INTELEKTNI O'LCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR

468 INTELEKTNI O‘LCHASHDA ZAMONAVIY TESTLAR Ilesova Nilufar Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17990661 Annotatsiya: Mazkur tezisda intellektni o‘lchashga qaratilgan zamonaviy testlarning yuzaga kelishi va tarixiy rivojlanish bosqichlari ilmiy tahlil qilinadi. Ishning maqsadi Frensis Galtonning dastlabki antropometrik yondashuvlaridan Alfred Bine-Simon shkalasining kognitiv asoslari orqali David Veksler va J.K.Ravenning ko‘p omilli, standartlashtirilgan zamonaviy modellari (WAIS, WISC, RPM)gacha bo‘lgan evolyutsiyani yoritishdan iborat. Asosiy e'tibor intellekt testlarining nazariy asoslari, xususan, klassik test nazariyasidan javob elementlari nazariyasiga (IRT) o‘tish bilan bog'liq psixometrik takomillashuvga qaratilgan. Xulosa qismida ushbu testlarning ta'lim, kadrlar tanlash va klinik psixologiyadagi o‘rni hamda ularning madaniy neytralligini oshirishga qaratilgan kelajakdagi yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Intelekt, Psixometriya, IQ, Zamonaviy testlar, tarix, validlik, reliablik Annotation: In this thesis, the emergence of modern tests aimed at measuring intelligence and the historical stages of their development are examined through scientific analysis. The purpose of the study is to highlight the evolution from Francis Galton’s early anthropometric approaches and the cognitive foundations of the Alfred Binet–Simon scale to the multifactorial, standardized modern models of David Wechsler and J. C. Raven (WAIS, WISC, RPM). The main focus is on the theoretical foundations of intelligence tests, particularly on psychometric advancements associated with the transition from classical test theory to item response theory (IRT). In the conclusion, the study discusses the role of these tests in education, personnel selection, and clinical psychology, as well as future directions aimed at enhancing their cultural neutrality. Key words: Intelligence, Psychometrics, IQ (Intelligence Quotient), modern tests, history, validity, reliability KIRISH Intelektni O‘lchashning Dastlabki Asoslari. Intelektni ilmiy o‘lchashga bo‘lgan qiziqish XIX asr oxirida sezilarli darajada oshgan. Frensis Galtonning (1888) individual farqlarni o‘rganishga qaratilgan antropometrik yondashuvi psixometriya rivojlanishiga zamin yaratgan. Galtonning ishlarida sensor-motor qobiliyatlar intellektning asosi sifatida ko‘rilgan, ammo bu yondashuv keyinchalik intellektning murakkab tuzilishini yetarlicha aks ettirmasligi sababli tanqid qilingan (Boring, 1950). Jeyms Makkinn Kettellning (1890) "Menta Testlar" atamasini kiritishi intellektni o‘lchash sohasidagi keyingi izlanishlar uchun muhim qadam bo‘lgan. Uning testlari ham asosan reaksiyaning tezligi va sezgi chegaralarini baholashga qaratilgan bo‘lib, ta'limdagi muvaffaqiyat bilan kuchli korrelyatsiya ko‘rsatmagan. Alfred Bine va Intellekt Koeffitsiyentining (IQ) Paydo Bo‘lishi. Intelektni o‘lchashdagi haqiqiy burilish nuqtasi Alfred Bine va Teodor Simonning (1905) faoliyati bilan bog'liq. Ularning testi Parij maktablarida o‘qishda qiyinchiliklarga duch kelayotgan bolalarni aniqlash maqsadida ishlab chiqilgan. Bine-Simon shkalasi "aqliy yosh" (mental age) tushunchasini kiritgan bo‘lib, bu yondashuv intellektni sensor-motor emas, balki yuqori darajadagi kognitiv jarayonlar (xotira, e'tibor, tushunish, mulohaza yuritish) orqali baholashga asoslangan (Bine & Simon, 1905). Lyuis Terman (1916) Binet-Simon testini Stenfordda qayta 469 ko‘rib chiqib, Intellekt Koeffitsiyenti (IQ) formulasini yaratgan: IQ=(Aqliy yosh/Haqiqiy yosh)×100. Stenford-Bine testi uzoq yillar davomida intellektni o‘lchashda standart vosita sifatida foydalanilgan. Zamonaviy Testlarning Shakllanishi. XX asrning o‘rtalariga kelib, IQ testlarining kamchiliklari, ayniqsa, bir omilli intellekt nazariyasiga asoslangani tanqid qilingan. Veksler Shkalalari: David Veksler intellektni bir emas, balki turli xil o‘zaro bog'liq bo‘lgan qobiliyatlar majmuasi deb hisoblagan. Uning kattalar (WAIS, 1939) va bolalar (WISC, 1949) uchun yaratgan shkalalari verbal va bajariluvchi (performance) bo‘limlardan tashkil topgan bo‘lib, intellektning turli qirralarini aniqlashga imkon beradi. Veksler testlarining muhim xususiyati shundaki, ular IQ ni yosh guruhidagi tengdoshlarning o‘rtacha ko‘rsatkichiga nisbatan standartlashtirilgan ball sifatida taqdim etadi (Wechsler, 1958). Progressiv Matritsalar: Charlz Spirmanning g (umumiy intellekt) omili nazariyasiga asoslanib, J.K.Raven tomonidan ishlab chiqilgan Progressiv Matritsalar (RPM, 1938) asosan madaniyatdan xoli (culture-fair) o‘lchash vositasini yaratishga qaratilgan. Ushbu test til va madaniy bilimga emas, balki mantiqiy fikrlash va induktiv mulohazaga tayanadi (Raven, 1983). Bu testlar ijtimoiy-madaniy farqlardan qat'i nazar, umumiy intellektni samarali o‘lchashga yordam beradi. Psixometrik Takomillashuv va Nazariy Asoslar. Zamonaviy testlarning tarixi ularning psixometrik xususiyatlari (validlik va reliabillik) takomillashuvi bilan chambarchas bog'liqdir. Klassik test nazariyasidan (CTT) javob elementlari nazariyasiga (IRT) o‘tish test tuzish metodologiyasini sezilarli darajada yaxshilagan. IRT test ballarini ob'ektivroq baholash, test elementlarining qiyinlik darajasini aniqroq o‘lchash va testlarni yosh guruhlari bo‘yicha moslashtirish imkonini beradi (Lord & Novick, 1968). Shu bilan birga, zamonaviy testlar Sternbergning muvaffaqiyatli intellekt nazariyasi yoki Gardnerning ko‘p qirrali intellekt nazariyasi kabi murakkab nazariyalarni hisobga olgan holda ko‘p omilli modellarga o‘tgan (Carroll, 1993). XULOSA Intelektni o‘lchashda zamonaviy testlarning tarixi asosan XIX asr oxiridagi dastlabki sensormotor yondashuvlardan XX asr boshidagi kognitiv qobiliyatlarni o‘lchovchi Bine-Simon shkalalariga o‘tish bilan boshlangan. IQ ning kiritilishi sohada inqilob yasagan bo‘lsa-da, keyinchalik bu bir omilli model tanqid ostiga olingan. Veksler shkalalari va Raven matritsalari kabi zamonaviy vositalar intellektni ko‘p omilli, standartlashtirilgan va psixometrik jihatdan ishonchliroq tarzda o‘lchash imkonini bergan. Bugungi kunda intellekt testlari nafaqat ta'lim va klinik amaliyotda, balki xodimlar tanlashda va neyropsixologik baholashda ham keng qo‘llaniladi. Ularning evolyutsiyasi psixometrik metodologiyaning doimiy takomillashuvi (CTT dan IRT ga) va intellektning murakkab nazariy modellarini (masalan, Kettell-Horn-Kerroll modeli) hisobga olgan holda amalga oshirilmoqda. Kelajakdagi tadqiqotlar intellekt testlarini madaniy neytrallikni oshirish va kognitiv neyrofan yutuqlari bilan integratsiyalashga qaratilishi kutiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Binet, A., & Simon, T. (1905). Méthodes nouvelles pour le diagnostic du niveau intellectuel des anormaux. L'Année Psychologique, 12(1), 191-244. (Dastlabki manba) 2. Boring, E. G. (1950). A history of experimental psychology (2nd ed.). Appleton-CenturyCrofts. (Tarixiy manba) 3. Carroll, J. B. (1993). Human cognitive abilities: A survey of factor-analytic studies. Cambridge 470 University Press. (Keng qamrovli nazariy manba) 4. Cattell, J. M. (1890). Mental tests and measurements. Mind, 15(59), 373–381.