INKLYUZIV TA'LIM SINFLARIDA BOSHLANG'ICH TAYANCH- KORREKSION IMKONIYATLARI CHEKLANGAN BOLALARNI O'QITISH BO'YICHA PEDAGOGIK JARAYONNI TASHKIL ETISH YO'LLARI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 31 INKLYUZIV TA’LIM SINFLARIDA BOSHLANG‘ICH TAYANCHKORREKSION IMKONIYATLARI CHEKLANGAN BOLALARNI O‘QITISH BO‘YICHA PEDAGOGIK JARAYONNI TASHKIL ETISH YO‘LLARI Usmonova Shohsanam Shavkatovna Andijon davlat pedagogika instituti Gumanitar fanlari kafedrasi o’qituvchisi. Yo’ldasheva Dilshodaxon Murodbek qizi Maxammadaliyeva Go’zaloy Axmadali qizi Maxsus pedagogika fakulteti logoped yo’nalishi 204-guruh talabalari https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17988079 Annotatsiya: Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim sinflarida boshlang‘ich tayanch korreksion imkoniyatlari cheklangan bolalarni o‘qitish jarayonini tashkil etishning nazariy va amaliy asoslari ilmiy tahlil etiladi. Pedagogik jarayonning samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar, individuallashtirilgan ta’lim dasturi, differensial yondashuv, o‘qituvchi kompetensiyalarining ahamiyati va ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi batafsil yoritiladi. Shuningdek, xalqaro tajriba hamda O‘zbekiston ta’lim tizimidagi inklyuziv yondashuvning rivojlanish jarayoni tahliliy asosda bayon qilingan. Kalit so’zlar: inklyuziv, ta’lim, ijtimoiy psixologiya, korreksiya, pedagogika, kompetensiya. Annotation: This article provides a scientific analysis of the theoretical and practical foundations of organizing the process of educating children with limited primary correctional opportunities in inclusive education classes. The factors affecting the effectiveness of the pedagogical process, the individualized educational program, the differential approach, the importance of teacher competencies, and the system of socio-psychological support are discussed in detail. International experience and the development of the inclusive approach in the education system of Uzbekistan are also described on an analytical basis. Keywords: inclusive, education, social psychology, correction, pedagogy, competence. Аннотация: В данной статье представлен научный анализ теоретических и практических основ организации процесса обучения детей с ограниченными возможностями коррекционного обучения в начальной школе в инклюзивных классах. Подробно рассмотрены факторы, влияющие на эффективность педагогического процесса, индивидуализированной образовательной программы, дифференцированного подхода, важности компетенций учителя и системы социальнопсихологической поддержки. На аналитической основе также описан международный опыт и развитие инклюзивного подхода в системе образования Узбекистана. Ключевые слова: инклюзивное образование, социальная психология, коррекция, педагогика, компетентность. Zamonaviy ta’lim tizimida insonparvarlik, tenglik va adolat tamoyillari alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir bolaning sifatli ta’lim olish huquqini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan bolalar uchun qulay va samarali ta’lim muhitini yaratish inklyuziv ta’lim konsepsiyasining asosiy maqsadini tashkil etadi. Inklyuziv YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 32 ta’lim bolalarning psixofiziologik holati va ehtiyojlaridan qat’i nazar, ularni umumta’lim maktablari jarayoniga to‘liq jalb etishni nazarda tutadi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun hamda BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi konvensiyasi asosida mamlakatda inklyuziv ta’lim me’yoriy-huquqiy jihatdan keng joriy qilinmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich bosqichdagi tayanch korreksion ehtiyojlarga ega bolalar bilan ishlash maxsus metodik yondashuv, pedagogik professionallik va korreksion texnologiyalarni talab etadi. Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning teng imkoniyatlar asosida bir maktabda, bir sinfda tahsil olishi uchun yaratilgan pedagogik tizimdir. Mazkur tizimning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat. Ta’lim jarayoni har bir bolaning individual rivojlanish darajasi, bilish imkoniyatlari va psixologik ehtiyojlariga mos ravishda tashkil etilishi lozim. Bu yondashuv inklyuziv sinflarning asosiy metodologik negizini tashkil etadi. Inklyuziv ta’lim sharoitida o‘quv xonalarini moslashtirish, o‘quv materiallarini yengillashtirish, texnik yordam vositalaridan foydalanish, didaktik resurslarni ko‘paytirish talab etiladi. Bunga maxsus partalar, panduslar, audio va vizual o‘quv materiallar kiradi. Imkoniyati cheklangan bolalarning rivoji uchun korreksion mashg‘ulotlar ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida olib borilishi kerak. Bu jarayon o‘quvchi qobiliyatiga mos ravishda muntazam rejalashtiriladi. Boshlang‘ich sinf yoshidagi imkoniyati cheklangan bolalarda eshitish, ko‘rish, nutq, tayanch-harakat tizimi va intellektual rivojlanishdagi cheklanishlar uchrashi mumkin. Ularning har biri maxsus pedagogik yondashuvni talab etadi. Bu toifadagi bolalarda so‘z boyligi, grammatik tuzilmani tushunish va fikrni ifodalashda qiyinchiliklar kuzatiladi. Logopedik mashg‘ulotlar, fonetik-fonematik rivojlantirish va kommunikativ treninglar muhim o‘rin tutadi. Eshitishida muammosi bor bolalar uchun ovozni kuchaytiruvchi texnik vositalar, ko‘rishida cheklanishi bor bolalar uchun esa Braille matnlari, kontrastli tasvirlar va audiomateriallar zarur bo‘ladi. Bu guruh bolalari uchun jismoniy muhitni moslashtirish, maxsus moslamalar va jismoniy terapiya ko‘makchi vosita sifatida qo‘llanadi. Imkoniyati cheklangan har bir bola uchun alohida IUP ishlab chiqilishi lozim. Unda bolaning diagnostik natijalari, rivojlanish maqsadlari, pedagogik vazifalar, korreksion mashg‘ulotlar rejasi va monitoring tizimi aks ettiriladi. Inklyuziv sinflarda yengillashtirilgan matnlar, ko‘rgazmali vositalar, audio-video resurslar, grafik-organayzerlar qo‘llanilishi o‘quvchilarning bilish jarayonini yengillashtiradi. Logopedik mashg‘ulotlar, psixologik treninglar, kognitiv rivojlantiruvchi o‘yinlar, harakat terapiyasi muntazam ravishda tashkil etilishi kerak. Inklyuziv ta’limda ko‘p kanalli o‘qitish, differensial yondashuv, kooperativ o‘qitish, multisensor metodlardan foydalanish samaradorlikni oshiradi. Ular yordamida har bir o‘quvchi o‘z imkoniyatlari darajasida faol ishtirok eta oladi. Inklyuziv sinf o‘qituvchisi defektologik asoslarni bilishi, psixologik-pedagogik yondashuvlarga ega bo‘lishi, moslashtirilgan metodikalarni qo‘llay olishi va ota-onalar bilan tizimli hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi zarur. Inklyuziv sinfda bolalarning ijtimoiylashuvini ta’minlash, o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Psixologik xizmat moslashuv jarayonini yengillashtirish, emotsional holatni YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 33 barqarorlashtirish va ota-onalarga metodik maslahat berishda muhim rol o‘ynaydi. Oila– maktab hamkorligi bolaning rivoji uchun eng muhim omillardan biridir. Finlyandiya, Kanada, Yaponiya, Janubiy Koreya kabi davlatlarda inklyuziv ta’limda yordamchi pedagoglar, moslashtirilgan texnologiyalar va qo‘shimcha xizmatlar keng qo‘llanadi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda inklyuziv sinflar soni ortib bormoqda, maxsus pedagoglar tayyorlanmoqda, umumta’lim maktablarida logoped, tiflopedagog, surdopedagog va psixologlar soni oshirilmoqda. Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’lim sinflarida boshlang‘ich tayanch korreksion ehtiyojga ega bolalarni o‘qitish — bu murakkab, ammo samarali tashkil etilganda natijasi yuqori bo‘ladigan pedagogik jarayondir. Mazkur jarayonning muvaffaqiyati individuallashtirilgan yondashuv, moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, korreksion mashg‘ulotlarning integratsiyasi, pedagoglarning kasbiy kompetensiyasi va ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimiga bevosita bog‘liqdir. Inklyuziv ta’limning asosiy g‘oyasi shundan iboratki: “Har bir bola imkoniyatlari bilan emas, balki unga yaratilgan sharoitlar bilan rivojlanadi.” Shu nuqtai nazardan, ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari — o‘qituvchi, otaona, psixolog va jamiyat vakillari birgalikda harakat qilgandagina inklyuziv ta’limning maqsadlariga erishish mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2021. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Inklyuziv ta’limni joriy etish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. – Toshkent, 2021. 4. BMT. “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida Konvensiya”. – Nyu-York, 2006. 5. UNESCO. Inclusive Education: Guidelines for Policy Makers. – Paris: UNESCO Publishing, 2009. 6. Booth, T., Ainscow, M. The Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in Schools. – Bristol: CSIE, 2011.