scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

कृत्रिम बुद्धीमत्ता आणि शासन-प्रशासन: साधक बाधक परिणाम

गोंदकर टी.डी.

Abstract

प्रस्तुत शोध निबंधात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि शासन-प्रशासन या विषयाचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. आजच्या माहिती-तंत्रज्ञानाच्या युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रशासन अधिक वेगवान, कार्यक्षम, पारदर्शक आणि नागरिकाभिमुख बनविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ई-गव्हर्नन्स, डिजिटल इंडिया, स्मार्ट गव्हर्नन्स अशा उपक्रमांत कृत्रिम बुद्धिमत्ताचा व्यापक वापर होत असून फाईल-नोटिंग, अर्ज प्रक्रिया, निधीवाटप, आरोग्यसेवा, वाहतूक व्यवस्था, सीमासुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांत त्याचे फायदेशीर परिणाम दिसून येतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ताच्या वापरातून कार्यक्षमता, पारदर्शकता, जबाबदारी, भ्रष्टाचारावर नियंत्रण आणि नागरिक-केंद्रित सेवा वाढल्या आहेत. बिग डेटा विश्लेषणामुळे धोरणनिर्मिती अधिक वैज्ञानिक बनली आहे. मात्र या तंत्रज्ञानासोबत काही गंभीर आव्हाने देखील समोर आली आहेत. रोजगार कमी होणे, नागरिकांची गोपनीयता धोक्यात येणे, अल्गोरिद्मिक पक्षपातामुळे अन्यायकारक निर्णय, ग्रामीण-शहरी डिजिटल दरी, तसेच तंत्रज्ञानावर अति-निर्भरतेमुळे प्रणाली बिघाडाचा धोका ही प्रमुख बाधक बाजू ठरते. एकंदरीत, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे शासन-प्रशासनातील एक क्रांतिकारी साधन असून त्यातून प्रशासनाचा दर्जा उंचावतो. परंतु रोजगार, गोपनीयता आणि मानवी मूल्यांचे संरक्षण या बाबींकडे योग्य लक्ष दिल्यासच त्याचा परिणाम समाजहितकारी होऊ शकतो. म्हणूनच संतुलित व जबाबदार वापर हा या तंत्रज्ञानाच्या भविष्यासाठी अत्यावश्यक आहे.

Full text

Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 58 󰭃 󰱮󰰌  -󰭈:   󰲐 󰭈. . 󰰣 .. 󰫵󰲌   󰱳, , .󰲆. .. Manuscript ID: JRD -2025-170915 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(VII) Pp. 58-61 September 2025 Submitted: 12 Aug. 2025 Revised: 25 Aug. 2025 Accepted: 14 Sept.2025 Published: 30 Sept. 2025  󰭈󰬎   󰭃 󰱮󰰌  -󰭈    󰬅 󰫼  . 󰫳 -󰭃󰫥󰫳  󰭃 󰱮󰰌 󰭈  , 󰫦󰫤, 󰫦  󰲐 󰫼 󰰍   . -󰬋󰫦󰬁,  , 󰬎󰫦 󰬋󰫦󰬁  󰬴 󰭃 󰱮󰰌 󰱿    -󰲔, 󰫦 󰭈󰲑󰬴, , 󰫰,  󰱿󰬎, 󰫤  󰰌 󰱿󰬎 󰫯 󰫤󰭃 󰫽  󰲐 󰲑 . 󰭃 󰱮󰰌󰫳  󰫦󰫤, 󰫦, , 󰭋󰲆 󰭃  󰲐-󰰗󰲑󰭅  󰬉 .   󰲄 󰲗󰫦  󰫥  . 󰭃  󰭃󰫥   󰬋    .   , 󰲐  󰫮 , 󰬉󰲐󰱲 󰫤 󰬁 󰫦, 󰬶-  ,  󰭃󰫥 -󰫦 󰭈    󰭈   . , 󰭃 󰱮󰰌  -󰭈  󰬴   󰫽 󰭈 󰫦 .  ,    󰬉 󰫤  󰰎 󰫰 󰫤 󰲑󰬉 󰫽 󰲐   . 󰬆       󰭃󰫥󰫳 󰬍 󰫽󰬌 . 󰲒󰫺󰫦: 󰭃 󰱮󰰌, -󰭈, -󰬋󰫦󰬁,  , 󰬎󰫦 󰬋󰫦󰬁. 󰭈󰬎 󰭈󰬎  󰫳 󰬀 󰭃 󰱮󰰌  -󰭈 󰫳 󰫦   󰫽󰫳   󰲐 󰫦 󰫼  . 󰫳 - 󰭃󰫥󰫳  󰭃 󰱮󰰌 (Artificial Intelligence)   󰭈  󰬆   .   󰲇 -󰭈  󰫦󰫤, 󰫦  󰲐 󰫼 󰭃 󰱮󰰌 󰱿   . 󰫯  󰲇 -󰬋󰫦󰬁, 󰬎󰫦 󰬋󰫦󰬁,   󰫯 󰬴󰬀 󰭃 󰱮󰰌 󰰍  . 󰭃  󰭃󰫥  ( 󰲐)  󰫦  󰲒   󰬋 ( 󰲐)   . 󰱿  󰭃 󰱮󰰌  󰭃󰫥 -󰭈󰫳 󰫦󰱮 󰱘    .  , 󰲄, 󰫦󰭈󰲑󰬴, 󰲐 , 󰫤 󰱿󰬎    󰬀 󰭃 󰱮󰰌 󰰍 󰲑󰰗󰲑  . 󰭃   ()   (󰬋)  󰬁 󰲐 󰲑 . 󰫽󰫳   󰲐 󰫦 󰫼󰫳 󰲆 󰭈󰬎   󰲑 󰫼  . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . 󰰣 .. 󰫵󰲌 ,  󰱳, , .󰲆. .. How to cite this article: 󰰣 .. (2025).󰭃 󰱮󰰌  -󰭈:   󰲐 Journal of Research & Development, 17(9(VII)), 58-61. Original Article Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 59  󰲑󰱯󰲆 1. -󰭈 󰭃 󰱮󰰌󰫳  󰬎󰰉  . 2. 󰭃 󰱮󰰌󰫳   () 󰲐 󰲄 . 3. 󰭃 󰱮󰰌󰫳   󰲐  󰬋  . 4. 󰭃 󰱮󰰌󰫳   󰬍 󰲑     .  󰱮   󰬶 󰲄 󰱮 (Literature Review Method)  .  󰲇-󰲇  , 󰬎, ,    󰲌 󰬅 󰰉    . -󰭈  󰭃 󰱮󰰌 󰭈 󰬆 󰱿󰬎 .   , 󰱳  ,     󰫦    󰫦 󰲆 󰭈  .   󰭈  󰫦󰫤,   󰫦 󰫼 󰭃 󰱮󰰌   󰰍   .  󰭈 󰭃 󰱮󰰌   . -󰬋󰫦󰬁    󰫯  󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱨 󰬉  .   󰲐󰫳 󰬴, 󰫦, 󰭈󰭃   󰭈󰲑󰬴    . 󰭈 󰫸󰱨 󰲐 x  󰬄 󰰉 󰫼  . 󰫦󰭈󰲑󰬴  󰲗󰫦   󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱨   .   󰲄󰱨 󰲗󰫦 󰬌  󰬄 󰰉 󰫼  . 󰭈 󰫰, , 󰫤,  󰫯 󰫤󰭃  󰫽󰲐 󰲄 󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱨   . 󰫤  -󰱿󰬎 󰲆 󰭃 󰱮󰰌    . CCTV   󰱉 󰭈󰱨 󰬁 󰭃   .  󰱿󰬎 󰬎󰫦 󰬎   󰭃 󰱮󰰌    . 󰫤 󰭀  - 󰲐    󰭃 󰱮󰰌    .   󰰌 󰱿󰬎 󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰱨   .     󰫾󰰩󰫳 󰫽 󰫼 󰭃 󰱮󰰌 󰲐 󰭃   󰭃 󰱮󰰌    .  󰬀 󰭋󰲆       . 󰫰 󰭈   󰭃 󰱮󰰌    . 󰫰 󰭈   󰭈 ( 󰲒 󰰗󰫰, -)  󰫽 󰲒  . 󰰈󰫰    󰱿󰬎   󰭃 󰱮󰰌    .  󰲒 󰫦󰬬󰫳  󰬉, 󰭈󰫤   󰫽 󰬴 , , ,   󰲒 󰰉 󰭈 󰫰    󰫦 󰬎󰫦 󰫸, 󰭀   󰭃 󰱮󰰌     . 󰭈 󰭃 󰱮󰰌 󰭈  , 󰫦  󰲐 󰫼 󰫤 . 󰭃 , ,   󰰎 󰫰   󰬉  󰭈     . -󰭈: 󰭃 󰱮󰰌  󰲐 󰫦󰫤  : 󰭃 󰱮󰰌  󰲒   -󰲔, 󰬴   󰫦󰭈󰲑󰬴   .   󰰣, 󰫦 󰭈󰲑󰬴, 󰭈󰭃      󰬉  󰲑     󰫦 . : ‘ ’ 󰬴󰫦    󰫮 󰬄. 󰱚 󰭈  (Big Data) 󰭃 󰱮󰰌 󰫽󰲐 󰲄 . 󰫽     󰱿 󰲐 󰫦  .  󰭈    . 󰭃 󰲒 󰰣,     󰬎 AI-󰲐 󰭈  . 󰬉󰲐󰱲 󰲐 󰭈󰲑󰬴  󰬎󰫤  . 󰫦: 󰭃 󰱮󰰌  , 󰫦 󰭈󰲑󰬴 󰬀 󰭋󰲆   . AI-󰲐 󰫦󰬉  -󰬋󰫦󰬁 󰭈 󰲐 󰲒   󰬄 . , , 󰫦 󰬎     󰬄 󰬉 󰭈  󰫦 . 󰲐 󰱮 -󰫦󰬬󰫳  󰫦 󰭋󰲆 Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 60 󰫮 󰬎 . AI 󰲐  󰬾󰲕 󰭈 󰭈󰫽 󰱿 󰰣 . 󰫽   󰲕   󰫤 . 󰲐-󰰗󰲑󰭅 : 󰭃 󰱮󰰌  󰲐-󰰗󰲑󰭅   󰭈 󰬉  . 󰬉  󰫸,   󰬶 󰱮 󰬄 󰫸  󰬋󰫳󰫦 󰬎󰫸 󰲐 󰫽󰲐  . 󰲐 󰫦, , 󰫤 󰭃 󰫯        .  󰲗󰫦: 󰭃 󰱮󰰌    󰲄󰫳  󰫰, 󰫤       . AI  󰲗󰫦 󰱿, ,  󰭈󰲑󰬴   󰰣   .  󰫦 󰲐      .        ,   󰲐  󰲐󰲈   . 󰫽 󰭈󰫽 󰬂󰬂  󰬌  . 󰲐 󰫤: 󰭃 󰱮󰰌  󰬁 , 󰫤,  󰭃 󰬎󰫦 󰬋󰰘󰬁. 󰲗󰫦 󰰌 󰲕  (. -) ..󰫳    󰲄 󰰉 󰭈  󰭈  󰫮 .  󰬴  󰫦󰬉, 󰬉 󰬁, 󰫸  󰲐  󰭈 󰫦  . 󰬴󰰎  󰲑  󰰉  󰬬 󰲀  . 󰫮, 󰭃 󰱮󰰌 󰭈  “󰲆 󰬋  󰰩” . 󰫽 󰭋󰲆  ,  󰲂   󰭈󰫽 󰬎   . -󰭈: 󰭃 󰱮󰰌  󰲐 󰭃 󰱮󰰌 (AI) 󰭈  , 󰫦󰫤  󰫦       󰫽 󰲐 .  󰲐 󰫦󰫤 󰬉  󰭈 󰭈 󰲐  .  󰲐: 󰭃 󰱮󰰌   󰬬  󰫦  .    󰬬   .  󰬉󰫳 󰫦󰬬     .  󰲗󰫦󰫤  󰫼  .  󰫮: 󰭃 󰱮󰰌  󰲐  󰲒󰫳  󰫼 󰫮   . 󰲐󰫳 󰱇  ,   󰲄 AI 󰱨  . 󰫰 󰫤 󰭃    , 󰲕   󰫼 󰫮 .  󰫦: 󰭃 󰱮󰰌  󰬉󰲐󰱲 󰫤 (algorithmic bias)  󰬁  . AI 󰬉󰲐󰱲   -󰰗󰲑󰭅 󰬉  󰬉   . 󰬀 󰫦󰬶 )bias)   󰫦 󰬁 󰰉 . :  , 󰫦 󰲕 󰬍󰰌  󰬉󰲐󰱲 󰫤.  : 󰭃 󰱮󰰌  󰬶-  󰫼  󰫦  . 󰬶  󰲐   󰭃   󰬉  󰲒   . -󰬶, 󰫤-󰫤 󰬀  . 󰭃󰫥 -󰫦: 󰭃 󰱮󰰌  󰭈󰬀 󰭃  󰬉 󰭈 󰬂 󰫼 󰫮 󰫦  . 󰭈 AI 󰭈󰰎 󰬎  󰬉 󰭃 ,  󰬉 󰲕 󰬎  󰬉 󰫦  󰬂 󰫼 . 󰲐   󰫸 󰲕 󰬎 󰭃 󰬉  “󰭃󰭈 󰭈”  . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 61 󰭈      . 󰭃 󰱮󰰌 󰭈 󰲒 󰫼 󰱇 ,  , ,    󰬉   󰫽    .  󰫰 , 󰲐󰫳 󰱆 󰫤,  󰫤   󰬎󰫤   󰬉   󰲐    . 󰭃 󰱮󰰌  -󰭈  󰬴  .  󰫦󰫤, , 󰫦  󰲐 . 󰫦󰭈󰲑󰬴  󰫥  󰱿 󰲐 . 󰲐   , 󰭋󰲆    󰲗󰫦  󰭈 . 󰭃 󰫽  AI   ,  󰫮 ,  , 󰭃    󰬋  . AI 󰭈 "󰭃󰭈" 󰫼  󰫦 . 󰫽  󰲆 󰬌 .  󰭃 󰱮󰰌  -󰭈  󰬴  . 󰭃 󰱮󰰌 -󰭈 , 󰫦  󰫦󰫤   . 󰭃 󰫽  , ,    󰬋  . 󰫽  "󰭃󰫥   󰬉   "  󰬌 .  󰲐 ,  󰫤 ,  󰰧󰬉 (reskilling)   󰬉    󰰉 󰭃 󰱮󰰌  .  󰲆 󰬉 󰭃 󰱮󰰌   󰭈  󰭈    󰰉 . 󰫰 , , 󰭈󰫤  󰲐  󰫳  󰭃 󰱮󰰌    - . 󰫦 󰬶  1. Choudhury, A. (2021(. Artificial Intelligence and privacy issues in governance. Journal of Digital Governance, 5(2(, 45-59. 2. Kumar, S. (2021(. Role of Artificial Intelligence in Indian e-governance. International Journal of Public Administration, 44(3(, 210-225. 3. Mishra, R. (2020(. Transparency in governance through AI. Indian Journal of Administrative Studies, 12(1(, 33-41. 4. Sharma, P. (2022(. AI and citizen-centric services: A case study of Digital India. Global Governance Review, 8(4(, 112-128. 5. , 󰰗󰭅 (2020(. -󰬋󰫦󰬁   󰭃󰫥. 󰬉: 󰱳 󰭈. 6. 󰰏,  (2018(.    󰭈.  : 󰬶. 7. , . . (2017(.  󰭃󰫥  󰱿󰬎. :  󰭈. 8. ,  (2021(. 󰬎󰫦 󰬋󰫦󰬁: 󰬉  󰬎. :  󰭈. 9. 󰬋,  (2022(. 󰭃 󰱮󰰌   󰲐. : 󰫦 󰭈.