MEVA VA SABZAVOTLARDAN TAYYORLANGAN QUYUQLASHTIRILGAN MAHSULOTLARNI TIF TN BO'YICHA TASNIFLASHNING XUSUSIYATLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 838 MEVA VA SABZAVOTLARDAN TAYYORLANGAN QUYUQLASHTIRILGAN MAHSULOTLARNI TIF TN BO‘YICHA TASNIFLASHNING XUSUSIYATLARI Jo‘rayev Firdavs Muhiddin o‘g‘li TKTI tayanch doktoranti. Hamroqulov Mahmud G‘ofurjonovich TKTI Funktsional mahsulotlar texnologiyasi kafedrasi dotsenti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17987286 Annotatsiya. Mazkur maqolada meva va sabzavotlardan tayyorlangan quyuqlashtirilgan mahsulotlarning Tovarlarni identifikatsiyalash va tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasi (TIF TN) bo‘yicha tasniflanishi pozitsiya va subpozitsiyalar kesimida tahlil qilingan. Tadqiqot HS 2022 talqiniga asoslanib, 20-guruh doirasidagi 2002, 2007 va 2009-pozitsiyalar hamda ularning subpozitsiyalari misolida olib borilgan. Jadval va sxemalar yordamida quyuqlashtirilgan mahsulotlarni tasniflashda uchraydigan asosiy muammolar aniqlanib, mahsulotning fizik holati va funksional qo‘llanilishi hal qiluvchi mezon ekanligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: TIF TN, HS 2022, quyuqlashtirilgan mahsulotlar, meva-sabzavot, pyure, pasta, konsentrat, subpozitsiya. So‘nggi yillarda meva va sabzavotlardan tayyorlangan quyuqlashtirilgan mahsulotlar jahon oziq-ovqat savdosida muhim o‘rin egallamoqda. FAO va UN Comtrade ma’lumotlariga ko‘ra, 2000–2023 yillar oralig‘ida qayta ishlangan meva-sabzavot mahsulotlarining global savdo hajmi ikki baravardan ortiq oshgan, bunda aynan pyure, pasta va sharbat konsentratlari eng yuqori o‘sish sur’atini namoyon etgan. Xususan, meva va sabzavot sharbatlari hamda ularning konsentratlari savdosi 2010 yildagi taxminan 18 mlrd AQSh dollaridan 2023 yilga kelib 35–38 mlrd AQSh dollariga yetgan, bu esa ushbu segmentning jahon bozoridagi ahamiyati ortib borayotganini tasdiqlaydi. Mazkur mahsulotlar oziq-ovqat sanoatida yarim tayyor xomashyo, texnologik ingredient yoki ichimlik ishlab chiqarish uchun asos sifatida keng qo‘llanilmoqda. Ularning logistika jihatidan qulayligi, saqlash muddati va sanoat miqyosida qayta ishlash imkoniyatlari ishlab chiqaruvchilar va eksportyorlar uchun iqtisodiy jihatdan samarali yechim hisoblanadi. Shu bilan birga, qayta ishlash texnologiyalarining rivojlanishi natijasida pyure, pasta va sharbat konsentratlari assortimenti kengayib, TIF TNning 2002, 2007 va 2009-pozitsiyalari doirasida birbiriga yaqin, ammo funksional jihatdan farqli mahsulotlar paydo bo‘lmoqda. Bu holat ularni bojxona tasniflash jarayonini yanada murakkablashtirib, noto‘g‘ri tasniflash xavfini oshirmoqda. TIF TNning 20-guruhi meva va sabzavotlardan tayyorlangan qayta ishlangan mahsulotlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu guruh doirasida quyuqlashtirilgan mahsulotlar asosan uchta asosiy pozitsiyada tasniflanadi:  2002 – pomidordan tayyorlangan mahsulotlar;  2007 – meva yoki yong‘oqlardan tayyorlangan pyure va pastalar;  2009 – meva va sabzavot sharbatlari, shu jumladan konsentratlar. Muhim jihati shundaki, TIF TNda “quyuqlashtirilgan” yoki “konsentrat” atamalari mustaqil tasniflash belgisi emas, balki mahsulotning texnologik holatini tavsiflovchi tushuncha sifatida qaraladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 839 2002 – Pomidordan tayyorlangan mahsulotlar TIF TN subpozitsiyasi Rasmiy nomlanishi (HS 2022) Mahsulot shakli Quyuqlashtirish darajasi Tasniflash mezoni 2002.10 Pomidor pastasi Juda quyuq (pasta) Juda yuqori Pomidor xomashyosi + pasta holati 2002.90 Boshqa pomidor mahsulotlari Quyuq yoki yarim quyuq O‘rtacha–yuqori Pomidor asosli, ammo pasta emas Izoh: 2002-pozitsiyada mahsulot konsentrlangan bo‘lishi shart emas, hal qiluvchi mezon — xomashyo pomidor ekanligi. 2007 – Meva yoki yong‘oqlardan tayyorlangan pyure va pastalar TIF TN subpozitsiyasi Rasmiy nomlanishi (HS 2022) Mahsulot shakli Quyuqlashtirish darajasi Tasniflash mezoni 2007.10 Gomogenizatsiyalangan tayyor mahsulotlar Quyuq, bir xil massa O‘rtacha–yuqori Bolalar oziqovqati 2007.99 Boshqa meva yoki yong‘oq pyure va pastalari Quyuq / yarim qattiq Yuqori Ichimlik emas, oziqovqat Izoh: Ushbu pozitsiyada mahsulot konsentrlangan bo‘lishi mumkin, lekin sharbat sifatida qaralmaydi, hatto “concentrate” deb nomlansa ham. 2009 – Meva va sabzavot sharbatlari (jumladan konsentratlar) TIF TN subpozitsiyasi Rasmiy nomlanishi (HS 2022) Mahsulot shakli Quyuqlashtirish darajasi Tasniflash mezoni 2009.11–2009.19 Muzlatilgan apelsin sharbati Suyuqlik / muzlatilgan O‘rtacha–yuqori Sharbat texnologiyasi 2009.31–2009.39 Uzum sharbati Suyuqlik O‘rtacha–yuqori Ichimlik sifatida 2009.41–2009.49 Olma sharbati Suyuqlik O‘rtacha–yuqori Suyultirib ichiladi 2009.90 Boshqa meva va sabzavot sharbatlari Suyuqlik O‘rtacha–yuqori Sharbat bo‘lishi shart Izoh: 2009-pozitsiyada “konsentrat” tushunchasi faqat sharbatlarga nisbatan qo‘llaniladi va mahsulot suyuq holatda bo‘lishi shart. 2002-pozitsiya pomidordan tayyorlangan mahsulotlarni qamrab oladi. Ushbu pozitsiyada 2002.10 subpozitsiyasi pomidor pastasini o‘z ichiga oladi. Pomidor pastasi yuqori darajada quyuqlashtirilgan bo‘lishiga qaramay, uning tasniflanishida asosiy mezon quyuqlashtirish darajasi emas, balki xomashyoning aniq pomidor ekanligi hisoblanadi. 2002.90 subpozitsiyasi esa pomidor asosidagi boshqa mahsulotlarni qamrab oladi. Amaliyotda pomidor pastasini 2007-pozitsiyaga kiritish holatlari uchrashi mumkin, biroq bu xato hisoblanadi, chunki pomidor mahsulotlari uchun alohida pozitsiya mavjud. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 840 2007-pozitsiya meva yoki yong‘oqlardan tayyorlangan pyure va pastalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu pozitsiyada 2007.10 subpozitsiyasi gomogenizatsiyalangan tayyor mahsulotlarga, jumladan bolalar oziq-ovqatiga tegishlidir. 2007.99 subpozitsiyasi esa boshqa barcha meva pyure va pastalarini qamrab oladi. Mazkur subpozitsiyalarda mahsulotlar ko‘pincha yuqori darajada quyuqlashtirilgan bo‘lsada, ular ichimlik sifatida qaralmaydi. Shuning uchun “konsentrat” atamasi ishlatilgan taqdirda ham, pyure va pastalar 2009-pozitsiyaga emas, aynan 2007-pozitsiyaga mansub bo‘lishi lozim. 2009-pozitsiya meva va sabzavot sharbatlarini, shu jumladan konsentratlarni qamrab oladi. Ushbu pozitsiyada konsentrat tushunchasi faqat sharbatlarga nisbatan qo‘llaniladi. 2009.31–2009.39 (uzum sharbati), 2009.41–2009.49 (olma sharbati) kabi subpozitsiyalar sharbat mahsulotlarini aniq ajratib ko‘rsatadi. Bu yerda hal qiluvchi mezon mahsulotning suyuqlik holatida bo‘lishi va suyultirish orqali ichimlik sifatida tiklanishi hisoblanadi. Shu sababli quyuq pyure yoki pasta mahsulotlarini 2009-pozitsiyaga kiritish noto‘g‘ri hisoblanadi. Subpozitsiyalar kesimidagi tahlil shuni ko‘rsatadiki, bojxona amaliyotida eng ko‘p uchraydigan xatolar quyidagilar bilan bog‘liq:  “konsentrat” atamasini sharbat mahsulotlari bilan tenglashtirish;  mahsulotning fizik holatini (suyuqlik yoki quyuq massa) yetarlicha baholamaslik;  texnik hujjatlarda mahsulotning funksional qo‘llanilish sohasi aniq ko‘rsatilmasligi. Masalan, olma pyuresi yoki xurmo pastasi ko‘pincha noto‘g‘ri ravishda 2009-pozitsiyaga kiritiladi, holbuki ular 2007.99 subpozitsiyasiga mansub bo‘lishi kerak. Bunday xatolar bojxona to‘lovlari va statistik hisoblarda jiddiy tafovutlarga olib keladi. Meva va sabzavotlardan tayyorlangan quyuqlashtirilgan mahsulotlarni TIF TN bo‘yicha tasniflashda asosiy mezon mahsulotning quyuqlashtirilganligi emas, balki uning fizik holati, xomashyo manbai va funksional qo‘llanilishi hisoblanadi. HS 2022 talqiniga muvofiq, subpozitsiyalar darajasidagi tahlil noto‘g‘ri tasniflash holatlarining asosiy sabablari terminologik chalkashlik va mahsulot xususiyatlarini yetarlicha hisobga olmaslik ekanligini ko‘rsatadi. Mahsulotni texnologik, funksional va hujjatli jihatdan kompleks baholash quyuqlashtirilgan meva-sabzavot mahsulotlarini to‘g‘ri tasniflash, bojxona nizolarining oldini olish hamda tashqi savdo operatsiyalarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Всемирная таможенная организация. Гармонизированная система описания и кодирования товаров. Пояснительные примечания. HS 2022. – Брюссель : ВТО, 2022. 2. Всемирная таможенная организация. Гармонизированная система описания и кодирования товаров. HS 2016. – Брюссель : ВТО, 2016. 3. Товарная номенклатура внешнеэкономической деятельности Республики Узбекистан. – Ташкент : Государственный таможенный комитет РУз, 2023. 4. United Nations. UN Comtrade Database: International Trade Statistics. – New York : United Nations, 2024. – URL: https://comtradeplus.un.org ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 841 5. International Trade Centre. Trade Map: International Trade Statistics for International Business Development. – Geneva : ITC, 2024. – URL: https://www.trademap.org 6. FAO. FAOSTAT – Food and Agriculture Data. – Rome : FAO, 2024. – URL: https://www.fao.org/faostat 7. Абдулакимов И., Зиёдова Л., & Хамракулов Г. (2023). Особенности классификации товаров группы 39 ТН ВЭД “Пластмассы и изделия из них”. Зелёная химия и устойчивое развитие, 1(1), 170–171.