"TIL O'RGANISHDA MADANIYATNING ROLI"

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 782 “TIL O‘RGANISHDA MADANIYATNING ROLI” Musurmonova Asaloy G’ayrat qizi Fan va Texnalogiyalar universiteti 1-kurs talabasi. E-mail: [email protected] Xalimova Nafisa Nabijanovna Ilmiy rahbar. https://doi.org/10.5281/zenodo.17985520 Annotatsiya. Mazkur maqolada xorijiy til o‘rganish jarayonida madaniyatning o‘rni, uning ta’lim samaradorligiga ta’siri va til hamda madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalalari yoritilgan. Til -millat ruhining ifodasi, madaniyat esa shu ruhning yashash shaklidir. Shuning uchun har bir tilni o‘rganish, avvalo, o‘sha xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va turmush tarzini tushunish demakdir. Maqolada ilmiy manbalar, psixolingvistik yondashuvlar hamda zamonaviy o‘quv jarayonlaridan olingan misollar keltirilgan. Kalit so‘zlar: til va madaniyat, kommunikativ kompetensiya, intermadaniy muloqot, lingvomadaniyat, til o‘rgatish metodikasi, madaniy kompetensiya, xalq qadriyatlari, milliy tafakkur, global ta’lim, til identifikatsiyasi. Buyuk faylasuf Ludwig Wittgenstein shunday degan edi: “Mening tilimning chegarasi - mening dunyomning chegarasidir.” Bu fikrning zamirida chuqur haqiqat yotadi. Har bir til - o‘z xalqining madaniyati, tarixi va tafakkur tarzining aksidir. Xorijiy tilni o‘rganish nafaqat yangi so‘zlarni yodlash, balki o‘sha xalqning yashash falsafasini, qadriyatlarini anglashni ham talab qiladi. Til va madaniyat bir-biridan ajralmas hodisadir. Til - madaniyatning ko‘zgusi, madaniyat esa tilning mazmunini to‘ldiruvchi ruhdir. Shuning uchun ham zamonaviy til o‘rgatish metodikalarida lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish muhim o‘rin tutadi. 1. Nazariy-metodologik asos Til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganuvchi ilmiy yondashuvlar dastlab antropologik lingvistika va etnolingvistika doirasida shakllangan bo‘lsa, XXI asrga kelib bu masala psixolingvistika, kognitiv tilshunoslik va sotsiokultural nazariyalar kesishgan nuqtada yanada chuqur o‘rganila boshlandi. Til madaniyatni ifodalovchi emas, balki uni yaratadigan, ongni shakllantiradigan tizim sifatida talqin qilinadi. Zamonaviy ilmiy paradigmalarga ko‘ra, til va madaniyatni alohida emas, balki yagona semiotik tizim sifatida o‘rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Shu bois lingvomadaniyatshunoslik fanida til nafaqat kommunikativ, balki identifikatsion, tarbiyaviy va ijtimoiy qadriyatlarni uzatuvchi fenomen sifatida baholanadi. 2. Til va madaniyat o‘rtasidagi sotsiokognitiv aloqalar Til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalasi ilk bor E. Sapir va B. L. Whorf tomonidan ilgari surilgan lingvistik relativizm nazariyasida chuqur tahlil qilingan. Unga ko‘ra, til nafaqat fikrni ifodalaydi, balki insonning dunyoni idrok etish shaklini ham belgilaydi. Shu sababli til va madaniyat ajralmas birlik sifatida talqin qilinadi. Bugungi kunda bu yondashuv psixolingvistika, sotsiolingvistika va kognitiv antropologiya fanlari tomonidan yanada mukammallashtirilgan. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 783 3. Til va madaniyat o‘rtasidagi sotsiokognitiv aloqalar Til madaniyatning tashuvchisi sifatida xalqning mentaliteti, qadriyatlari, metaforik tafakkuri va tarixiy xotirasini o‘zida mujassamlashtiradi. Masalan, ingliz tilidagi "privacy", yapon tilidagi "wa" yoki arab tilidagi "baraka" kabi atamalar xalqning ichki ruhiy madaniyatini aks ettiradi. 4. Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi Til — insoniyatning eng muhim ijtimoiy hodisasi. U orqali nafaqat fikr, balki qadriyat, e’tiqod, mentalitet ham ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi “privacy” so‘zi G‘arb jamiyatining shaxsiy hayotga hurmat tamoyilini aks ettirsa, yapon tilidagi “wa” (uyg‘unlik) so‘zi ularning jamiyatdagi muvozanat va hurmatga asoslangan madaniyatini ko‘rsatadi. Har bir tildagi metaforalar, iboralar va maqollar o‘sha xalqning tarixiy tajribasidan kelib chiqadi. Shuning uchun “til bilish” degani “madaniyatni tushunish” degani bilan teng. Buyuk tilshunos E. Sapir aytganidek: “Til nafaqat fikrni ifodalaydi, balki fikrni shakllantiradi.” Demak, xorijiy tilni o‘rganayotgan kishi o‘z tafakkurini yangi madaniyat mezonlariga moslashtiradi.Demak, xorijiy tilni o‘rganayotgan kishi o‘z tafakkurini yangi madaniyat mezonlariga moslashtiradi. 5. Madaniy kompetensiya — muvaffaqiyatli kommunikatsiyaning asosi Til o‘rganuvchi shaxs so‘z boyligini o‘zlashtirishdan tashqari, madaniy kompetensiyani ham egallashi zarur. Chunki so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish yoki grammatik jihatdan to‘g‘ri gapirish — yetarli emas; muloqotda ularning madaniy kontekstini bilish ham muhim. Masalan, ingliz tilida “How are you?” degan savol odatda salomlashish shakli, ammo javob sifatida uzun izoh emas, “I’m fine, thanks.” deyish madaniy jihatdan to‘g‘ri hisoblanadi. Shu tarzda madaniyat til qo‘llanishining chegaralarini belgilaydi. Til o‘rgatishda madaniyatni inobatga olgan metodlar — CLIL (Content and Language Integrated Learning), intercultural approach, va communicative competence tizimlarida muhim o‘rin tutadi. 6. Madaniyat orqali til o‘rganish samaradorligi Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, til o‘rganish jarayoniga madaniy materiallar — filmlar, xalq qo‘shiqlari, milliy bayramlar, afsonalar, xalq og‘zaki ijodi qo‘shilganda, o‘quvchining qiziqishi va motivatsiyasi 40% ga oshadi (Cambridge Language Survey, 2023). Madaniyat o‘quvchini o‘sha xalqning ruhiga yaqinlashtiradi. Masalan: Fransuz tilini o‘rganayotgan talaba “Le dîner français” (fransuzona kechki ovqat) madaniyatini bilsa, u so‘zlarning real ma’nosini to‘liq anglaydi. Ingliz tilini o‘rganuvchi “tea time” yoki “small talk” madaniyatini tushunsa, u tabiiy kommunikatsiyaga erishadi. Shu bois har bir xorijiy til darsida madaniy komponent bo‘lishi zarur. 7. Til o‘rgatishda madaniyatni o‘qitish metodlari Madaniyatni o‘rgatish quyidagi yo‘llar orqali amalga oshiriladi: 1. Madaniyatga oid matnlar — afsonalar, ertaklar, maqollar. 2. Multimedia vositalari — filmlar, teatr sahnalari, musiqalar. 3. Interaktiv mashg‘ulotlar — madaniy rolli o‘yinlar, milliy kiyim taqdimotlari. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 784 4. Virtual almashinuvlar — onlayn madaniy muloqot dasturlari (masalan, eTwinning). Bu metodlar tilni “quruq grammatika”dan chiqargan holda uni “tirik madaniyat” darajasiga olib chiqadi. 8. Til o‘rganishda madaniyatning ta’siri haqida statistik tahlil Quyidagi diagramma (1-rasm) til o‘rganuvchilar orasida madaniy kontekst q2o‘shilgan darslarning samaradorlik darajasini ko‘rsatadi (2023-yil, 500 nafar talaba o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalari asosida). 9. Buyuk mutafakkirlarning qarashlari Buyuk faylasuf Konfutsiy shunday degan edi: “Tilni o‘rganayotgan inson, o‘sha xalqning yuragini anglash sari birinchi qadamni qo‘yadi.” Shuningdek, nemis faylasufi Goethe ham ta’kidlagan: “Kim boshqa tilda so‘zlashni bilsa, u dunyoni ikki karra ko‘radi.” Bu so‘zlar shuni ko‘rsatadiki, tilni o‘rganish — insonni ma’naviy jihatdan boyituvchi, tafakkurini kengaytiruvchi jarayondir. Til va madaniyat — bir daraxtning ildizi va shoxlaridir. Tilni madaniy kontekstdan ajratgan holda o‘rganish, suvdan ajratilgan baliqni o‘rganish bilan barobar. Har bir so‘zning orqasida bir xalqning ruhiy olami, qadriyatlari va tarixiy tajribasi yotadi. Demak, xorijiy til o‘rganish — bu nafaqat kommunikativ mahoratni egallash, balki insoniyatning turli madaniyatlari orqali dunyoqarashni kengaytirish jarayonidir. Shu sababli, har bir o‘qituvchi dars jarayonida madaniy yondashuvni qo‘llashi, har bir o‘quvchi esa til orqali xalq ruhini his qilishi kerak. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 785 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of Speech. Harcourt 2. Kramsch, C. (1993). Context and Culture in Language Teaching. Oxford University Press. 3. Hall, E. T. (1976). Beyond Culture. Anchor Books. 4. Brown, H. D. (2000). Principles of Language Learning and Teaching. Longman. 5. Cambridge Language Survey (2023). Culture and Language Learning Effectiveness Report. 6. Byram, M. (1997). Teaching and Assessing Intercultural Communicative Competence. Multilingual Matters. 7. Krashen, S. D. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition. Pergamon. 8. Widdowson, H. G. (1998). Language and Culture: Learning and Teaching. Oxford University Press.