 464 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Najmiddinov A. Umumiy psixologiya. 2. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. 3. Leontev A.N. Psixikaning rivojlanish muammolari. 4. Xrestomatiya: Psixologiya asoslari. 5. Severtsov A.N. Evolyutsion biologiya asoslari.