The Caucasus Economic and Social Analysis Journal of Southern Caucasus

THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNALOF SOUTHERN CAUCASUS MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL VOLUME 65 (13) ISSUE 03 2025 © THE SOUTHERN CAUCASUS SCIENTIFIC JOURNALS ISSN: 2298-0946 (Print), ISSN: 1987-6114 (Online); DOI PREFIX:10.36962/CESAJSC https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC AGRICULTURAL, ENVIRONMENTAL & NATURAL SCIENCES SOCIAL, PEDAGOGY SCIENCES & HUMANITIES MEDICINE AND BIOLOGY SCIENCES REGIONAL DEVELOPMENT AND INFRASTRUCTURE ECONOMIC, MANAGEMENT & MARKETING SCIENCES LEGAL, LEGISLATION AND POLITICAL SCIENCES ART AND FILM STUDIES CINEMATOGRAPHY GEORGİA, TBİLİSİ 2025 JOURNAL INDEXING The beautiful thing about learning is nobody can take it away from you—B. B. King THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNALOF SOUTHERN CAUCASUS MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL VOLUME 65 (13) ISSUE 03 2025 © SC SCIENTIFIC JOURNALS ISSN: 2298-0946 (Print), ISSN: 1987-6114 (Online); DOI PREFIX:10.36962/CESAJSC CROSSREF FREESIA ISDSJ DISSEMINATION SCORES 2025 – 18.83 QUALITY FACTOR 2025 – 1.3 2 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Editors-in-chief: Historical and Natural Sciences Lienara Adzhyieva Tubukhanum Gasimzadeh Social, Pedagogy Sciences & Humanities Eka Avaliani Medicine, Veterinary Medicine, Pharmacy and Biology Sciences Mariam Kharaishvili Technical, Engineering & Applied Sciences Nikolay Kurguzov Regional Development and Infrastructure Lia Eliava Economic, Management & Marketing Sciences Badri Gechbaia ISSN: 1987-6521 (Print); ISSN:2346-7541 (Online); DOI prefix: 10.36962/CESAJSC; UDC: 3/k-144 ©Publisher: Representation of Azerbaijan International Diaspora Center in Georgia. ©Editorial office: 0165 Georgia. Marneuli municipality. Village Takalo. ©Typography: Representation of Azerbaijan International Diaspora Center in Georgia. Registered address: 0165 Georgia. Marneuli municipality. Village Takalo. Telephones: +994 55 280 70 12; +994 55 241 70 12 (Whatsapp), Website: https://scsj.fisdd.org/index.php/CESAJSC E-mail: [email protected]; [email protected] ©Publisher: ESIF NGO, I/N: 404619864 ©Typography: ESIF NGO, I/N: 404619864 Registered Address / Service Address: Georgia, Tbilisi, Mtatsminda district, Jorjadze Street N 5, floor 1 Director & Shareholder: Namig Isazade Telephones: +994 55 280 70 12; +994 55 241 70 12 (Whatsapp), Website: https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC E-mail: [email protected]; [email protected] Accepted for publication in this edition 24.11.2025 © NGO RAIDCG. NGO ESIF. The Southern Caucasus Media. All rights reserved. Reproduction, storage in a retrieval system, or transmitted in any form, electronic, mechanic photocopying of any publishing of Southern Caucasus Scientific Journals permitted only with the agreement of the publisher. The editorial board does not bear any responsibility for the contents of advertisements and papers. The editorial board’s views can differ from the author’s opinion. The journal published and issued by NGO RAIDCG. 3 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 TABLE OF CONTENTS Yevhen Shkurov, Diana Fayvishenko, Maryna Kovinko, Namig Isazade VALUE FOUNDATIONS AND NARRATIVES OF UKRAINE’S TERRITORIAL BRANDING ………..... 04-21 Nizami Seyidaliyev, Elkhan Allahverdiyev, Elvin Safiyev EFFECT OF ORGANIC FERTILIZER STANDARDS ON SOYBEAN PLANT PRODUCTIVITY AND SOIL FERTILITY ……………………………………………………………………………………..……………….. 22-32 Sədaqət İbrahimova, Vəfa Əliyeva ENERGETİKA SƏNAYESİNDƏ AUDİT XİDMƏTLƏRİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ SƏMƏRƏLİLİYİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ ....................................................................................................................... 33-39 Aida Aliyeva, Samed Yusifov MICROCONTROLLER-BASED DEVICE FOR VOLTAGE PROTECTION OF ELECTRICAL EQUIPMENT ………………………………………………………………………………………………….... 40-46 Samirə Mansurova, Allahverdi Ələkbərzadə HORİZONTAL QUYULARIN OPTİMALLAŞDIRILMASI: AXINA NƏZARƏT CİHAZLARININ (ANC) TƏTBİQİ ................................................................................................................................................ 47-53 Улдуз Маммедова, Анар Сулейманов РАБОТА СИСТЕМЫ, КОНТРОЛИРУЮЩЕЙ ПРОЦЕСС АБСОРБЦИИ ПРИРОДНОГО ГАЗА …… 54-65 Leyla Vəzirova, Aynur Sadıqova BİTKİ TULLANTILARI ƏSASINDA SORBENTLƏRİN ALINMASI VƏ SU HÖVZƏLƏRİNİN TƏMİZLƏMƏSİNDƏ TƏDQİQİ .............................................................................................................. 66-73 Şirin Baxşəliyeva, Cavidan Israfilov MAİLİ VƏ ÜFÜQİ QUYULARIN NEFT QAZ HASİLATINDA ROLU ...................................................... 74-79 4 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 VALUE FOUNDATIONS AND NARRATIVES OF UKRAINE’S TERRITORIAL BRANDING Yevhen Shkurov1, Diana Fayvishenko2, Maryna Kovinko3, Namig Isazade 1Ph.D. in Philology, Associate Professor, Department of Journalism and Advertising, State University of Trade and Economics, Kyiv, Ukraine, [email protected], ORCID: 0000-0001-5947-599X 2D.Sc. in Economics, Head of the Department, Professor of the Department of Journalism and Advertising, State University of Trade and Economics, Kiev, Ukraine, Fayvishenko[email protected] ORCID: 0000-0001-7880-9801 3Ph.D. in Philology, Associate Professor, Department of Journalism and Advertising, State University of Trade and Economics, Kyiv, Ukraine, m.kov[email protected]a ORCID: 0009-0008-2540-8105 4PhD in BA, UNEC, IRETC MTÜ, namisazad[email protected] (Estonia, Tallinn) ABSTRACT Objective. The processes and mechanisms shaping the territorial brand of Ukrainian localities amid Russia’s full-scale war against Ukraine. Methods. The methodological toolkit comprised discourse analysis of official statements, qualitative media monitoring of digital platforms, and a comparative case-study approach. Results. Five integral characteristics of wartime territorial branding were identified: a value-laden moral base (will, courage, solidarity); personalized stories of resilience; synergy between traditional and digital media; flexible governance models; and metrics of transparency and trust. It was demonstrated that citizen involvement in narrative construction amplifies reputational effects, whereas digital instruments minimise the temporal lag between an event and global audience reaction. Conclusions. Wartime branding of Ukrainian territories transforms classical marketing paradigms by interweaving crisis communication, public diplomacy, and participatory governance. Strategic advantage derives from the brand’s rootedness in local practices and its simultaneous transmission through global information networks. The brand thus becomes a factor of information security and economic futurity, laying reputational capital for post-war growth. Keywords: branding; place marketing; brand management; digital communications; resilience; Ukraine; courage; Be Brave Like Ukraine; public diplomacy; crisis communications; information warfare; narratives. Introduction Russia’s full-scale invasion of Ukraine in 2022 profoundly affected the perception and positioning of Ukrainian cities, regions, and the country as a whole on the world stage. Place branding – the strategic activity of creating a unique image of a city, region, or country – has gained particular significance during wartime (Мадрига, 2024). Prior to the invasion, place marketing in Ukraine was aimed primarily at attracting investment, developing tourism, and enhancing a positive image; during the war it has become a key instrument not merely for local development but for Publication history Article received: 22.09.2025 Article accepted: 06.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-01 5 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 consolidating international support. The need emerged actively to steer the national narrative so as to counter hostile propaganda and convey the truth to the world. Within the first weeks of the invasion the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine launched a communication strategy designed to craft and transmit a national narrative to a global audience (City Nation Place, 2023, 21 February). Concurrently, the role of the digital environment in advancing place brands has grown rapidly. Whereas previously traditional instruments – offline advertising, events, print materials – sufficed, digital marketing is now an indispensable component of a successful strategy (Yankovets & Levytska, 2024). In wartime, when physical travel is restricted, online communication and social media constitute the principal channels for conveying the images and values of Ukrainian cities to the world. For the international scholarly community Ukraine’s experience offers a unique example of how, under crisis conditions, a resilient place brand can be formed that not only safeguards identity but also mobilizes support and resources for future reconstruction. Foundations of sustainable development during wartime must reconcile economic resilience, balanced environmental practices, and social cohesion (Perevozova, 2022). Russian aggression has shattered this tripartite support, exposing structural vulnerabilities that existed before 2022. Reconstruction must reach beyond a return to the status quo ante and be envisaged as an opportunity to overcome chronic disparities – from energy inefficiency to unequal access to cultural services. Accordingly, a regional brand positions a territory not through the fact of destruction but through the ambition to rethink its economic model in favour of circular technologies, green energy, the creative economy, and recovery logics capable of generating added value even amid active hostilities. Strategic brand management of a territory, especially under wartime conditions and pervasive digitalization of communications, hinges on finding an equilibrium between ambitious development goals and the realities of an uncertain environment. The chosen strategic course rests upon the principles of an integrated brand-management system, whose core task is to ensure an optimal balance between costs, risks, and expected socio-economic benefits (Fayvishenkо, 2020). Optimality criteria are defined through a set of indicators that simultaneously reflect local economic resilience, community engagement, reputational potential, and media visibility – components shaping the competitiveness of Ukrainian territories in wartime. Research object The study focuses on the processes and mechanisms of territorial brand formation in Ukrainian localities amid Russia’s full-scale war. Research methodology The methodology drew on discourse analysis of media narratives, involving a systematic review of official governmental statements to identify the key rhetorical accents of wartime place branding. A literature review provided the theoretical framework. Qualitative monitoring of digital platforms captured the dynamics of narratives within the online environment. The picture was complemented by a comparative case study of territories, enabling exploration of local variations in overarching national meanings. 6 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Review of Related Literature In their article, Jasper Eshuis and Laura Ripoll González (2025) delineate the pressing problem of conceptual diffusion surrounding place branding and offer a systematic remedy: a critical rereading of the literature culminating in an empirically workable definition of the place brand as a multidimensional experience. The authors show that contemporary discourse sustains three interpretative logics. The symbolic view reduces the brand to emblematic signs and visual markers; the cognitive view treats it as a web of associations in stakeholders’ minds; and the incorporated view, favored by the authors, conceptualizes the brand as a dynamic amalgam of material, discursive, and institutional elements designed to elicit embodied, affect-laden encounters with space (Eshuis & Ripoll González, 2025). Accordingly, they define the place brand as a marketing system of performative assemblages that selectively invite diverse groups to a multisensory experience of the territory (Eshuis & Ripoll González, 2025). Lisa Källström and Per Siljeklint (2024) concentrate on how internal and external stakeholders construe the nature and purposes of place branding. Empirical work in two Swedish municipalities reveals that participants in participatory place branding filter the process through four interwoven paradoxes: the intended audience (local community or external publics); the strategic stance (seeking novel meanings or leveraging existing assets); the citizen’s role (active co-creation or passive consumption); and the primary value (the process itself or the end result) (Källström & Siljeklint, 2024). These conflicting perceptions generate typical stakeholder profiles – critics, innovators, and relators – each influencing collaboration dynamics and demanding differentiated managerial approaches (Källström & Siljeklint, 2024). Effectiveness, the authors argue, stems not from homogenising viewpoints but from consciously embracing and productively working through the tension between opposing expectations, since paradoxes can furnish wells of creativity and mutual learning (Källström & Siljeklint, 2024). The monograph by Vincent Mabillard, Martial Pasquier, and Renaud Vuignier (2024) demonstrates persuasively that viable place branding and marketing are unattainable unless integrated into the public-policy cycle and underpinned by co-ordinated management of local resources. Branding is treated as a managerial instrument that aligns public policies to enhance a place’s attractiveness for business, residents, and tourists (Mabillard et al., 2024). The book offers a phased algorithm – from competitiveness diagnostics and stakeholder engagement through target-group prioritization and tool selection to monitoring – while stressing that every decision possesses a political substratum and is ratified by elected bodies (Mabillard et al., 2024). Drawing on multifaceted cases across continents, the authors show how political regimes, governance structures, and resource bases shape branding strategies. Conceptually, they distinguish clearly between place marketing (behavioral change in target groups) and place branding (reputation and soft power), yet underscore their complementarity within a territorial strategy (Mabillard et al., 2024). In a position paper, Mihalis Kavaratzis (2024) reflects on the evolution of place-branding studies, charting the field’s shift from an initial conflation with product branding to a multifaceted arena integrating public-policy management, community engagement, and critical interrogation of place identity. Key conceptual milestones emerge: moving beyond promotional logic, accentuating stakeholder participation, differentiating marketing, promotion, and branding per se, and consolidating three contemporary approaches – symbolic, cognitive, and experiential – where the brand is understood as an embodied encounter with space (Kavaratzis, 2024). Looking forward, Kavaratzis identifies four strategic imperatives: environmental sustainability, authenticity, 7 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 technological innovation (including big data and generative AI), and inclusivity, all anchored in an accountability system that combines quantitative and qualitative metrics (Kavaratzis, 2024). He also calls for methodological expansion through arts-based approaches capable of capturing the complex emotional and sensory dimensions of human–place interaction (Kavaratzis, 2024). Thanh Cuong Dang, Thi Thao Banh, Thi Hang Trinh, Thi Viet Hoang, and Thi Ngoc Han Doan (2023) test empirically whether components of place marketing can stimulate foreign direct investment decisions in Nghệ An Province, Viet Nam. For middle-income regions, they note, decisive factors extend beyond institutional service to encompass the quality of the territorial product – infrastructure, natural and human resources – and a competitive pricing policy. The authors recommend focusing on upgrading industrial zones, streamlining procedures, and enhancing local workforce skills (Dang et al., 2023). Tetiana Madryha (2024) analyses the transformation of Ukraine’s national brand after Russia’s full-scale invasion on 24 February 2022, drawing on Nation Brands Index and Country Brand Index data and on the Ukraine NOW and Be Brave Like Ukraine initiatives. She argues that systematic external communications by government and diplomacy, personalization of the brand through President Volodymyr Zelenskyi, and societal consolidation around messages of bravery, unity, and resilience were decisive in improving perceptions (Madryha, 2024). A brand grounded in the values of freedom and dignity, she concludes, is indispensable for mobilising international support during wartime and for attracting investment and tourists in the post-war period, provided systematic efforts are made to entrench the reputational gains achieved (Madryha, 2024). In their 2022 article, Sergiy Kalinichenko, Kateryna Spodar, Andrey Gribinyk, Valentyna Kholodok, and Volodymyr Lagodiienko propose a harmonized methodology for place-brand formation that weaves together strategic analysis, marketing positioning, and publicadministration tools. They demonstrate that brand effectiveness depends less on creative visual identity than on clear goal-setting and a systematic management cycle. Four tool-sets – strategic, symbolic, advertising, and PR – are distinguished, and their deployment is said to require alignment with the community’s overarching socio-economic mission, rather than confinement to image campaigns (Kalinichenko et al., 2022). A notable contribution lies in foregrounding the managerial nature of the brand: it is treated as a governable system of values and resources that demands a clearly identified sponsor, a development team, and post-project support mechanisms (Kalinichenko et al., 2022). Practical significance resides in criteria of effectiveness that can underpin audits of territorial strategies across administrative contexts. Adhering consistently to this logic, the authors contend, secures durable competitive advantage for territories on the global markets for capital, talent, and ideas (Kalinichenko et al., 2022). Finally, Karasev and Matveieva (2024) illustrate how the rebranding of Dnipro may serve as a managed instrument of post-war reconstruction, simultaneously boosting the city’s global competitiveness and uniting the community around a shared development vision. They show that an effective brand strategy must integrate a differentiation approach – highlighting Dnipro’s unique economic and cultural assets – and a transformational approach – embedding branding within urban planning geared towards social cohesion and environmental sustainability. A central outcome is an updated city mission that fuses historical heritage, innovative potential, openness to international collaboration, and defensive capacity; this re-imagining of the city’s image, the authors argue, is what can attract human capital and investment both during and after the war (Karasev & Matveieva, 2024). 8 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Theoretical and Analytical Framework War imposes new tasks and challenges upon territorial branding. Above all, the very purpose of branding shifts: from promoting tourism or investment the emphasis moves towards strengthening the reputation of resilience and cohesion. Scholars note that, under martial law, place marketing demands adaptive strategies, and certain approaches become particularly effective – notably, crisis marketing oriented towards rapid response and population support. At times, a city’s wartime marketing communications resemble brand activism, whereby actions and messages showcase community values and its stance in resisting aggression. Despite adverse circumstances, marketing remains a crucial instrument of strategic municipal development: even in wartime it makes it possible to articulate a vision of the future, rally residents, and lay the foundations for post-war recovery. The contemporary media sphere is undergoing a realignment of values and data-transmission channels: illustrative materials, interactive infographics, and diverse data-visualization techniques come to the fore, becoming potent means of explaining complex phenomena and consolidating public attention (Fayvishenkо, 2019). On social networks, which constitute the nucleus of a city’s online marketing, digitally presented indicators enhance the accuracy and credibility of reports on volunteer initiatives, infrastructure reconstruction, and cultural events, while preserving emotional resonance. During visualization it is vital to maintain a balance between numbers and text, combining proportions, comparisons, and explanations so that the data remain intelligible and evoke empathy. The emotional component is amplified through colour, irony, gamification, and iconography, fostering deeper consumer engagement (Fayvishenkо, 2019). Positioning a place brand in wartime acquires critical importance, for a region’s capacity to delineate and communicate its identity determines not only its ability to attract resources but also to mobilize civic resilience. In the concept advanced by Fayvishenkо (2018), positioning is the process of creating an integrated image of a trademark in the consumer’s mind, securing durable loyalty. Transposed to the territorial level, it entails managing perceptions of a place so that it triggers positive associations, sustains an emotional bond, and engenders a sense of the necessity to ‘stand with this place’, despite the risks and uncertainties engendered by war. Traditional positioning logic begins with the construct of the ideal position of a brand. Its essence lies in articulating clearly the unique benefit the audience gains by choosing this brand rather than a competitor. For territories experiencing war, the ideal position acquires a dual dimension: on the one hand, it must display advantages other regions cannot offer (for example, a high level of civic cohesion or an innovative economy adapted to harsh conditions); on the other, it has to project moral resilience as an intrinsic value capable of inspiring external stakeholders. In the case of places such a ‘consumer’ is not an abstract tourist or investor but a real citizen – resident, volunteer, entrepreneur, soldier – whose daily life is inextricably bound to the place brand. These individuals, living through the war, become genuine brand ambassadors, transferring the territory’s image into the digital realm through their own stories, photographs, and videos. Such deep personification renders the ideal position not a static advertising formula but a living construct resonant with Kendukhov’s notion of the fanatical brand advocate: a person who unconditionally believes in the advantages of their brand and is ready to recommend it to others. Online marketing, now virtually the principal communication platform owing to physical travel restrictions, reinforces this requirement. Information must be simultaneously evidential and inspiring. Digital channels permit precise audience segmentation and targeted demonstration of a region’s competitive advantages – from logistics to tax incentives. Yet success is achieved only 15 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 third, a synthesis of qualitative and quantitative impact measures – from Image Power and Brand Signature to Activity-Based Costing and Economic Value Added. At the strategic level an “ideal position” of the territory is shaped as a space of courage, open to global partnerships and able to provide safe conditions for living and entrepreneurship. This positioning becomes the framework for tactical steps – digital campaigns in social networks, serial narratives of human resilience, interactive reconstruction maps – which simultaneously fulfil a feedback function and allow metrics to be adjusted in real time. The development vector is set by variational planning schemas: imperative decisions secure basic safety and critical infrastructure, creative decisions forge unique visual and semantic codes, and alternative decisions test new digital engagement formats. The rapid renewal of digital technologies has relaunched the growth logic of the creative industries, which have become the principal catalyst of territorial economic dynamics during the war. In the light of two basic innovation trajectories – the modernization of classical sectors via digital platforms and the use of data, knowledge, and content as an autonomous production factor – Ukrainian regional brands have gained the opportunity to stitch the symbolic and material dimensions into a single system of values. Such stitching acquires weight when the task is to attract human capital and investment (Gamova, 2023). Digital products – from online courses to augmented reality – have permitted local resources to be re-imagined, the geography of influence to be extended, and new models for monetizing cultural heritage to be offered even in frontline cities. Creative technologies become instruments for the capitalization of places: the integration of gamified augmented-reality tours and interactive heritage maps shifts the territorial brand into a mode of continuous user interaction. In this way a city or region ceases to be a backdrop and becomes a co-author of experience – from street murals transmitting narratives of indomitability to virtual shopwindows of craft workshops that open local products to a global buyer. All these practices pursue the primary goal of forging emotional and rational trust in a space that lives, creates, and develops despite the war. Results Hence, for Ukrainian territories today’s challenge is not to return to pre-war ‘normality’ but to redefine their identity through the prism of digital creativity. It is the creative industries that provide an infrastructure of meaning which, on the one hand, sustains economic circulation and creates employment and, on the other, shapes for an international audience the image of a country constructing its future without severing cultural roots. Consequently, place branding becomes a process of strategic narrative construction in which artists, programmers, marketers, and urbanists converse in the shared language of digital media, ensuring a continuous flow of innovation and global attention to Ukraine’s experience of survival and revival. Sustainable development of Ukrainian territories in the context of war emerges as a complex of interrelated actions: economic diversification via digital and creative industries, ecological modernization of infrastructure, and social engagement of citizens in decision-making. This triad establishes a new foundation for the brand, where the promise of safety and transparency combines with the prospect of innovative growth, and online marketing serves not as advertising but as a tool for the collective construction of the territory’s future image. The research results demonstrated that, under wartime conditions, brand management of Ukrainian territories is organized around stable value coordinates revealed through living media practices and specific managerial decisions. Discourse analysis of official communications 16 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 showed that a core triangle – will – courage – solidarity – has gradually crystallized in governmental vocabulary. These lexemes appear in the headlines of the most resonant addresses, intertwine in the prefaces to recovery programs, and act as signals to the community and external partners. In texts at various levels – from government briefings to municipal press releases – they function as semantic magnets around which concrete actions cluster: adoption of rapid-recovery budgets, opening of volunteer hubs, presentation of security solutions. This permits the assertion that the moral component has become the first fundamental dimension of the wartime territorial brand. The findings confirmed that, in wartime realities, branding of Ukrainian territories rests upon five interlinked characteristics that form an integral reputational ecosystem: a value-moral foundation, personalized narratives of resilience, media synergy, adaptive governance structures, and measurable transparency. Each of these characteristics’ manifests in discursive, emotional, and institutional dimensions and resonates with the daily practice of cities situated on the front line or in the deep rear yet equally subject to the pressure of war. The value and moral foundation, designated in Ukrainian public discourse by the words will, courage, and solidarity, acts as the primary adhesive uniting diverse local narratives into a single national story. The meaning of these concepts is shaped not declaratively but through actions – defending cities against missile attacks, volunteer provision of hospitals, communities’ capacity to restore critical infrastructure on their own. In this context the brand becomes a moral marker: will signifies not the absence of external force but the community’s conscious readiness to take decisions independently; courage presents itself not as a heroic pose but as the daily routine of people who, despite danger, continue to work; solidarity is transformed from an abstract virtue into a concrete social mechanism guaranteeing mutual support among regions. These values are transferred to the international dimension, where reputational effect is achieved because the external audience perceives them not as advertising slogans but as empirically verified facts. The second dimension – personalized stories of resilience, implemented both in official media and in social networks – serves to translate abstract values into intelligible human narratives. By weaving a network of such stories, cities project the image of a living, dynamic community, while individual heroes become symbols to which the entire territory is anchored. For external observers these narratives constitute the most compelling evidence of vitality; for local residents they are a psycho-emotional resource that sustains faith in their own capacities. Personalization also operates in the opposite direction: recognizable branded messages ease heroes’ access to global resources, since foreign media and charitable institutions are more willing to engage with stories already embedded in a strong value context. The interaction of traditional and digital media, the third characteristic, has under wartime conditions been transformed into a network ‘pulse’ that instantly records events and disseminates them throughout the global information ecosystem. Printed press retains weight as a bearer of analysis and archival memory, yet social platforms provide the speed and scale of reach. When a television marathon, radio broadcasts and local online outlets simultaneously display a shared visual code – for instance the yellow-blue colours of a symbolic campaign – the reinforcement effect exceeds the sum of the budgets invested. The digital segment permits real-time content adjustment: analysts monitor the tone of comments, refine formulations, and launch additional clarifications, thereby diminishing the threat of information attacks. Synergy lies in the fact that traditional media supply legitimacy, whereas digital media provide flexibility; together they form 17 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 a multichannel mirror of the city through which the world observes the war while simultaneously perceiving the prospect of renewal. The fourth dimension – flexible governance models – ensures that the territorial brand ceases to be a static product of a design brief and becomes a process with feedback loops. Wartime demands rapid decisions, yet chaotic reaction erodes trust, so cities establish cross-sector teams in which strategists, communicators, and community representatives work according to a methodology of ‘continuous prototyping’. Emphasis shifts from decorative identity to service elements: volunteer-management platforms, electronic offices for reconstruction requests, cartographic services that openly display the state of roads or shelters. Such integration enhances resource efficiency and turns every resident into a co-creator of the brand, for each request, photograph, or social-media post further reinforces the narrative of resilience or, conversely, signals a lapse in attention. Finally, the fifth dimension – metrics of transparency and trust – translates symbolic capital into concrete figures. Territorial marketing once relied heavily on hard-to-verify image indexes; now success is gauged through specific indicators: the volume of charitable inflows, the number of mentions in a positive context, response speed to enquiries, and the average interval between publication of a story and receipt of the first donation. When such indicators are presented clearly, they enhance the effect of trust: the internal audience is reassured that funds and effort do not vanish into bureaucracy, while external partners perceive the territory as a reliable recipient. In sum, the interaction of these five characteristics creates a multidimensional reputational map on which Ukrainian cities and regions are marked not only by geographic coordinates but also by digital and emotional vectors of resilience. Values endow the brand with ethical energy, heroes’ stories establish the human scale, media render it visible, flexible governance models guarantee adaptability, and transparent metrics convert symbolism into tangible benefit. This construct has proved capable of withstanding informational pressure and providing territories with a mobilization resource that underpins both present defense and future reconstruction. Conclusions Ukraine’s practice of territorial branding during the war has demonstrated that, even under the most adverse circumstances, it is possible to form and promote a powerful positive image of a city or country. The key features of such wartime branding are a clear value foundation (will, courage, unity), the integration of wartime experience into a narrative about the future, and extensive use of digital communication tools. The examples of Ukrainian cities – from Dnipro to Odesa – illustrate different approaches, yet they share a determination to defend their identity and reputation. The results of the analysis reveal transformation but not the breaking of city brands. For instance, Dnipro’s brand has been transformed during the war but not broken. On the contrary, it has been strengthened, absorbing new meanings. The city has managed to combine its historical identity (Cossack bravery, industrial glory) with contemporary narratives of resilience, volunteerism, and innovation. This has rendered Dnipro’s brand recognisable and respected both within the country and abroad. Today, Dnipro exemplifies how a territorial brand can be adaptive, serve as a source of pride for residents, and, at the same time, function as an instrument of “people’s diplomacy”, conveying to the world the image of a strong, cohesive community that resists aggression. Online marketing has become a catalyst for global attention: through social networks, virtual campaigns, and digital media Ukrainian territories have been able to “tell their story” to the world, securing the empathy and support of millions. During the war the positioning of territories 18 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 transcends traditional marketing schemes and becomes a complex socio-cultural practice that unites economic arguments with moral and ethical narratives. A successful territorial brand today is not so much a logo or slogan as a network of meanings fixed in the collective imagination of residents and supported by digital evidence of dynamic resilience. It lives in people’s daily stories, in reconstruction statistics, in the visual flow of social media, and in the region’s capacity to transmit a platform of involvement into the global information space. For the international community the experience of territorial branding during the war in Ukraine is a unique case that combines place-marketing theory with crisis-communication and publicdiplomacy practices. It confirms that a strong territorial brand can become not merely a development instrument but also a shield in times of crisis – a shield that protects informational sovereignty, boosts morale, and attracts resources for renewal. As the country moves from war to reconstruction, a new stage of branding will emerge: the focus will shift to showcasing reconstruction successes, innovation, and openness to the world. However, the foundations for this future image are already being laid. Ukraine is creating the image of a country of brave people and unbreakable communities – an image recognised and honoured worldwide. This achievement has been made possible through the synergy of efforts – governmental communications, local initiatives, and millions of digital stories – that together have formed a coherent brand narrative. And this narrative, born in difficult times, will continue to serve the country’s benefit, fostering its development and prosperity in the peaceful years to come. Declarations The manuscript has not been submitted to any other journal or conference. Study Limitations There are no limitations that could affect the results of the study. Acknowledgments The author would like to thank for the support staff and experienced people who participated in this study by sharing their invaluable knowledge and experience. Their cooperation and openness contributed greatly to the depth and richness of the research results. Competing Interests The authors declare no competing interests. Funding Source This research was conducted without support from external funding. Ethical Standards The research meets all ethical guidelines, including adherence to the legal requirements of the study country. The study adhered strictly to established academic, methodological, and ethical guidelines. It is entirely original, with all external sources properly cited and all data and findings reported with full accuracy and transparency. Participants were fully briefed on the study’s aims and provided voluntary, informed consent. Every author contributed substantially to the research and writing and has approved the final version for publication. 19 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 REFERENCES 1. Castells, M. (2010). The rise of the network society (2nd ed.). Blackwell. 2. Chernysh, A. Ye. (2024). Factors of mediatization of the city. Scientific Notes of V. I. Vernadsky Taurida National University. Series: Philology. Journalism, 35(74)(3, Pt. 2), 84–88. https://doi.org/10.32782/2710-4656/2024.3.2/14 3. City Nation Place. (2023, February 21). Managing Ukraine’s nation brand during a war. https://www.citynationplace.com/managing-ukraines-nation-brand-during-a-war 4. Dobrota, V. (2025, April 18). “It’s good that it cost money, not lives”: Filatov on ATB as a symbol of Dnipro’s strength and character. Nashe Misto. https://nashemisto.dp.ua/2025/04/18/dobre-shcho-vzialosia-hroshyma-a-ne-zhyttiamyfilatov-pro-atb-iak-symvol-dniprovskoi-syly-ta-kharakteru/ [in Ukrainian] 5. Eshuis, J., & Ripoll González, L. (2025). Conceptualising place branding in three approaches: Towards a new definition of place brands as embodied experiences. Journal of Place Management and Development, 18(1), 61–79. https://doi.org/10.1108/JPMD-112023-0109 6. Fayvishenko, D. (2018). Formation of brand position strategy. Baltic Journal of Economic Studies, 4(2), 245–249. 7. Fayvishenko, D. (2019). Digital technologies in media design. Visnyk KNTEU, 5, 15–22. [in Ukrainian] 8. Fayvishenko, D. (2020). Modelling of the strategic system brand management. Visnyk Khersonskoho Natsionalnoho Tekhnichnoho Universytetu, 3, 107–112. [in Ukrainian] 9. Florek, M., Hereźniak, M., & Augustyn, A. (2021). Measuring the effectiveness of city brand strategy: In search of a universal evaluative framework. Cities, 110, 103079. 10. Gamova, I. V. (2023). Innovative development of the creative industries of Ukraine. Problemy Systemnoho Pidkhodu v Ekonomitsi, 2, 161–168. http://nbuv.gov.ua/UJRN/PSPE_print_2023_2_23 [in Ukrainian] 11. Gamova, I., Fayvishenko, D., Bryikhanova, H., Shkurov, Ye., & Holik, O. (2022). The impact of computer graphics on the popularity of a social-media account. In Proceedings of the 2022 IEEE 10th International Conference on Information, Communication and Networks (ICICN) (Vol. 14, pp. 228–245). IEEE. https://doi.org/10.1109/ICICN56848.2022.10006578 12. Hurova, I. V., & Shkurov, Y. V. (2023). Man in digitised urban socio-cultural space. Anthropological Measurements of Philosophical Research, 24, 75–87. https://doi.org/10.15802/ampr.v0i24.295321 13. Kalinichenko, S., Spodar, K., Gribinyk, A., Kholodok, V., & Lagodiienko, V. (2022). Peculiarities of territory-branding formation. Modelling the Development of the Economic Systems, 5(11), 87–91. https://doi.org/10.31891/mdes/2022-5-12 [in Ukrainian] 14. Källström, L., & Siljeklint, P. (2024). Place branding in the eyes of the place stakeholders: Paradoxes in perceptions of the meaning and scope of place branding. Journal of Place Management and Development, 17(1), 74–89. https://doi.org/10.1108/JPMD-12-20220124 15. Karasev, Y. Y., & Matveieva, O. Y. (2024). Rebranding of Dnipro city through the prism of the strategic vision of its post-war development directions. Economic Space, 196, 19– 28. https://doi.org/10.30838/EP.196.19-28 [in Ukrainian] 20 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 16. Kavaratzis, M. (2024). Place branding “in colours bold”. Place Branding and Public Diplomacy, 20(Suppl 1), S25–S28. https://doi.org/10.1057/s41254-024-00375-0 17. Kotler, P., Kartajaya, H., & Setiawan, I. (2010). Marketing 3.0: From products to customers to the human spirit. John Wiley & Sons. 18. Kovinko, M. V., Aldankova, H. V., & Pyholenko, I. V. (2025). Intervention of advertising messages into the communicative fabric of the contemporary city and its societal aspect. Bulletin of NTUU “KPI”. Political Science. Sociology. Law, 1(65), 6–20. https://doi.org/10.20535/2308-5053.2025.1(65).332516 [in Ukrainian] 19. Kovin’ko, M. (2024). Correlation between the concepts of “artistic reality” and “media reality”. In D. S. Fayvishenko (Ed.), Images of modernity in the humanities: Proceedings of the 3rd International Scientific and Practical Conference (pp. 252–256). State University of Trade and Economics. https://doi.org/10.31617/k.knute.2024-10-2 [in Ukrainian] 20. Kovin’ko, M. V. (2025). Depiction of Kyiv in memes: Themes, images and techniques of creation. In A. A. Mazuraki (Ed.), Mediology: Vol. 2. Media creativity (pp. 301–321). State University of Trade and Economics. [in Ukrainian] 21. Kupriienko, K. S., Tkachuk, M. V., & Onofriichuk, I. V. (2025). Artificial intelligence as a driver of personalisation in digital marketing: Risks and prospects. Actual Problems of Economic Sciences, 11. https://doi.org/10.5281/zenodo.15460292 [in Ukrainian] 22. Mabillard, V., Pasquier, M., & Vuignier, R. (2024). Place branding and marketing from a policy perspective: Building effective strategies for places. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003286189 23. Madryha, T. (2024). National brand of Ukraine as a means of communication under fullscale war conditions. Visnyk Prykarpatskoho Universytetu. Seriia: Politolohiia, 17, 97– 105. https://doi.org/10.32782/2312-1815/2024-17-13 [in Ukrainian] 24. McQuire, S. (2008). The media city: Media, architecture and urban space. SAGE Publications. 25. Myinova, A. (2024, August 20). Why Odesa is a city of entrepreneurs rather than the capital of crime: How Russian propaganda imposed myths and why branding matters. YUG.today. https://yug.today/chomu-odesa-misto-pidpryiemtsiv-a-ne-stolytsiakryminalu-iak-rosiyska-propahanda-nasadzhuvala-mify-ta-chomu-brend-tse-vazhlyvo/ [in Ukrainian] 26. Perevozova, I., Fayvishenko, D., Melnykovych, O., Nemish, Yu., & Shkurov, Ye. (2022). Formation of a brand of sustainable industrial development in the post-war period. Naukovyi Visnyk Natsionalnoho Hirnychoho Universytetu, 3, 179–184. https://doi.org/10.33271/nvngu/2022-3/179 [in Ukrainian] 27. Ridna Dnipropetrovshchyna. (2017, July 1). Dnipro’s new logo: Protection of statehood, the river, and a lucky seven. https://dp.ridna.ua/2017/07/01/u-novomu-lohotypi-dniprazahyst-derzhavnosti-richka-ta-schaslyva-simka/ [in Ukrainian] 28. Shkurov, Y. (2025). Media communications in the social dimension of the city. Visnyk Lvivskoho Universytetu. Seriia Zhurnalistyka, 57, 98–105. https://doi.org/10.30970/vjo.2025.57.13294 [in Ukrainian] 29. Texty.org.ua. (2024, August 15). Odesa Decolonization creatively revives Odesa’s memory: Chykalenko becomes the project’s “speaker” [Video]. 21 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 https://texty.org.ua/fragments/113193/odesa-decolonization-nestandartno-vidnovlyuyepamyat-pro-odesu-spikerom-proyektu-stav-chykalenko-video/ [in Ukrainian] 30. Wan, F., & Li, J. (2024). Navigating the digital age: City branding in the era of social media and digital transformation. Journal of the Knowledge Economy, 15(4), 16666– 16699. https://doi.org/10.1007/s13132-024-01795-2 31. Yakunina, S. (2024, November 7). Outpost in eastern Ukraine and city of cosmic glory: Dnipro through residents’ eyes. Glavnoe.dp.ua. https://glavnoe.dp.ua/articles/forpost-naskhodi-ukrainy-ta-misto-kosmichnoi-slavy-dnipro-ochyma-mistian/ [in Ukrainian] 32. Yankovets, T., & Levytska, I. (2024). Digital toolkit for place branding. Scientia Fructuosa, 156(4), 58–81. https://doi.org/10.31617/1.2024(156)04 [in Ukrainian] 33. Zelenskyy, V. (2022, April 7). Being brave is our brand; we will spread our bravery around the world – Address by President Volodymyr Zelenskyy [Speech transcript]. Office of the President of Ukraine. https://www.president.gov.ua/news/buti-smilivimi-cenash-brend-budemo-poshiryuvati-nashu-smili-74165 22 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 EFFECT OF ORGANIC FERTILIZER STANDARDS ON SOYBEAN PLANT PRODUCTIVITY AND SOIL FERTILITY 1Nizami Seyidaliyev, 2Elkhan Allahverdiyev, 3Elvin Safiyev 1Doctor of Agrarian Sciences Professor 2Doctor of Philosophy in Agrarian Sciences, Associate Professor 3Doctoral student 1,2,3Azerbaijan State Agrarian University Emails: 1n.sey[email protected], 2elkhan_[email protected] ABSTRACT The importance of organic fertilizers in increasing soil fertility is great. The article focuses on the significance of organic fertilizers in increasing soil fertility, and it examines the conditions for applying organic fertilizers to protect productivity, product quality indicators, and soil fertility. Leguminous plants are essential in addressing food shortages and protein issues, which require increasing their productivity by cultivating fertile land. The application of organic fertilizers increases soil fertility, enabling ecological product production. Consequently, a research study was conducted on gray-meadow soils irrigated since ancient times to assess the impact of applying organic fertilizers at different rates on soybean plant productivity and soil fertility. The study results indicate that applying 20 tons of semi-rotted manure per hectare increased soybean plant productivity by 11 s/ha or 52.38% compared to the control option without fertilizer. Mathematical calculations also show that the grain yield obtained from soybean plants due to applying organic fertilizer norms is reliable. Additionally, the organic fertilizer norms led to an increase in the root and shoot residue of soybean plants, positively affecting soil fertility restoration by increasing the quantity of organic biological substances in the soil. In conclusion, applying 20 tons of semi-rotted manure per hectare on gray-meadow soils that have been irrigated for a long time and lack nutrients can increase soybean plant productivity and maintain soil fertility. Keywords: Soybean, legumes, soil fertility, organic fertilizer, productivity, root mass. Introduction In addition to satisfying the demand for food, animal feed, and industrial raw materials, maintaining soil fertility at an appropriate level and improving it to obtain a high, stable, and quality product at all times is considered one of the important problems facing agricultural science. Without protecting soil fertility, it is impossible to obtain high-quality products from agricultural plants. Legumes are various botanical genera of the Fabaceae family. Soybean - Glycine hispida - is an annual cultivated plant belonging to the legume family Fabaceae. Soy is known as a valuable protein-oil plant in many countries around the world, and it is currently cultivated for various Publication history Article received: 22.09.2025 Article accepted: 06.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-02 23 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 purposes in more than 90 countries. The largest cultivated areas are in the United States (about 35-40% of the world), Brazil (20%), Argentina (12%), China (12-13%), and India (8%). It occupies about 2% of the total area of soybean cultivation in Europe and 0.7-1.0% in Russia. The world production of soybeans has reached 253 million tons, and the cultivated area is 100 million hectares. The average yield in the world is about 2.25 t/ha or 22.5 s/ha. The use of modern varieties (hybrids) and intensive technology in favorable conditions allows for the achievement of record soybean yields [9, c. 182-190]. In modern times, in the conditions of the rapid development of industry and intensification of agriculture on a global scale, the protection of natural complexes, separate ecosystems, including the soil cover, which is an important component of the biosphere and ecosystems, and fertility, which is its attribute, is relevant in the conditions of our republic, as well as throughout the world. The purpose of the research The main purpose of this research is to study the effect of applying organic fertilizer in an optimal rate on the growth and development of soybean plants, to increase grain yield and quality, and to protect soil fertility. Scientific innovations For the first time, the effect of optimizing organic fertilizer norms on the productivity of soybean plants, their quality indicators, and soil fertility in the conditions of the anciently irrigated Agjabadi region of the Karabakh region in gray-meadow soils poorly supplied with nutrients was studied on scientific grounds. 24 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Methodology and scheme of the experiment In the field experiment, 10 tons per hectare of organic fertilizer was applied to obtain an ecologically clean and safe product and increase soil fertility. 20 tons of manure and 20 tons of compost were also used. To study the agrochemical characteristics of the area to be researched, soil samples from different layers were taken from the field according to the methodology, and agrochemical analyses were carried out. The results of the agrochemical analyses of the soils taken from the experimental area are shown in the table below. In the collected soil samples, total humus and nitrogen were determined by I.V. Tyurin, easily hydrolysable nitrogen by I.V. Tyurin and M.M. Kononova, total phosphorus by A.M. Mesheryakov, total potassium by Smith, absorbed ammonia by D.P. Konev, and nitrate nitrogen by the method of Grandwald-Lyage. Activated phosphorus was determined by B.P. Machig, and exchangeable potassium was determined by P.V. Pratasov [4, p. 5-24]. The results of the analyses show that the pH of the experimental soils is weakly alkaline. As can be seen from the table, the amount of total humus varies from 0.65 to 2.41%. According to the classification adopted in the republic, the soil in that area is poorly supplied with humus [8, p. 1-8]. While the total nitrogen in the 0-20 cm layer of the soil was 0.11%, it was 0.03% in the 80100 cm layer. The amount of nitrogen compounds assimilated by plants in the 0-100 cm soil layer was as follows: easily hydrolyzable nitrogen 16-51 mg/kg, absorbed ammonia 9.98-4.25 mg/kg, and nitrates 7.56-1.25 mg/kg, respectively. The amount of total phosphorus in the 0-100 cm soil layer fluctuated between 0.13% and 0.05%. The amount of activated phosphorus, which plays a major role in plant life, was determined to be 12.89-3.85 mg/kg. This suggests that the experimental soils are poorly supplied with phosphorus. The total potassium in the soil was found to be 2.51-1.63%, and exchangeable potassium was 275.2-74.5 mg/kg. Based on the results of the analysis and the classification adopted for the republic, we conclude that the gray-grass soils in the Hindarkh municipality of Agjabadi district, where we conducted the research, are poorly supplied with the main nutrients. Therefore, it is necessary to apply a certain amount of organic and mineral fertilizers to crops in order to increase the effective fertility of the soil. Agrochemical characteristics of the experimental field soil of Aghjabedi region (Hindarkh municipality). Deepness (sm) pH in water solution Total nitrogen (%) Nitrogen phosphorus callium Total (%) Easily hydrolyzed Absorbed ammonia Nitrates Total (%) Active Total (%) Reciprocal mg/kg in soil 0-20 7.2 2,41 0,11 51 9,98 7,56 0,13 12,89 2,51 275,2 20-40 7,5 1,78 0,10 42 8,45 6,74 0,11 9,52 2,12 211,3 40-60 7,7 1,34 0,08 3 7,19 5,61 0,08 8,64 1,85 132,1 60-80 7,8 1,12 0,05 25 6,01 3,10 0,06 6,11 1,71 96,7 80-100 8,1 0.65 0,03 16 4,25 1.25 0,05 3,85 1,63 74,5 The experiment was carried out from 2019 to 2022 in the Hindarkh municipality of the Agjabedi 31 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 2. Allahverdiyev E.R., Aliyeva S.F., Aliyev.M.T. The role of root and root residues in increasing soil fertility. Materials of the all-republic scientific-practical conference dedicated to the 90th anniversary of the national leader H. Aliyev. Ganja, 2013, pp. 65-66. 3. Aliyev C.A., Akbarov Z.I., Nabiyev M.N. Cultivation of soybean under irrigation conditions of Azerbaijan SSR. Baku, 1982, 52 p. 4. Jafarov Y.A., Mehdiyeva E.Kh. Methods of agrochemical analysis. Baku, 2014, 264 p. 5. Mammadova S.Z., Jafarov A.B. Soil fertility property. Baku: "Elm", 2005. 6. Zamanov P. B. The effect of new member fertilizers on soil fertility and productivity of agricultural plants. In Collection of works dedicated to the 60th anniversary of the Institute of Soil Science and Agrochemistry, Volume XVI. Baku: Science Publishing House, 2004, pp. 544-549. 7. Zaytsev V.S., Hasanov R.G., Zaytsev V.V. Ways of development, improvement and simplification of some research methods of water-physical properties of soil and plants. Ganja, 2006, pp. 15-20. 8. Aliyev S.L., Mammadov R.G., Akhundov F.G. Recommendations on the compilation of agrochemical cartograms on the content of humus in the soil. Baku, 1981, 9 p. 9. Epifantsev V. V., Osipov Ya. A., Vaitekhovich Yu. A. Necessity and possibility of introduction of new minimal technologies of soybean cultivation in the Amur region. Bulletin of Science and Practice, 2019, vol. 5, no. 12, pp. 182-190. https://doi.org/10.33619/2414-2948/49/19 10. Zaitsev V.S., Taghiev R.A., Ibragimov A.D. Determination of the accumulation of biological nitrogen in the soil from the remnants of annual leguminous crops by the orientation method. Collection of works of AzETPI, 2009, no. 77, pp. 42-44. 11. Aguilera E., Lassaletta L., Gattinger A., Gimeno B.S. (2013) Managing soil carbon for climate change mitigation and adaptation in Mediterranean cropping systems: A metaanalysis. Agriculture, Ecosystems & Environment, 168, 25-36. 12. Bergersen F.J. The bacterial component of soybean root nodules: changes in respiratory activity, cell dry weight and nucleic acid content with increasing nodule age. Journal of General Microbiology, 1958, vol. 19, no. 2, pp. 312-323. doi: 10.1099/00221287-19-2-312 [PubMed] [Google Scholar] 13. Beard HB, Hoover RM. Effect of nitrogen on nodulation and yield of irrigated soybean. Agron J. 1971; 63(5): 815–816. [Google Scholar] 14. Eldridge SM, Chen CR, Xu ZH, Nelson PN, Boyd SE, Meszaros I, Chan KY (2013). Molecular composition of recycled organic wastes, as determined by solid-state 13C NMR and elemental analyses. Waste Management, 33, 2157–2169. 15. Haden VR, De Gryze S, Nelson N, Parkhurst R, Rood A, Snider S (2014). Methodology for Compost Additions to Grazed Grasslands Version 1.0. American Carbon Registry, Arlington, VA, pp. 1–50. 16. Harper JE. Soil and symbiotic nitrogen requirements for optimum soybean production. Crop Sci. 1974; 14 (2): 255–260. [Google Scholar] 17. Harper JE. Nitrogen metabolism In: Wilcox JR. Soybeans: Improvement, production, and uses. Madison: ASA-CSSA-SSSA; 1987. pp. 497–533. [Google Scholar] 18. Hatfield JL, Egli DB, Leggett JE, Peaslee DE. Effect of applied nitrogen on the nodulation and early growth of soybean. Agron J. 1974; 66(1): 112–114. [Google Scholar] 32 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 19. Gai ZJ, Zhang W, Jiang FF, Cai LJ. Response of soybean root nodule and yield to biological-sugar nitrogen fertilizer and urea. J Nuclear Agric Sci. 2016; 30(4): 822–827. [Google Scholar] 20. Streeter JG. Inhibition of legume nodule formation and N2 fixation by nitrate. CRC Critical Review. Plant Sci. 1988; 7: 1–23. [Google Scholar] 21. Sorensen RC, Purcell LC. Nitrogen fertilization of soybeans. Agron J. 1978; 70(2): 213– 216. [Google Scholar] 22. Touchton JT, Rickerl DH. Soybean growth and yield response to starter fertilizers. Soil Sci Soc Am J. 1986; 50(1): 234–237. [Google Scholar] 23. Zhang X, Huang G, Bian X, Zhao Q. Effects of root interaction and nitrogen fertilization on the chlorophyll content, root activity, photosynthetic characteristics of intercropped soybean and microbial quantity in the rhizosphere. Plant Soil Environ. 2013; 59(2): 80–88. [Google Scholar] 24. Zhang MC, Sun WX, Liu YY. Timing of N application affects net primary production of soybean with different planting densities. J Integr Agr. 2014; 13(12): 2778–2787. [Google Scholar] 25. Wan T. Effect of nitrogen levels on photosynthesis rate and yield of soybean. Thesis, Northeast Agric Univ. 2013. 33 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 ENERGETİKA SƏNAYESİNDƏ AUDİT XİDMƏTLƏRİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ SƏMƏRƏLİLİYİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Sədaqət İbrahimova1, Vəfa Əliyeva2 Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, “ Menecment “ kafedrası 1İqtisad elmləri doktoru, [email protected] 2Magistr, [email protected] ABSTRACT At the current stage of economic development, the energy sector is one of the strategically important areas for the country. The proper and efficient management of resources affects not only the financial performance of enterprises but also socio-economic stability. Therefore, the improvement of audit services and the evaluation of their efficiency are of particular relevance. Audit is not limited to the verification of financial statements; it also encompasses functions such as enhancing transparency in management, reducing risks, and ensuring the rational use of resources. The energy sector has a complex technological structure, large financial turnover, and strategic importance. For this reason, audit services aim not only at financial control but also at optimizing operations, reducing energy losses, and improving the quality of management. In large enterprises such as “Azerenerji” JSC in Azerbaijan, the implementation of audit systems based on international standards plays a crucial role. Research shows that the development of audit services is significantly influenced by the application of digital technologies, the strengthening of risk-based approaches, the improvement of internal control mechanisms, and the integration of international standards. These directions reinforce the financial discipline of enterprises, reduce losses in production processes, and enhance overall management quality [1; 7; 14]. Keywords: Audit services, Energy industry, Efficiency, International auditing standards, Internal control, Energy losses, Transparency in management. XÜLASƏ Müasir iqtisadi inkişaf mərhələsində energetika sektoru ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşıyan əsas sahələrdən biridir. Resursların düzgün və səmərəli idarə olunması təkcə müəssisələrin maliyyə göstəricilərinə deyil, həm də sosial-iqtisadi sabitliyə təsir göstərir. Buna görə də audit xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi və onların səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Audit yalnız maliyyə hesabatlarının yoxlanması ilə məhdudlaşmır; o, idarəetmədə şəffaflığın artırılması, risklərin azaldılması və resurslardan rasional istifadənin təmin olunması funksiyalarını da özündə birləşdirir. Publication history Article received: 23.09.2025 Article accepted: 07.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-03 34 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Energetika sektoru mürəkkəb texnoloji struktura, böyük maliyyə dövriyyəsinə və strateji əhəmiyyətə malikdir. Bu səbəbdən audit xidmətləri yalnız maliyyə nəzarətini deyil, həm də əməliyyatların optimallaşdırılmasını, enerji itkilərinin azaldılmasını və idarəetmənin keyfiyyətinin yüksəldilməsini hədəfləyir. Azərbaycanda “Azərenerji” ASC kimi iri müəssisələrdə beynəlxalq standartlara əsaslanan audit sistemlərinin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, audit xidmətlərinin inkişafında rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, risk əsaslı yanaşmanın gücləndirilməsi, daxili nəzarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq standartların inteqrasiyası mühüm rol oynayır. Bu istiqamətlər müəssisələrin maliyyə intizamını möhkəmləndirir, istehsal proseslərində itkiləri azaldır və ümumi idarəetmə keyfiyyətini artırır.[1; 7; 14] Açar sözlər: Audit xidmətləri, Energetika sənayesi, Səmərəlilik, Beynəlxalq audit standartları, Daxili nəzarət, Enerji itkiləri, İdarəetmədə şəffaflıq. Giriş Energetika sənayesi ölkənin iqtisadi inkişafına birbaşa təsir göstərən strateji sektorlardan biridir. Lakin resursların səmərəsiz idarə edilməsi, istehsal və paylama proseslərində itkilərin çoxluğu, maliyyə intizamının zəifliyi və şəffaflıq səviyyəsinin aşağı olması həm müəssisələrin fəaliyyətinə, həm də sosial-iqtisadi sabitliyə mənfi təsir edir. Audit xidmətləri müəssisələrin davamlı inkişafında mühüm rol oynayan idarəetmə alətlərindəndir. Audit yalnız maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü təsdiqləmir, eyni zamanda əməliyyatların qanunvericiliyə uyğunluğunu yoxlayır, risklərin idarə edilməsini təmin edir və resurslardan istifadənin səmərəliliyini artırır. Energetika sektoru yüksək maliyyə dövriyyəsi və mürəkkəb texnoloji riskləri ilə seçildiyindən auditin rolu burada daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Respublikasında aparılan iqtisadi islahatların əsas istiqamətlərindən biri enerji sahəsində şəffaflığın gücləndirilməsi və idarəetmə mexanizmlərinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasıdır. Bu baxımdan “Azərenerji” ASC kimi iri müəssisələrdə audit xidmətlərinin müasirləşdirilməsi zəruridir. Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, daxili nəzarət sistemlərinin möhkəmləndirilməsi və risk əsaslı audit modelinə keçid bu prosesin əsas şərtlərindəndir. Bu tədqiqatın məqsədi energetika sənayesində audit xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi yollarını araşdırmaq və onların müəssisələrin fəaliyyət səmərəliliyinə təsirini qiymətləndirməkdir. Bu məqsədlə nəzəri əsaslar öyrənilmiş, “Azərenerji” ASC nümunəsində praktiki vəziyyət təhlil edilmiş və nəticələr əsasında müvafiq tövsiyələr hazırlanmışdır.[2; 3; 4] Audit xidmətlərinin nəzəri əsasları Audit iqtisadi idarəetmə sistemində nəzarət və qiymətləndirmə funksiyasını həyata keçirən əsas mexanizmlərdən biridir. Beynəlxalq praktikada audit, müəssisənin maliyyə hesabatlarının, idarəetmə proseslərinin və əməliyyatlarının müstəqil ekspert tərəfindən yoxlanılması və onların qanunvericiliyə, həmçinin qəbul olunmuş standartlara uyğunluğunun müəyyən olunması kimi izah edilir . Audit yalnız mövcud səhvləri aşkarlamaqla kifayətlənmir; eyni zamanda onların təkrarlanmaması üçün qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsinə, idarəetmədə şəffaflığın artırılmasına və risklərin azaldılmasına kömək edir. Bu baxımdan audit müəssisələr üçün strateji əhəmiyyət daşıyan idarəetmə alətidir. Auditin əsas funksiyaları aşağıdakılardır: 35 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 1. Maliyyə hesabatlarının dəqiqliyinin yoxlanması: Müəssisənin maliyyə vəziyyətinin düzgün və etibarlı göstərilməsi. 2. Risklərin qiymətləndirilməsi və idarə olunması: Əməliyyat, maliyyə və texniki risklərin müəyyən edilməsi, dəyərləndirilməsi və idarə edilməsi mexanizmlərinin qurulması. 3. Daxili nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi: Əməliyyatların və maliyyə proseslərinin şəffaf və səmərəli idarə olunmasının təmin olunması. 4. İdarəetmədə şəffaflıq və hesabatlılığın təmin olunması: Strateji qərarların düzgün əsaslarla qəbul edilməsinə və rəhbərliyin fəaliyyətinin monitorinqinə dəstək. 5. İqtisadi və sosial səmərəliliyin artırılması: Enerji və digər resursların səmərəli istifadə olunmasına, əməliyyat və istehsal proseslərində itkilərin azaldılmasına xidmət edir . Auditin növləri: - Xarici audit: Müstəqil auditorlar tərəfindən həyata keçirilir və əsasən maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünün qiymətləndirilməsini hədəfləyir. Xarici audit həm də investorlara, dövlət orqanlarına və digər maraqlı tərəflərə etibarlı məlumat təqdim edir. - Daxili audit: Müəssisə daxilində fəaliyyət göstərən nəzarət bölmələri tərəfindən aparılır və idarəetmənin səmərəliliyini artırmağa yönəlir. Daxili audit, həmçinin əməliyyatların optimallaşdırılması və risklərin vaxtında aşkarlanması üçün strategiyalar təklif edir . Auditin nəzəriyyədə genişləndirilmiş yanaşmaları: 1. Risk əsaslı audit (Risk-Based Audit – RBA): Müasir auditdə yalnız maliyyə göstəricilərinə baxmaq kifayət deyil. RBA modeli, müəssisənin əməliyyat, texniki və maliyyə risklərini öncədən müəyyən edir və yoxlamaları bu risklər əsasında prioritetləşdirir. Bu yanaşma energetika sənayesində istehsal və paylama mərhələlərində potensial problemlərin vaxtında aşkarlanmasını təmin edir . 2. Rəqəmsal audit və böyük məlumatların analizi: Süni intellekt, blokçeyn və analitik proqramlar vasitəsilə auditçi böyük həcmli məlumatları emal edə və real vaxt rejimində monitorinq həyata keçirə bilir. Bu yanaşma insan faktorundan qaynaqlanan səhvləri minimuma endirir və əməliyyatların şəffaflığını artırır . 3. Ekoloji və sosial audit: Energetika sektorunda yalnız maliyyə yoxlamaları kifayət etmir. Karbon emissiyaları, su və torpaq resurslarının istifadəsi, bərpa olunan enerji layihələrinin effektivliyi, həmçinin sosial məsuliyyət hesabatlarının düzgünlüyü auditor tərəfindən yoxlanmalıdır. Bu yanaşma həm iqtisadi, həm də ekoloji dayanıqlılıq təmin edir . 4. İnteraktiv və davamlı audit modeli: Nəzəriyyədə auditin davamlı həyata keçirilməsi, yəni bir dəfəlik yoxlamalarla kifayətlənməyib, davamlı monitorinq və analitik hesabatlarla dəstəklənməsi müzakirə olunur. Bu model şirkətlərdə şəffaflığı artırır, risklərin idarə olunmasını gücləndirir və strateji qərarların qəbulunu asanlaşdırır [1; 6;11]. Energetika sənayesində auditin rolu və xüsusiyyətləri Energetika sektoru mürəkkəb texnoloji proseslər, böyük maliyyə dövriyyəsi və strateji əhəmiyyəti ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər audit xidmətlərinin daha geniş və kompleks tətbiqini zəruri edir. Audit fəaliyyətləri yalnız maliyyə hesabatlarının yoxlanması ilə məhdudlaşmır; eyni zamanda istehsal və paylama mərhələlərinin optimallaşdırılması, enerji resurslarının istifadəsində şəffaflığın təmin edilməsi və potensial risklərin vaxtında aşkarlanması ilə də bağlıdır. Energetika müəssisələrində auditin rolu müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərir: maliyyə nəzarətinin gücləndirilməsi, enerji istehsalı və paylanmasında yaranan itkilərin müəyyən edilməsi, texniki avadanlıqların təhlükəsizliyinə nəzarət, risklərin qiymətləndirilməsi, qəza hallarının 36 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 qarşısının alınması və maliyyə sabitliyinin qorunması. Bu yanaşma həm də hesabatlılığın artırılması, ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi və ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xidmət edir. Auditin energetika sənayesində tətbiqi bir sıra xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur: mürəkkəb istehsal strukturu, yüksək kapital tutumu, dövlət nəzarətinin üstün mövqeyi və texniki risklərin çoxluğu. Elektrik stansiyaları, ötürücü və paylayıcı şəbəkələrdən ibarət geniş infrastruktur və iri investisiya layihələri auditin məsuliyyətini daha da artırır. [7; 13; 14] Audit xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətləri Müasir dövrdə energetika sənayesində audit yalnız ənənəvi yoxlama funksiyaları ilə məhdudlaşmır. Sektorun yüksək maliyyə dövriyyəsi və mürəkkəb texnoloji strukturu auditin yeni metodlarla həyata keçirilməsini zəruri edir. Burada əsas istiqamətlərdən biri rəqəmsal texnologiyaların tətbiqidir. Süni intellektə əsaslanan proqramlar vasitəsilə böyük həcmli məlumatların analizi, real vaxt rejimində monitorinq sistemlərinin qurulması auditin səmərəliliyini artırır və şəffaflığı gücləndirir. Bu yanaşma həm vaxt itkisinin qarşısını alır, həm də insan amili ilə bağlı səhvləri minimuma endirir. Digər mühüm istiqamət risk əsaslı audit modelinə keçiddir. Bu yanaşma yoxlamaları yalnız maliyyə hesabatlarının düzgünlüyü ilə məhdudlaşdırmır, eyni zamanda istehsal və paylama proseslərində mövcud risklərin vaxtında aşkar olunmasına yönəldir. Enerji itkilərinin, qəza hallarının və maliyyə qeyri-sabitliyinin qabaqcadan proqnozlaşdırılması müəssisələrin fəaliyyət sabitliyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Daxili nəzarət sistemlərinin gücləndirilməsi də auditin müasirləşdirilməsi istiqamətlərindəndir. Daxili audit bölmələrinin müstəqilliyinin artırılması, maliyyə, istehsal və insan resurslarının idarə olunmasında yeni nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi rəhbərliyin daha dəqiq və əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməsinə şərait yaradır. Beynəlxalq audit standartlarının tətbiqi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. IFRS və ISA standartlarına uyğun fəaliyyət göstərmək xarici investorlar üçün şəffaflıq və etibarlılıq təmin edir, eyni zamanda müəssisələrin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini yüksəldir. Son illərdə ekoloji yönümlü audit də ön plana çıxır. Bu, bərpa olunan enerji layihələrinin ayrıca auditi, karbon emissiyalarının ölçülməsi, ekoloji hesabatlılığın yoxlanması və enerji səmərəliliyi proqramlarının dəyərləndirilməsini əhatə edir. Beləliklə, həm iqtisadi, həm də ekoloji dayanıqlılıq təmin olunur.[5; 8; 19] Səmərəliliyin qiymətləndirilməsi meyarları Audit xidmətlərinin səmərəliliyini müəyyən etmək üçün müxtəlif meyarlar mövcuddur. Əsasən maliyyə nəticələrinin düzgünlüyü, daxili nəzarət sistemlərinin işləkliyi, risklərin azaldılması və şəffaflığın təmin olunması bu meyarlar sırasında yer alır. Energetika sektorunda isə bu yanaşma həm yerli, həm də beynəlxalq praktikada fərqli şəkildə tətbiq olunur. Azərbaycan müəssisələrində audit əsasən maliyyə intizamı və dövlət tənzimləmələrinə uyğunluq əsasında qiymətləndirilir. Büdcə ödənişlərinin düzgün aparılması, vergi intizamının qorunması və maliyyə sənədlərinin qanunvericiliyə uyğunluğu əsas meyarlar hesab olunur. Lakin istehsal proseslərində risklərin qiymətləndirilməsi hələ geniş tətbiq olunmur, “yaşıl enerji” layihələrinin auditi isə yeni formalaşma mərhələsindədir. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsində isə audit daha geniş kontekstdə həyata keçirilir. Buraya enerji itkilərinin azaldılması, karbon emissiyalarının monitorinqi, enerji səmərəliliyi proqramlarının 37 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 nəticələrinin ölçülməsi və sosial məsuliyyət hesabatlarının dəqiqliyinin qiymətləndirilməsi daxildir. Bundan əlavə, real vaxt monitorinqi və süni intellekt dəstəkli audit alətlərindən istifadə geniş yayılmışdır. Yeni yanaşma kimi, Azərbaycan müəssisələrində auditin səmərəliliyi yalnız maliyyə nəticələri ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Enerji resurslarının istifadəsində səmərəlilik, ekoloji standartlara uyğunluq, rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin tətbiqi və xarici investorların etimad göstəriciləri də əlavə meyarlar kimi nəzərə alınmalıdır. [10; 12; 15] Azərbaycanda energetika müəssisələrinin audit təcrübəsi: Azərenerji ASC nümunəsində “Azərenerji” ASC Azərbaycanın elektrik enerjisi istehsalı və ötürülməsi üzrə aparıcı dövlət şirkətidir. Müəssisə ümumi enerji istehsalının 90 faizdən çoxunu təmin edir və ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında strateji rol oynayır. Hazırda şirkət 12-dən artıq istilik elektrik stansiyası və bir neçə su elektrik stansiyasını istismar edir. Bu miqyas və mürəkkəb texnoloji struktur audit xidmətlərinin təkcə maliyyə deyil, həm də əməliyyat, texniki və ekoloji səviyyədə düzgün təşkilini zəruri edir. Mövcud audit praktikasının vəziyyəti Şirkətdə aparılan audit fəaliyyətləri əsasən maliyyə hesabatlarının yoxlanmasına yönəlmişdir. Hər il müstəqil auditorlar tərəfindən beynəlxalq standartlara uyğun audit hesabatı hazırlanır. Bununla yanaşı, daxili audit bölməsi mövcuddur, lakin fəaliyyəti daha çox maliyyə intizamının qorunması ilə məhdudlaşır. İstehsal və texnoloji proseslərin dərin auditi, enerji itkilərinin ölçülməsi və risklərin qabaqlayıcı təhlili hələ geniş tətbiq olunmamışdır. Hazırkı vəziyyətin əsas çatışmazlıqları bunlardır: • Audit funksiyalarının əsasən maliyyə hesabatları ilə məhdudlaşması; • Əməliyyat və texnoloji proseslərin izlənilməsində zəiflik; • Analitik alətlərin məhdudluğu və rəqəmsallaşmanın yetərli səviyyədə olmaması; • Beynəlxalq standartların (IFRS, ISA) tam inteqrasiyasının başa çatmaması; • Ekoloji layihələr və bərpa olunan enerji üzrə ayrıca audit modelinin olmaması. Auditdə rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi ehtiyacı “Azərenerji”nin böyük həcmli məlumat bazaları mövcuddur və bu məlumatların audit proseslərinə inteqrasiyası mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda SCADA və ERP sistemlərindən istifadə edilsə də, onların audit mexanizmləri ilə sinxronlaşdırılması zəifdir. IDEA, ACL Analytics və CaseWare kimi rəqəmsal audit proqramlarının tətbiqi həm məlumatların operativ təhlilini, həm də insan amilindən qaynaqlanan səhvlərin azaldılmasını təmin edə bilər. Risk əsaslı audit modelinin tətbiqi Şirkətdə ən mühüm problemlərdən biri enerji itkilərinin yüksək səviyyədə qalmasıdır. Paylayıcı şəbəkələrdə texniki və kommersiya itkilərinin ümumilikdə 7–8% olduğu göstərilir. Risk əsaslı audit modelinin tətbiqi bu itkilərin səbəblərinin müəyyən edilməsinə, qəza hallarının qabaqlayıcı təhlilinə və maliyyə qeyri-sabitliyinin azaldılmasına kömək edə bilər. Ekoloji auditin əhəmiyyəti “Azərenerji”nin son illərdə həyata keçirdiyi layihələr arasında bərpa olunan enerji mənbələrinə əsaslanan stansiyaların inşası da var. Lakin bu layihələr üzrə ayrıca ekoloji audit mexanizmi hələ 38 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 formalaşmayıb. Karbon emissiyalarının ölçülməsi, su resurslarının istifadəsi və enerji səmərəliliyi proqramlarının nəticələrinin yoxlanması xüsusi ekoloji audit bölməsinin yaradılmasını tələb edir. Xarici təcrübə ilə müqayisə Avropa ölkələrində enerji müəssisələrinin auditində əməliyyat və ekoloji meyarlar maliyyə yoxlamaları ilə eyni səviyyədə nəzərə alınır. Türkiyədə TEİAŞ şirkəti SCADA məlumatlarını real vaxt rejimində audit sistemlərinə ötürməklə itkiləri azaldır. Skandinaviya ölkələrində isə “yaşıl audit” modeli tətbiq olunaraq bərpa olunan enerji layihələrinin effektivliyi ayrıca qiymətləndirilir. Bu nümunələr Azərenerji üçün də tətbiq oluna biləcək müasir yanaşmaları göstərir. Təklif olunan pilot audit planı Şirkətdə audit xidmətlərinin səmərəliliyini artırmaq üçün mərhələli pilot plan həyata keçirilə bilər: 1. Hazırlıq mərhələsi (0–3 ay): mövcud audit mexanizmlərinin təhlili, ERP və SCADA sistemlərinin auditə inteqrasiyası, risklərin ilkin identifikasiyası. 2. Pilot tətbiq (4–6 ay): risk əsaslı audit modelinin sınaqdan keçirilməsi, enerji itkilərinin və əməliyyat proseslərinin yoxlanması. 3. Qiymətləndirmə və təkmilləşdirmə (7–9 ay): pilot nəticələrinin təhlili, effektiv olmayan prosedurların dəyişdirilməsi, yeni nəzarət alətlərinin tətbiqi. 4. Genişləndirmə (10–12 ay): pilotdan əldə olunan nəticələrin bütün bölmələrə tətbiqi və şirkət üzrə standart audit mexanizminin qurulması. Bu planın həyata keçirilməsi “Azərenerji”nin audit fəaliyyətində şəffaflığı artıracaq, maliyyə intizamını möhkəmləndirəcək, enerji itkilərinin azaldılmasına və idarəetmənin keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaradacaqdır. [4; 8; 10] Nəticə Energetika sənayesində audit xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi müəssisələrin səmərəli fəaliyyətinə, maliyyə intizamına və idarəetmə keyfiyyətinə töhfə verir. “Azərenerji” ASC nümunəsində audit əsasən maliyyə hesabatları ilə məhdudlaşır, əməliyyat və texnoloji risklərin qiymətləndirilməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi və ekoloji yanaşmalar hələ tam formalaşmayıb. Təklif olunan əsas istiqamətlər: 1. Xarici təcrübənin tətbiqi: Avropa ölkələrində istifadə olunan “Smart Audit” sistemlərinin tətbiqi. Süni intellekt vasitəsilə əməliyyatların real vaxtda izlənməsi və risklərin qabaqlayıcı müəyyən edilməsi. 2. Blokçeyn əsaslı audit: ABŞ və Cənubi Koreya təcrübəsinə uyğun olaraq əməliyyatların izlənməsi, maliyyə saxtakarlığının qarşısının alınması və müqavilələrin avtomatlaşdırılması. 3. Yaşıl audit modeli: Skandinaviya təcrübəsinə uyğun karbon emissiyaları, su və torpaq resurslarından istifadə və hesabatların izlənməsi. 4. Enerji itkilərinin qabaqlayıcı idarə olunması: Yaponiya təcrübəsi əsasında SCADA + IoT texnologiyaları ilə enerji şəbəkəsində nasazlıqların öncədən müəyyən edilməsi. 5. Kadrların beynəlxalq sertifikatlaşdırılması: CIA və CISA sertifikatlı auditorların hazırlanması və daxili audit bölməsində yerləşdirilməsi. Ümumi nəticə: Rəqəmsal audit texnologiyaları, blokçeyn əsaslı sistemlər və ekoloji audit modellərinin tətbiqi müəssisənin şəffaflığını, səmərəliliyini və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini artıracaq, həmçinin ölkənin enerji təhlükəsizliyinə fayda verəcəkdir. [12; 13; 15] Bəyannamələr 39 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Təşəkkürnamə Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Əliyev Ə., “Auditingin əsasları”, Bakı: ADNSU Nəşriyyatı, 2019. 2. Quliyev R., “Energetika sektorunda idarəetmə və audit”, Bakı: Elm və Təhsil, 2020. 3. Azərbaycan Respublikasının Audit haqqında Qanunu (1994, dəyişikliklərlə). 4. “Azərbaycan Respublikasında enerji strategiyası 2022–2030”, rəsmi sənəd. 5. Məmmədova L., “Daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi”, Bakı: Təhsil, 2018. 6. Artemenko V.G., Belyayev V. «Audit: teoriya i praktika». Moskva: Yurayt, 2017. 7. Kozlova Ye.P. «Energeticheskaya bezopasnost' i effektivnost' upravleniya». Moskva: Finansy i statistika, 2019. 8. Mezhdunarodnyye standarty audita (ISA), perevod na russkiy yazyk, IFAC, 2021. 9. Sukhareva L.N. «Tsifrovizatsiya audita v energetike». Zhurnal «Bukhgalterskiy uchet», №4, 2020. 10. Ivanov A.A. «Vnutrenniy audit i kontrol' na predpriyatiyakh TEK». Sankt-Peterburg: Piter, 2018. 11. Arens A., Elder R., Beasley M. “Auditing and Assurance Services: An Integrated Approach”. Pearson, 2022. 12. Gray R., Owen D. “Corporate Social Reporting and Accountability”. Oxford University Press, 2018. 13. International Federation of Accountants (IFAC). “Handbook of International Quality Control, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements”, 2021. 14. World Bank. “Energy Sector Governance and Accountability”. Washington, 2020. 15. OECD. “Risk Management in Energy Sector Enterprises”. Paris: OECD Publishing, 2019. 40 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 MICROCONTROLLER-BASED DEVICE FOR VOLTAGE PROTECTION OF ELECTRICAL EQUIPMENT Aida Aliyeva1, Samed Yusifov2 1,2 Azerbaijan State Oil and Industry University 1,2Department of Computer Engineering 1Master student, 2Associated Professor, Cand. of Tech. Sc. E-mail: 1aidaaliyeva2[email protected]; 2[email protected]m ABSTRACT This paper presents the design, development, and evaluation of a microcontroller-based protection device intended to safeguard electrical equipment from under-voltage and over-voltage conditions. Fluctuations in power supply voltages are a common cause of equipment failure and reduced operational lifespan, especially in regions with unstable grid systems or frequent load variations. The proposed system offers a reliable, low-cost solution for real-time monitoring and automatic disconnection of loads when voltage deviates from pre-set safety thresholds. The core of the device is a microcontroller that continuously reads analog voltage signals from the input supply and compares them with reference values defined by the user through an adjustable input. When the supply voltage falls below or exceeds the safe operating range, the microcontroller issues a control signal to a relay driver, which in turn activates or deactivates the load connection accordingly. This ensures that the connected equipment is isolated from potentially damaging electrical conditions without requiring human intervention. The system architecture is modular and includes several functional blocks: the power supply unit (featuring a step-down transformer, rectifier, and voltage regulators), the voltage sensing and calibration circuit, the control unit (microcontroller), and the output actuator module (relay and driver). Additionally, a liquid crystal display (LCD) is incorporated to provide real-time feedback on the input voltage and system status, allowing users to visually monitor device behavior. From a hardware standpoint, the circuit was designed to operate on a standard 230V AC input, stepping down and stabilizing the voltage to power the control electronics. The software embedded in the microcontroller implements threshold checking logic and control signals with minimal latency, ensuring prompt response to unsafe conditions. The entire setup is housed in a compact, user-friendly enclosure, with clearly labeled terminals and control elements such as a push button and potentiometer for voltage limit adjustment. Prototyping and testing of the device were carried out under various voltage scenarios, simulating both under-voltage and over-voltage conditions. The system responded accurately and reliably in all test cases, disconnecting the load whenever the voltage crossed the defined thresholds and restoring operation once normal conditions resumed. This demonstrates the effectiveness of the proposed protection scheme in real-world conditions. Publication history Article received: 24.09.2025 Article accepted: 08.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-04 47 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 OPTİMİZATİON OF HORİZONTAL WELLS: APPLİCATİON OF DOWNHOLE FLOW CONTROL DEVİCES (DFCS) Samira Mansurova1, Allahverdi Alakbarzade2 1,2Azerbaijan State Oil and Industry University 1,2Department of Petroleum Engineering 1Associated Professor; 2Master student E-mail: [email protected], [email protected] ABSTRACT The advent of horizontal drilling has transformed the oil and gas industry by maximizing reservoir contact, boosting hydrocarbon recovery rates, and minimizing the production of undesired fluids such as water and gas. Unlike traditional vertical wells, horizontal wells penetrate a larger section of the reservoir, leading to enhanced drainage efficiency and improved economic viability. Despite these advantages, horizontal wells frequently encounter operational challenges, including premature water and gas breakthrough, pressure depletion along the wellbore, and irregular fluid influx. These issues can negatively impact production sustainability and reduce the long-term profitability of the well. To address these challenges, Inflow Control Devices (ICDs) and Autonomous Inflow Control Devices (AICDs) have been developed as advanced well completion solutions. ICDs are passive flow control mechanisms installed along the horizontal wellbore to regulate fluid entry and maintain uniform production across the entire reservoir section. By balancing pressure differentials, ICDs help delay the onset of water and gas coning, optimize oil recovery, and enhance overall well productivity. However, while ICDs are effective in managing inflow, they lack the ability to dynamically respond to changing reservoir conditions. This limitation has led to the development of Autonomous Inflow Control Devices (AICDs), which represent a significant technological advancement over conventional ICDs. AICDs are designed to automatically adjust their flow resistance based on the fluid properties entering the wellbore. For instance, if water or gas breaks through, the AICD restricts its flow while allowing oil to pass more freely. This intelligent functionality significantly reduces unwanted fluid production, maximizes oil recovery, and extends the productive life of the well. The effectiveness of ICDs and AICDs has been demonstrated in diverse reservoir environments, particularly in heterogeneous formations and carbonate reservoirs, where permeability variations can lead to uneven fluid flow. By ensuring a more balanced production profile, these technologies mitigate the risks of early water or gas breakthrough, thereby sustaining higher oil rates for longer periods. Furthermore, their application reduces the need for costly well interventions and workovers, leading to lower operational expenses. Publication history Article received: 24.09.2025 Article accepted: 08.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-05 48 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Inflow control technologies, particularly ICDs and AICDs, have become indispensable in modern well completions, offering a reliable solution to enhance hydrocarbon recovery while minimizing production challenges. Their ability to optimize flow distribution, delay unwanted fluid breakthrough, and adapt to dynamic reservoir conditions makes them a critical tool for maximizing the economic potential of horizontal wells. As the industry continues to evolve, further innovations in inflow control systems are expected to drive even greater efficiencies in oil and gas extraction. Keywords: Horizontal wells, inflow control devices, autonomous inflow control devices, ICD, AICD, water and gas coning, reservoir management, well completion, oil recovery optimization, production efficiency. HORİZONTAL QUYULARIN OPTİMALLAŞDIRILMASI: AXINA NƏZARƏT CİHAZLARININ (ANC) TƏTBİQİ Samirə Mansurova1, Allahverdi Ələkbərzadə2 1,2Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti 1,2“Neft-qaz mühəndisliyi” kafedrası 1Dosent; 2magistr tələbəsi E-mail: [email protected], [email protected] XÜLASƏ Üfüqi quyuların texnologiyası neft-qaz sənayesində inqilab yaratmış, rezervuarla təması maksimuma çatdıraraq hidrokarbon hasilatını artırmış və su, qaz kimi arzuolunmaz mayelərin hasilatını minimuma endirmişdir. Şaquli quyularla müqayisədə üfüqi quyular rezervuarın daha geniş sahəsinə nüfuz edir, bu da drenaj effektivliyini yaxşılaşdırır və iqtisadi məqsədəuyğunluğu artırır. Lakin üfüqi quyular tez-tez əməliyyat çətinlikləri ilə üzləşir: erkən su və qaz sıçrayışı, quyu boyunca təzyiqin azalması və qeyri-bərabər maye axını kimi problemlər hasilatın davamlılığını mənfi təsirləyir və quyunun uzunmüddətli rentabelliyini azalda bilər. Bu problemlərin həlli üçün İnflow Control Devices (ICD) və Autonomous Inflow Control Devices (AICD) kimi qabaqcıl quyu tamamlama texnologiyaları tətbiq edilir. ICD-lər üfüqi quyuda maye girişini tənzimləyən və bütün rezervuar hissəsində vahid hasilatı təmin edən passiv axın nəzarət mexanizmləridir. Təzyiq fərqlərini balanslaşdırmaqla ICD-lər su və qaz konuslaşmasının qarşısını alır, neft hasilatını optimallaşdırır və quyunun ümumi məhsuldarlığını artırır. Lakin ICD-lər axını idarə etməkdə effektiv olsa da, dəyişən rezervuar şəraitinə dinamik reaksiya vermək qabiliyyətindən məhrumdur. ICD və AICD texnologiyalarının effektivliyi müxtəlif rezervuar şəraitində, xüsusilə heterogen formasiyalarda və karbonat rezervuarlarında sübut edilmişdir. Belə rezervuarlarda keçiriciliyin dəyişkənliyi qeyri-bərabər maye axınına səbəb ola bilər. Bu texnologiyalar balanslaşdırılmış hasilat profili təmin etməklə erkən su və qaz sıçrayışı risklərini azaldır və daha uzun müddət yüksək neft hasilatını qoruyur. Bundan əlavə, onların tətbiqi bahalı quyu müdaxilələri və təmir işlərinə ehtiyacı azaldaraq əməliyyat xərclərini aşağı salır. Açar sözlər: üfüqi quyular, axın nəzarət cihazları, avtonom axın nəzarət cihazları, ICD, AICD, su konuslanması, qaz konuslanması, artırılmış neft hasilatı (EOR). 49 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Giriş ICD və AICD kimi axın nəzarət texnologiyaları müasir quyu tamamlama strategiyalarında vacib rol oynayır, hidrokarbonların geri qazanılmasını artırır və hasilat çətinliklərini minimuma endirir. Onların axın paylanmasını optimallaşdırmaq, arzuolunmaz maye sıçrayışını gecikdirmək və dəyişən rezervuar şəraitinə uyğunlaşmaq qabiliyyəti üfüqi quyuların iqtisadi potensialını maksimuma çatdırmaq üçün həlledici vasitədir. Sənaye inkişaf etdikcə, axın nəzarət sistemlərində yeni innovasiyaların neft və qaz hasilatında daha da yüksək effektivliyə nail olacağı gözlənilir. Müsair neft hasilatı texnologiyaları çox saylı problemlərlə qarşılaşır. Bu problemlər arasında çox su hasilatı ön plana çıxır, bu da quyuların iqtisadi effektivliyini azaldır. Su konusunun yaranması səbəbindən neft hasilatı tez sönə bilir. Bu problemin aradan qaldırılması üçün Aşağı Axını Nəzarət Cihazları (DFCs) kimi texnologiyalar tətbiq edilir. Horizontal qazma quyuları vertikal qazma quyularına nisbətən daha geniş bir sahəni əhatə edir. Onların üstünlükləri arasında artan hasilat effektivliyi, neftin və qazın bərabər paylanması, su hasilatının azaldılması və ümumi iqtisadi səmərəliliyin artırılması qeyd edilə bilər. Məqsəd Bu tədqiqat horizontal qazma quyularında ICD və AICD texnologiyalarını tətbiq edərək: - quyular boyunca hasilatın nizamlanmasını təmin etmək; - su hasilatını azaltmaq; - neft hasilatını optimallaşdırmaq; - quyuların istismar müddətini uzatmaq; - quyularda erkən su və qaz hasilatının qarşısını almaq məqsədini daşıyır. Horizontal Quyuların Üstünlükləri. Üfüqi quyular müəyyən bir bucaq altında qazılır və adətən 90 dərəcə dönərək layın daxilində yerləşdirilir. Quyunun yan hissəsi hasilat layında qalaraq daha geniş bir sahə ilə təmas yaradır və maye axını üçün daha çox giriş nöqtəsi təmin edir. Bu quruluş üfüqi quyuları şaquli quyularla müqayisədə bir sıra üstünlüklərə malik edir: • Artan hasilat səviyyəsi – Layın daha böyük bir hissəsini quyunun daxilində saxlayaraq üfüqi quyular maye axınını artırır və nəticədə daha yüksək hasilat sürətini təmin edir. • Daha yüksək neftçıxarma səmərəliliyi – Aşağı keçiriciliyə malik laylar üçün üfüqi qazma texnologiyası daha çox karbohidrogen hasil etməyə imkan verir. • Su və qaz konuslanmasının azaldılması – Şaquli quyular fərqli olaraq, üfüqi quyular təzyiqi daha bərabər paylayır, beləliklə, istənilməyən su və qaz hasilatının erkən baş verməsinin qarşısını alır. • Daha az səth infrastrukturu tələbi – Bir üfüqi quyu bir neçə şaquli quyunu əvəz edə bilər, bu da ekoloji təsiri və əməliyyat xərclərini azaldır. • Nazik laylarda daha yaxşı performans – Neftin əsasən nazik laylarda yerləşdiyi yataqlarda üfüqi quyular məhsuldar zonalarla daha uzun təmas təmin edir. Bütün bu üstünlüklərə baxmayaraq, üfüqi quyuların hasilat problemlərini idarə etmək üçün xüsusi tamamlama texnologiyalarına ehtiyacı var. Quyudaxili təzyiq dəyişikliklərinin tənzimlənməsi və qeyri-bərabər axının qarşısının alınması üçün Axın Nəzarət Cihazları (ICD-lər) və Avtonom Axın Nəzarət Cihazları (AICD-lər) kimi texnologiyalar tətbiq edilir. Metodlar 50 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Araşdırma modeli neft yataqlarının təbiətini simulyasiya etmək üçün Petrel 2016 proqramı üzərində qurulmuşdur. Quyunun hasilat effektivliyini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı hallar öyrənilib: • Açıq quyu tamamlama; • ICD texnologiyasının istifadəsi; • AICD texnologiyasının istifadəsi. Bu simulyasiya üç fərqli yanaşmanı müqayisə edərək neft hasilatına təsirlərini qiymətləndirmək üçün aparılmışdır. Axın Nəzarət Cihazları (ICD-lər) və Onların Funksionallığı. ICD-lər üfüqi quyunun bütün uzunluğu boyunca maye axınını tarazlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş passiv quyu tamamlama komponentləridir. Bu cihazlar idarə olunan təzyiq düşməsi yaradır, beləliklə, su və qaz kimi istənilməyən mayelərin erkən daxil olmasının qarşısını alır. ICD-lər mayenin axınını məhdudlaşdırmaq üçün xüsusi kanallar, nozzellər və ya spiral yollar vasitəsilə işləyir. Onların əsas üstünlükləri aşağıdakılardır: Şəkil. ICD (Inflow Control Device – Axın Nəzarət Cihazı) quruluşu • Quyudaxili bərabər hasilat – ICD-lər axını tənzimləyərək yüksək keçiriciliyə malik sahələrdə həddindən artıq maye daxil olmasının qarşısını alır və hasilatı tarazlaşdırır. • Su və qaz hasilatının azaldılması – Layın müəyyən hissələrindən axını məhdudlaşdırmaqla ICD-lər su və qazın quyuya daxil olmasını gecikdirir. • Quyunun ömrünün uzadılması – Axını daha effektiv idarə etmək quyunun istismar müddətini uzadır və bahalı təmir və müdaxilə ehtiyaclarını azaldır. Bununla belə, ICD-lər passiv şəkildə işlədiyindən və lay şəraitindəki dəyişikliklərə dinamik olaraq cavab vermədiyindən, Avtonom Axın Nəzarət Cihazları (AICD-lər) inkişaf etdirilmişdir. Avtonom Axın Nəzarət Cihazları (AICD-lər): İrəliləmiş Maye Tənzimlənməsi. AICD-lər ICD texnologiyasının inkişaf etmiş versiyasıdır və quyuya daxil olan mayenin növünə əsasən axın müqavimətini avtomatik tənzimləmək qabiliyyətinə malikdir. ICD-lər sabit axın məhdudiyyəti yaradır, AICD-lər isə suyun və qazın giriş müqavimətini artıraraq neftin sərbəst axmasına imkan verir. AICD-lərin ICD-lərə üstünlükləri: 51 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 • Seçici Axın Nəzarəti – AICD-lər neft, su və qazı avtomatik fərqləndirərək istənilən karbohidrogen hasilatını optimallaşdırır və istənilməyən mayelərin hasilatını minimuma endirir. • Daha Yüksək Hasilat Səmərəliliyi – Suyun və qazın erkən daxil olmasının qarşısını almaqla neft hasilatını artırır və hasilatın tədricən azalmasını gecikdirir. • Aşağı Əməliyyat Xərcləri – AICD-lərin özünü tənzimləyən sistemi, quyulara tez-tez müdaxilə ehtiyacını azaldır, bu da uzunmüddətli qənaətə səbəb olur. AICD-lərin sahə tətbiqləri müxtəlif keçiriciliyə malik heterogen laylarda hasilat səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdığını sübut etmişdir. Bu texnologiya axın balanssızlıqlarını aradan qaldıraraq hasilatın daha stabil və effektiv şəkildə davam etməsini təmin edir. Simulyasiya Nəticələri Araşdırma üç fərqli ssenari üzərində aparılmışdır: 1. Açıq quyu tamamlama: Neft hasilatı 100 STB/gün, su hasilatı 98%. 2. ICD istifadəsi: Neft hasilatı 900 STB/gün, su hasilatı 50%. 3. AICD istifadəsi: Neft hasilatı 1200 STB/gün, su hasilatı 40%. Bu nəticələr göstərir ki, AICD istifadə edilən quyularda neft hasilatı 257% artmış, su hasilatı isə 42%-ə dək azalmışdır. Bu da AICD texnologiyasının daha effektiv olduğunu göstərir. Heterogen Yataqlarda Horizontal Quyuların Effektivliyi. Heterogen yataqlarda horizontal quyuların effektivliyinin artırılması xüsusi yanaşmalar tələb edir. Bu yataqlarda əsas çətinliklər aşağıdakılardır: • Müxtəlif keçiricilik xüsusiyyətləri – yatağın müxtəlif hissələri fərqli keçiriciliyə malik ola bilər. • Su və qaz konusunun formalaşması – suyun və qazın quyunun müxtəlif hissələrində qeyribərabər yayılması hasilatın azalmasına səbəb ola bilər. • Optimal hasilat parametrlərinin müəyyən edilməsi – quyuların hasilatını maksimal səviyyəyə çatdırmaq üçün xüsusi nəzarət texnologiyalarından istifadə olunmalıdır. AICD-lərin tətbiqi heterogen yataqlarda quyunun müxtəlif hissələrində su və qaz hasilatını tənzimləməyə və ümumi hasilatı artırmağa kömək edir. Çətinliklər və Gələcək İnkişaflar ICD və AICD-lər effektiv tamamlama texnologiyaları kimi sübut olunsa da, onların tətbiqində hələ də müəyyən çətinliklər mövcuddur. Bu çətinliklər arasında aşağıdakılar qeyd edilə bilər: • Dizaynın Optimallaşdırılması – ICD və AICD-lərin düzgün sayda, növdə və uyğun yerlərdə yerləşdirilməsi optimal performans əldə etmək üçün vacibdir. • Layın Qeyri-Müəyyənliyi – Keçiriciliyin, doymuşluğun və təzyiqin dəyişkənliyi, axın nəzarət cihazlarının effektivliyinə təsir edə bilər. • Uzunmüddətli Performansa Nəzarət – ICD və AICD-lərdən maksimum səmərə əldə etmək üçün onların göstəriciləri davamlı olaraq izlənilməli və hasilat strategiyası buna uyğun tənzimlənməlidir. Gələcəkdə ağıllı quyu texnologiyalarında və quyudaxili real vaxt monitorinq sistemlərindəki inkişaflar, ICD və AICD-lərin performansını yaxşılaşdırmağa kömək edəcək. Məlumat əsaslı qərarvermə və avtomatlaşdırılmış lay idarəetmə sistemləri, bu texnologiyaların daha effektiv və qənaətcil olmasına imkan yaradacaq. 52 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Nəticə Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, avtonom axın nəzarət cihazları (AICD) ənənəvi axın nəzarət cihazları (ICD) ilə müqayisədə daha yüksək performans göstərir. Xüsusilə, AICD-lər su və qaz sıçrayışlarını 35-40% daha effektiv şəkildə idarə edərək, neft hasilatını orta hesabla 1520% artırmağa imkan verir. Bu cihazların fərqləndirici xüsusiyyəti, rezervuarda maye axınının dinamikasına avtomatik uyğunlaşaraq optimal istehsal rejimini təmin etməsidir. Heterogen quruluşlu yataqlarda aparılan sınaqlar göstərdi ki, hər iki texnologiyanın tətbiqi nəticəsində: • Maye axınının balanslaşdırılması 25-30% yaxşılaşır. • Quyunun faydalı istismar müddəti 3-5 il uzadılır. • Ümumi neft hasilatı 18-22% artır. İqtisadi təhlillər göstərir ki, bu texnologiyaların tətbiqi: • Kapital qoyuluşlarının geri qaytarılma müddətini 1,5-2 il qısaldır. • Əməliyyat xərclərini 12-15% azaldır. • Net present value (NPV) göstəricisini 20-25% yaxşılaşdırır. Gələcək tədqiqatlar üçün aşağıdakı istiqamətlər vacibdir: 1. Mürəkkəb quruluşlu yataqlarda 3D rezervuar simulyasiyalarının aparılması. 2. Müxtəlif fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərə malik mayelər üçün AICD-lərin optimallaşdırılması. 3. Süni intellekt texnologiyalarından istifadə edərək proqnozlaşdırma modellərinin yaradılması. 4. Müxtəlif geoloji şəraitdə texnologiyaların iqtisadi effektivliyinin qiymətləndirilməsi. Bu tədqiqatlar nəticəsində üfüqi quyularda hasilatın daha da optimallaşdırılması və neftçıxarmanın səmərəliliyinin artırılması mümkün olacaq. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Təşəkkürnamə Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. 53 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 ƏDƏBİYYAT 1. Al-Khelaiwi, F.T., & Birchenko, V.M. (2012). "Inflow Control Devices: Application and Value Quantification of a Developing Technology." SPE Production & Operations, 27(04), 504-516. (pp. 507-510 discuss AICD performance comparisons). 2. Halvorsen, M., et al. (2016). "Autonomous Inflow Control Valve for Heavy-Oil Applications." SPE Drilling & Completion, 31(02), 131-140. (pp. 134-137 cover field test results in heterogeneous reservoirs). 3. Naus, M.M.J.J., et al. (2006). "Design and Testing of Autonomous Inflow Control Devices (AICD)." SPE Annual Technical Conference and Exhibition. SPE-102208-MS. (pp. 4-8 detail device mechanics and testing procedures). 4. Henriksen, K.H., et al. (2013). "Case Studies of the World's First Level 4 Autonomous Inflow Control Completion." SPE Middle East Oil and Gas Show and Conference. SPE164346-MS. (pp. 6-12 present economic analysis and production dat. 5. "Inflow Control Device (ICD) Completions in Horizontal Wells: Application and Field Results" by Al-Khelaiwi, F.T., and Davies, D.R. (2012). 6. "Autonomous Inflow Control Device: A Paradigm Shift in Well Completions" by AlKhelaiwi, F.T., et al. (2014). 7. "Performance Analysis of Horizontal Wells with Inflow Control Devices" by Dikken, B.J. "Autonomous Inflow Control Device (AICD) Technology: Application and Field Results" by Wang, H., et al. (2008)."Inflow Control Technology: Application and Value Quantification" by Jackson, R., et al. 8. "Optimizing Horizontal Well Performance Using Inflow Control Devices" by AlKhelaiwi, F.T., and Davies, D.R. (2009). 9. "Autonomous Inflow Control Device (AICD) Applications in Heavy Oil Reservoirs" by Al-Khelaiwi, F.T., et al. (2021). 10. "Inflow Control Devices: Application to Horizontal Wells in a Thin Oil Column Reservoir" by Wang, H., et al. (2011). 11. "Autonomous Inflow Control Device (AICD) Implementation in a Mature Field: Case Study" by Al-Khelaiwi, F.T., et al. (2018). 12. "Inflow Control Devices: A New Approach to Horizontal Well Completion" by Wang, H., et al. (2012). 13. "Autonomous Inflow Control Device (AICD) Technology: Enhancing Oil Recovery in High Water-Cut Wells" by Al-Khelaiwi, F.T., et al. (2019) 54 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 OPERATION OF THE SYSTEM CONTROLLING THE NATURAL GAS ABSORPTION PROCESS Ulduz Mammadova1, Anar Suleymanov2 1,2Azerbaijan State Oil and Industry University 1,2 Department of Computer Information and Measurement Technologies 1Doctor of Philosophy in Engineering, 2Masters Student E-mail: 1[email protected]; 2suleymano[email protected] ABSTRACT The development of Azerbaijan's natural gas sector, particularly in the Caspian offshore fields, has brought increased attention to the role of absorption technologies in the processing and purification of produced gas streams. In light of growing volumes and the complex composition of extracted gas, the use of reliable and scientifically grounded treatment methods has become a priority for both national operators and international partners. One of the most widely implemented technologies across Azerbaijan’s processing facilities, especially those operated by SOCAR, BP, and Saipem, is the dehydration of natural gas using triethylene glycol (TEG). This method is based on the chemical affinity of TEG for water molecules and its capacity to operate under elevated temperatures and pressures, making it well-suited to the demands of offshore and onshore processing installations. The efficiency of gas dehydration by TEG absorption is closely tied to thermodynamic principles, particularly the correlation between vapor pressure and temperature described by Henry’s Law. This relationship dictates the solubility of water vapor in the gas phase and determines how effectively TEG can capture moisture under specific operational conditions. As temperature decreases or water vapor partial pressure increases, the solubility of water in glycol improves, directly influencing the design parameters of absorber columns, glycol regeneration systems, and circulation rates. These systems are typically equipped with structured packing to enhance contact efficiency, as well as reboilers, flash separators, and stripping gas units to recover and recycle TEG. In parallel with dehydration processes, Azerbaijani facilities also apply liquid-phase absorption techniques for the recovery of light hydrocarbons—specifically alkanes in the C₃ to C₅ range. These components are of high commercial value and are often recovered using kerosene or similar heavy hydrocarbon solvents. The method relies on the distribution of individual hydrocarbon species between the gas and liquid phases, a process governed by equilibrium constants and influenced by factors such as temperature, pressure, and solvent composition. By adjusting these variables and applying multistage absorber designs, operators are able to optimize the selective extraction of propane, butane, and other condensable components. Calculations related to these systems are based on material balance models that consider mass transfer rates and component solubility, ensuring accurate prediction of separation efficiency and solvent loading. To support both dehydration and Publication history Article received: 25.09.2025 Article accepted: 09.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-06 55 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 hydrocarbon recovery operations, advanced gas analyzers are employed throughout processing plants. These instruments provide continuous, real-time data on gas composition, moisture levels, and the presence of contaminants. Technologies such as gas chromatography, infrared absorption, and tunable diode laser spectroscopy are commonly used, offering precise analytical control that is critical to maintaining safety, product quality, and regulatory compliance. Azerbaijan’s gas processing standards are increasingly harmonized with international norms. Regulatory oversight is largely informed by API guidelines, as well as operational practices established by foreign partners. SOCAR, in collaboration with BP and Saipem, has adopted a set of engineering protocols and environmental safeguards that align with both American and European standards. These include rigorous monitoring of emissions, corrosion management in pipelines and vessels, and preventive maintenance regimes designed to minimize operational risk. In this context, absorption technologies are not only viewed as engineering tools but also as integral elements in ensuring environmental responsibility and economic efficiency in natural gas utilization. The use of high-performance sorbents, optimization of absorber design, and integration of analytical systems represent a combined approach that supports sustainable resource development. The strategic position of Azerbaijan within the regional energy supply chain makes the reliability and effectiveness of such technologies vital for long-term energy security and economic growth. Keywords: natural gas dehydration, Henry’s Law, gas analyzers, alkane extraction, absorption process. РАБОТА СИСТЕМЫ, КОНТРОЛИРУЮЩЕЙ ПРОЦЕСС АБСОРБЦИИ ПРИРОДНОГО ГАЗА Улдуз Маммедова1, Анар Сулейманов2 1,2Азербайджанский Государственный Университет Нефти и Промышленности 1,2Кафедра «Компьютерные информационно-измерительные технологии» 1Доктор философии в области инженерных наук, 2студент-магистрант E-mail: 1m[email protected]; 2suleymano[email protected] РЕЗЮМЕ Развитие сектора природного газа в Азербайджане, особенно на шельфовых месторождениях Каспия, привлекло внимание к роли абсорбционных технологий в переработке и очистке добываемых газов. Одной из наиболее широко применяемых технологий на перерабатывающих предприятиях Азербайджана, в том числе на объектах, управляемых SOCAR, BP и Saipem, является дегидратация природного газа с использованием триэтиленгликоля (TEG). Этот метод основан на химической способности TEG связывать молекулы воды и его способности работать при высоких температурах и давлениях, что делает его подходящим для условий как шельфовых, так и наземных перерабатывающих установок. Метод основан на распределении отдельных углеводородных видов между газовой и жидкой фазами, что контролируется равновесными константами и зависит от таких факторов, как температура, давление и состав растворителя. Регулируя эти параметры и применяя многоступенчатые абсорберы, операторы могут оптимизировать избирательное извлечение пропана, бутана и других 56 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 конденсируемых компонентов. Расчеты, связанные с этими системами, основаны на материалах и энергетических балансах, которые учитывают скорости массового переноса и растворимость компонентов, что позволяет точно предсказывать эффективность разделения и загрузку растворителя. Для поддержания как процессов дегидратации, так и извлечения углеводородов в перерабатывающих установках применяются современные газовые анализаторы. Эти приборы обеспечивают непрерывный контроль состава газа, уровня влаги и присутствия загрязняющих веществ в реальном времени. Использование высокоэффективных сорбентов, оптимизация конструкции абсорберов и интеграция аналитических систем представляют собой комплексный подход, который поддерживает устойчивое развитие ресурсной базы. Стратегическое положение Азербайджана в региональной энергетической цепочке делает надежность и эффективность таких технологий важнейшими для долгосрочной энергетической безопасности и экономического роста. Ключевые слова: осушка природного газа, закон Генри, газоанализаторы, выделение алканов, процесс абсорбции, аппараты для абсорбции природного газа. XÜLASƏ Azərbaycanın təbii qaz sektorunun inkişafı, xüsusilə Xəzər dənizi altındakı yataqlarda, qazların işlənməsi və təmizlənməsi sahəsində abzorbsiyon texnologiyalarının roluna diqqəti artırmışdır. Azərbaycan qaz emalı müəssisələrində, xüsusən SOCAR, BP və Saipem tərəfindən idarə olunan obyektlərdə ən geniş tətbiq edilən texnologiyalardan biri təbii qazın trietilenqlikol (TEG) ilə susuzlaşdırılmasıdır. Bu metod, TEG-in su molekulları ilə yüksək kimyəvi bağlanma qabiliyyətinə və yüksək temperatur və təzyiqlərdə işləmək qabiliyyətinə əsaslanır, bu da onu həm dənizdə, həm də quruda işləyən qurğular üçün uyğun edir. Bu sistemlərə aid hesablamalar, kütlə balansı və enerji balansı üzərində qurulub, bunlar komponentlərin həll olunma sürətini və kütlə mübadiləsini nəzərə alaraq, ayırma səmərəliliyini və həll edicinin yüklənməsini dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verir. Həm susuzlaşdırma, həm də hidrokarbonların çıxarılması proseslərini dəstəkləmək üçün müasir qaz analizatorları təbii qaz emalı müəssisələrində istifadə olunur. Bu qurğular, qazın tərkibini, nəmlik səviyyəsini və çirkləndirici maddələrin mövcudluğunu real vaxt rejimində davamlı izləməyə imkan verir. Azərbaycanın qaz emalı standartları getdikcə beynəlxalq normalara uyğunlaşdırılır. Tənzimləmə nəzarəti əsasən API standartlarına və xarici tərəfdaşlar tərəfindən təyin olunan əməliyyat təcrübələrinə əsaslanır. SOCAR, BP və Saipem ilə əməkdaşlıqda mühəndislik protokolları və ekoloji standartlar qəbul etmişdir ki, bunlar həm ABŞ, həm də Avropa standartlarına uyğundur. Bunlara, boru kəmərləri və avadanlıqlarda korroziya idarəçiliyi, habelə əməliyyat risklərini minimuma endirmək üçün profilaktik xidmət daxildir. Yüksək səmərəli sorbentlərin istifadəsi, abzorber dizaynının optimallaşdırılması və analitik sistemlərin inteqrasiyası dayanıqlı resurs inkişafını dəstəkləyən kompleks yanaşmanı təşkil edir. Azərbaycanın regional enerji zəncirindəki strateji mövqeyi, bu cür texnologiyaların etibarlılığı və səmərəliliyi uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi böyümə üçün vacib edir. Açar sözlər: təbii qazın susuzlaşdırılması, Henri qanunu, qaz analizatorları, alkanların ayrılması, absorbsiyə prosesi. Введение 63 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Такие решения критичны для обеспечения устойчивости и безопасности эксплуатации установок, особенно при высоких температурах и давлениях. После завершения процесса газожидкостной абсорбции в колонне, исходная газовая смесь разделяется на два основных потока: обеднённый (очищенный) газ и насыщенный абсорбент. Каждый из этих потоков имеет специфический состав, физико-химические характеристики и последующую технологическую судьбу в рамках промышленной установки 9,10,11. Обеднённый газ — это очищенный природный газ, из которого в ходе переработки удалили нежелательные примеси. В его составе после очистки остаётся в основном метан — самый ценный и энергоёмкий компонент. Такой газ практически не содержит влаги, углекислого газа, сероводорода и тяжёлых углеводородов. Благодаря этому он становится безопасным для транспортировки по трубопроводам, не вызывает коррозию оборудования и не образует конденсат в магистралях. Обеднённый газ используется в различных отраслях. Он может подаваться в газовые сети для бытового и промышленного потребления, применяться в энергетике, служить сырьём для химического производства или направляться на сжижение. На верхнем выходе абсорбционной колонны формируется поток очищенного газа, из которого были удалены растворённые примеси — влага, кислые компоненты (CO₂, H₂S), а также возможные тяжёлые углеводороды (в зависимости от цели абсорбции). Очищенный газ, как правило, представляет собой метанобогатую смесь, пригодную для подачи в магистральные трубопроводы, компримирования или дальнейшего использования в энергетических установках. Физические свойства очищенного газа (низкая точка росы, минимальное содержание серы и влаги) делают его безопасным для транспортировки и хранения. Кроме того, он соответствует требованиям ГОСТ 5542-2014 или аналогичных международных стандартов, что даёт возможность его экспортной реализации. Насыщенный абсорбент. На нижнем выходе колонны поступает жидкий абсорбент, обогащённый захваченными газовыми компонентами. В зависимости от типа процесса и применяемого растворителя (например, триэтиленгликоль, метанол, керасин и др.), в составе абсорбента могут находиться вода, кислые газы, лёгкие и тяжёлые углеводороды. Этот поток направляется в регенерационную систему, где под действием нагрева и пониженного давления абсорбент десорбируется — т.е. из него извлекаются захваченные газы. Последние либо утилизируются, либо возвращаются в технологический цикл (например, для последующей переработки или сжигания). Сам абсорбент, восстановивший свои свойства, повторно подаётся в абсорбционную колонну, обеспечивая замкнутый цикл и минимальные потери растворителя. Побочные потоки и экологические аспекты В ряде случаев, особенно при работе с кислосодержащими газами, в системе образуются побочные потоки, требующие специализированной обработки. Так, при регенерации растворителя выделяются концентрированные фракции CO₂ и H₂S, которые подвергаются нейтрализации или отправляются на установку Claus для извлечения элементарной серы. Заключение Процесс абсорбции играет важнейшую роль в очистке природного газа, позволяя эффективно удалять из него различные примеси, такие как влага, кислые газы (CO₂, H₂S) и тяжёлые углеводороды. Установка абсорбции является основным элементом в подготовке 64 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 газа для дальнейшего использования, обеспечивая его соответствие строгим требованиям качества и экологическим стандартам. С помощью абсорбционной установки на выходе получается очищенный газ, в котором минимизировано содержание нежелательных примесей. Это особенно важно для предотвращения коррозии трубопроводов и оборудования, а также для безопасности эксплуатации газа. Очищенный газ, как правило, представляет собой смесь, в которой преобладает метан, и подходит для транспортировки по магистральным трубопроводам, компримирования или использования в энергетических установках. Установка обеспечивает соответствие газа стандартам качества, таким как ГОСТ 5542-2014, что позволяет безопасно его экспортировать и использовать. Другим важным аспектом работы установки является замкнутый цикл, что способствует минимизации потерь растворителей и делает процесс более эффективным. После абсорбции загрязнённые компоненты остаются в жидком абсорбенте. Этот абсорбент направляется в регенерационную систему, где под воздействием нагрева и пониженного давления происходит извлечение захваченных газов. Восстановленный абсорбент снова используется в процессе, что позволяет экономить растворитель и повышает общую эффективность установки. Процесс абсорбции также важен с точки зрения экологии. При обработке газов могут образовываться побочные потоки, такие как высококонцентрированные фракции CO₂ и H₂S, которые требуют дополнительной обработки для предотвращения выбросов в атмосферу. Установки могут быть оснащены системами нейтрализации или направлением этих газов на установку Claus для извлечения серы, что помогает минимизировать экологический ущерб и соблюсти все экологические требования. Декларации Рукопись не была представлена ни в один другой журнал или на конференцию. Ограничения исследования Нет никаких ограничений, которые могли бы повлиять на результаты исследования. Благодарность Автор хотел бы выразить благодарность работникам службы поддержки и людям с опытом работы, которые приняли участие в этом исследовании, поделившись своими бесценными знаниями и опытом. Их сотрудничество и открытость в значительной степени способствовали глубине и богатству результатов исследований. Источник финансирования Это исследование было проведено без поддержки внешнего финансирования. Конфликт интересов Авторы заявляют об отсутствии конфликта интересов. Этические стандарты Исследование соответствует всем этическим нормам, включая соблюдение правовых требований страны исследования. 65 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 ЛИТЕРАТУРА 1. Harris D.C. "Quantitative Chemical Analysis," 8th Edition, W.H. Freeman, 2010. 2. Fowler A.R. "Chromatographic Methods," 6th Edition, Springer, 2010. 3. Dean J. A. "Introduction to Chromatography," Wiley-Interscience, 2003. 4. O'Neill S. L. M. "Gas Chromatography: Principles and Applications," Elsevier Science, 2007. 5. Sivec, S.V. Absorbciya v nasadochnyh i tarel'chatyh kolonnah, SPb: Politekhnika, 2010. 6. Luttrell, G.H., Yoon, R.-H. "Separation Processes in Natural Gas Treatment", Journal of Natural Gas Engineering, 2014. 7. ISA (International Society of Automation). Automation in Natural Gas Processing, Standards and Practices, 2020. 8. Kurganov V.F. Kontrol'no-izmeritel'nye pribory i sistemy avtomaticheskogo upravleniya. — M.: Energoatomizdat, 2015. 9. Smith R. Gas Processors Handbook. — Elsevier, 2017. 10. Mohan S. Instrumentation in Gas Separation Processes. — Wiley, 2020. 11. Стандарты ISA (International Society of Automation), https://www.isa.org 66 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 OBTAİNİNG SORBENTS BASED ON PLANT WASTE AND THEİR INVESTİGATİON İN WATER BODY PURİFİCATİON Leyla Vazirova1, Aynur Sadıqova2 1,2Azerbaijan State Oil and Industry University, 1,2Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances 1 PhD in Chemistry, 2Master student ORCİD: 10009-0004-4723-7344 E-mail: [email protected]; 2sadiqzadeaynu[email protected] ABSTRACT This research explores the effectiveness of lignin-based sorbents derived from plant waste in the purification of polluted water bodies. The primary objective is to evaluate the potential of lignin, a naturally abundant biopolymer, as an environmentally friendly and cost-effective material for removing various contaminants from aqueous environments. Within the scope of the study, lignin was subjected to a series of chemical (e.g., treatment with NaOH, HCl, and H₂SO₄) and thermal activation processes to enhance its surface properties and increase the presence of functional groups such as hydroxyl, carboxyl, and phenolic moieties. These modifications significantly improved the sorption capacity of the lignin, making it more effective for environmental remediation. Experimental investigations demonstrated that lignin-based sorbents exhibit high adsorption efficiency for a range of pollutants, particularly heavy metals like lead (Pb), cadmium (Cd), and mercury (Hg), as well as synthetic dyes (e.g., methylene blue, rhodamine B) and various organic contaminants (e.g., phenol, benzene, pesticides). The findings revealed that the modified lignin was capable of removing up to 98.5% of Pb(II) ions, 96.8% of Cd(II) ions, and 97.2% of Hg(II) ions. For synthetic dyes, the sorption efficiency ranged between 92% and 99%, indicating strong potential for application in dye-laden wastewater treatment. Adsorption tests conducted across a pH range of 3 to 9 indicated that maximum sorption performance was observed in the pH range of 5 to 7. This pH range is commonly found in natural waters and industrial effluents, further supporting the practical applicability of lignin-based sorbents in real-world conditions. Comparative analysis with conventional sorbents, including activated carbon, revealed that ligninbased materials demonstrated 12–15% higher adsorption efficiency for heavy metal ions. This finding suggests that lignin not only offers ecological benefits due to its biodegradability and renewability but also competes effectively with widely used commercial sorbents in terms of performance. Keywords: lignin, adsorption, heavy metals, water pollutants, environmental sustainability, sorbent efficiency Publication history Article received: 25.09.2025 Article accepted: 09.10.2025 Article published online: 24.11.2025 https://doi.org/10.36962/CESAJSC65032025-07 67 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 BİTKİ TULLANTILARI ƏSASINDA SORBENTLƏRİN ALINMASI VƏ SU HÖVZƏLƏRİNİN TƏMİZLƏMƏSİNDƏ TƏDQİQİ Leyla Vəzirova1, Aynur Sadıqova2 1,2Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, 1,2“Qeyri-üzvi maddələrin kimyası və texnologiyası” kafedrası 1Kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 2magistr tələbəsi ORCİD: 10009-0004-4723-7344 E-mail: 1v[email protected]m; 2sadiqzadeaynur[email protected] XÜLASƏ Bu tədqiqat bitki tullantılarından əldə edilən lignin əsaslı sorbentlərin su hövzələrinin çirklənmədən təmizlənməsində effektivliyini araşdırır. Tədqiqat çərçivəsində lignin müxtəlif kimyəvi və termiki üsullarla aktivləşdirilmiş və sorbsiya qabiliyyəti qiymətləndirilmişdir. Eksperimental tədqiqatlar göstərmişdir ki, lignin əsaslı sorbentlər ağır metallar (Pb, Cd, Hg), sintetik boyalar və üzvi çirkləndiricilər üçün yüksək adsorbsiya qabiliyyətinə malikdir. Aparılan təcrübələr nəticəsində ligninin Pb (II) ionlarını 98.5%, Cd (II) ionlarını 96.8%, Hg (II) ionlarını isə 97.2% səviyyəsində udduğu müəyyən edilmişdir. Sintetik boyalar üçün sorbsion effektivliyi isə 92-99% intervalında dəyişmişdir. Fərqli pH səviyyələrində aparılan təcrübələr göstərmişdir ki, lignin sorbentlərinin maksimal adsorbsiya qabiliyyəti pH 5-7 aralığında müşahidə edilir. Müqayisəli təhlillər göstərmişdir ki, lignin əsaslı sorbentlərin ağır metalları udma qabiliyyəti bəzi ənənəvi sorbentlərdən, məsələn, aktivləşdirilmiş karbondan 12-15% daha yüksəkdir. Təcrübələrin nəticələrinə əsasən, lignin əsaslı sorbentlərin sənaye tullantılarının və çirkab sularının təmizlənməsində geniş tətbiq perspektivləri olduğu müəyyən edilmişdir. Gələcək tədqiqatlar lignin əsaslı sorbentlərin adsorbsiya mexanizmlərinin dərin təhlili və onların daha geniş miqyaslı tətbiqinə yönəldilməlidir. Açar sözlər: lignin, sorbsiya, ağır metallar, su çirkləndiriciləri, ekoloji təmizlik, sorbent effektivliyi Giriş Son illər sənayeləşmənin sürətlə artması nəticəsində su hövzələrinin çirklənməsi qlobal ekoloji problemlərdən birinə çevrilmişdir. Xüsusilə, ağır metallarla çirklənmə, sintetik boyalar və üzvi çirkləndiricilər su ekosistemlərinə ciddi ziyan vurur, həmçinin insan sağlamlığı üçün potensial təhlükə yaradır. Bu səbəbdən, effektiv və ekoloji cəhətdən dayanıqlı su təmizləmə metodlarının inkişaf etdirilməsi zərurətə çevrilmişdir. Hazırda su təmizləmə proseslərində müxtəlif sorbentlərdən istifadə olunur. Sənaye əsaslı sintetik sorbentlər effektiv olsa da, onların yüksək qiyməti və bəzən ekoloji baxımdan təhlükəli olması alternativ metodların axtarışını aktuallaşdırır. Bu kontekstdə, təbii və yenilənə bilən mənbələrdən alınan sorbentlər xüsusi maraq doğurur. Bitki tullantılarından alınan sorbentlər ucuz, geniş yayılmış və ekoloji cəhətdən davamlı olması ilə seçilir. Lignin, sellüloza ilə yanaşı bitki hüceyrə divarının əsas komponentlərindən biridir və bitki tullantılarının əsas hissəsini təşkil edir. Onun mürəkkəb kimyəvi quruluşu və funksional qrupları ağır metallar, üzvi çirkləndiricilər və neft törəmələrinin sorbsiyasını mümkün edir. Ligninin 68 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 müxtəlif üsullarla aktivləşdirilməsi onun adsorbsiya qabiliyyətini artırır və onu su təmizləmə proseslərində səmərəli hala gətirir. Bu tədqiqat işində lignin əsaslı sorbentlərin hazırlanması, onların kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərinin təhlili, fərqli çirkləndiricilər üzərində adsorbsiya effektivliyi və müxtəlif eksperimental şəraitdə davranışı araşdırılmışdır. Təcrübələr nəticəsində ligninin fərqli çirkləndiricilər üzərində sorbsiyası qiymətləndirilmiş, onun pH dəyişkənliyinə reaksiyası və digər kommersiya sorbentləri ilə müqayisəsi aparılmışdır. Bu tədqiqatın nəticələri ekoloji cəhətdən təhlükəsiz və effektiv su təmizləmə texnologiyalarının inkişafına töhfə verə bilər. Məqsəd Bu tədqiqatın başlıca məqsədi — bitki tullantılarından əldə edilən lignin əsaslı sorbentlərin çirklənmiş su hövzələrinin təmizlənməsi prosesində nə dərəcədə effektiv olduğunu araşdırmaqdır. İş zamanı xüsusi olaraq ağır metallarla (Pb, Cd, Hg), sintetik boyalarla və digər üzvi çirkləndiricilərlə çirklənmiş su nümunələrində sorbentlərin adsorbsiya qabiliyyəti qiymətləndirilmişdir. Araşdırma çərçivəsində aşağıdakı əsas hədəflər müəyyən olunmuşdur: • Bitki mənşəli tullantılardan lignin maddəsinin ayrılması və müxtəlif kimyəvi və termiki üsullarla aktivləşdirilməsi; • Alınmış sorbentlərin morfoloji, fiziki və kimyəvi göstəricilərinin təhlili; • Müxtəlif çirkləndirici tiplərinə qarşı sorbentlərin adsorbsiya davranışının müşahidə edilməsi; • pH səviyyəsinin, ilkin konsentrasiya və təmas müddətinin sorbsiya prosesinə təsirinin təhlili; • Lignin əsaslı sorbentlərin performansının bazarda mövcud olan sintetik sorbentlərlə, xüsusilə aktivləşdirilmiş karbonla müqayisəsi. Araşdırma göstərir ki, yerli və təbii resurslara əsaslanan bu cür sorbentlər yalnız ekoloji baxımdan faydalı deyil, eyni zamanda iqtisadi cəhətdən də səmərəli alternativlər təqdim edir. Bu tədqiqat, davamlı və çevik su təmizləmə texnologiyalarının inkişafına real töhfə verə bilər. Gələcək işlərdə isə lignin əsaslı sorbentlərin daha geniş miqyaslı tətbiqi və adsorbsiya mexanizmlərinin dərindən izahı istiqamətində araşdırmalar aparılması planlaşdırılır. Metodlar Bu tədqiqatda bitki tullantılarından alınan lignin əsaslı sorbentin su hövzələrinin təmizlənməsində istifadəsi məqsədilə müxtəlif laborator analizlər aparılmışdır. Tətbiq edilən analiz metodları aşağıdakılardır: • FTIR Spektroskopiyası – Ligninin kimyəvi quruluşunun təyini üçün istifadə olunmuşdur. • X-Ray Difraksiya (XRD) – Sorbentin kristallik strukturunun araşdırılması məqsədilə tətbiq edilmişdir. • UV-Vis Spektrofotometriya – Sorbentin su təmizləmə effektivliyinin qiymətləndirilməsində istifadə olunmuşdur. • BET Analizi – Sorbentin spesifik səth sahəsinin ölçülməsi üçün aparılmışdır. Tədqiqatın məqsədi lignin əsaslı sorbentin suda çirkləndiricilərin adsorbsiyasındakı effektivliyini öyrənmək olmuşdur. Eksperimentlər müxtəlif kompozisiya tərkibli sorbentlər üzərində aparılmış və onların çirkləndiriciləri su mühitindən çıxarma qabiliyyəti qiymətləndirilmişdir. Cədvəl 1-də istifadə olunan sorbentlərin tərkib kompozisiyası verilmişdir. 69 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Cədvəl 1. Eksperimental şərtlər və sorbent kompozisiyaları Sorbent Tipi Tərkibi Nisbəti L-1 Lignin+Aktivləşdirilmiş Karbon 1:1 L-2 Lignin+Bentonit Gil 2:1 L-3 Lignin+Zeolit 3:2 L-4 Lignin+Nanohissəciklər 1:3 Eksperimental Nəticələr və Müzakirə Aparılan laborator araşdırmalar lignin əsaslı sorbentin neft tullantılarını, ağır metalları və sintetik boyaları effektiv şəkildə adsorbsiya etdiyini göstərmişdir. Xüsusilə, ligninin molekulyar quruluşu və aktiv funksional qrupları onun su çirkləndiricilərini effektiv şəkildə özündə saxlamasına imkan yaratmışdır. Eksperimentlər 20°C, 30°C, 40°C və 50°C temperaturlarda və 120 dəqiqə müddətində aparılmışdır. Aşağıdakı nəticələr əldə olunmuşdur. Cədvəl 2. Sorbsion effektivlik (%) və qaliq çirkləndiricilərin miqdari (%) Temperatur (°C) Göl Suyu Sorbsiya (%) Çay Suyu Sorbsiya (%) Sənaye Tullantıları Sorbsiya (%) Qalıq Çirkləndirici (%) 20°C 62.4 70.2 66.1 14.8, 9.7, 12.3 30°C 68.7 78.4 72.5 10.2, 6.5, 8.9 40°C 84.9 92.6 86.7 5.6, 2.3, 4.1 50°C 96.8 98.2 97.3 1.2, 0.7, 0.9 Tədqiqat nəticələri göstərir ki, temperaturun yüksəlməsi sorbsiyanın səmərəliliyini artırır və bu da çirkləndirici maddələrin su mühitindən daha effektiv şəkildə uzaqlaşdırılmasına şərait yaradır. Qrafik 1. Ağır metalların (Pb,Cd,Hg) lignin tərəfindən udulma dərəcəsi 70 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Plumbum (Pb), kadmium (Cd) və civə (Hg) ağır metalları su ehtiyatlarında əhəmiyyətli dərəcədə çirklənməyə səbəb olan əsas komponentlər sırasındadır. • Pb (plumbum) üçün lignin adsorbsiya dərəcəsi yüksək olmuşdur, xüsusilə pH 6-7 arasında. • Cd (kadmium) və Hg (civə) ilə əlaqəli udulma dərəcəsi nisbətən aşağıdır, lakin yenə də müsbət nəticələr əldə edilmişdir. Qrafik 2. Sintetik boyaların lignin tərəfindən sorbsiyası Sənayedə geniş istifadə olunan sintetik boyalar suyun çirklənməsinə səbəb olur. Təcrübələr nəticəsində məlum olmuşdur ki: • Lignin qırmızı və mavi boyaların udulmasında yüksək effektivlik göstərir. • Adsorbsiya prosesinin effektivliyi pH səviyyəsi, temperatur və istifadə olunan ligninin miqdarı ilə sıx əlaqəlidir. Xüsusilə, pH-nin yüksəlməsi adsorbsiya qabiliyyətini gücləndirir. Qrafik 3. Ph dəyişdikcə lignin absorbsiya dərəcəsinin dəyişməsi Ligninin çirkləndirici maddələri udma qabiliyyəti pH səviyyələrindən asılıdır. Çünki pH dəyəri, sorbentin səthindəki ionlaşma dərəcəsini və çirkləndiricinin yüklənməsini dəyişdirir, bu da adsorbsiya prosesinə təsir edir. • pH 4-6 aralığında ən yüksək udulma dərəcəsi müşahidə olunmuşdur. • pH 3-də isə udulma azalmışdır, çünki bəzi metalların ionları bu pH səviyyəsində daha az aktiv olur. 71 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Tədqiqat zamanı ligninin adsorbsiya qabiliyyəti digər ənənəvi sorbentlərlə (aktivləşdirilmiş karbon və zeolit) müqayisə edilmişdir. Nəticələr aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. Cədvəl 3. Lignin Sorbentinin Digər Sorbentlərlə Müqayisəsi Sorbent Tipi Ağır Metal Udulması Sintetik Boya Udulması (%) Neft Tullantıları Udulması (%) Lignin əsaslı sorbent 85-95 80-92 88-97 Aktivləşdirilmiş Karbon 90-98 85-93 92-99 Zeolit 75-85 70-80 78-88 Göründüyü kimi, lignin əsaslı sorbentin adsorbsiya qabiliyyəti aktivləşdirilmiş karbon ilə müqayisədə bir qədər aşağı olsa da, digər ənənəvi sorbentlərdən üstünlük təşkil edir. Nəticə Aparılmış təcrübələrin nəticələri göstərmişdir ki, lignin əsaslı sorbentin optimal qatılıqda və müxtəlif temperatur rejimlərində təsiri su nümunələrində çirkləndirici maddələrin miqdarına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Bitki tullantıları əsasında alınan sorbentlər ekoloji dayanaqlılıq prinsipinə uyğun bir yanaşma təqdim edir. Ligninin istifadəsi tullantıların azaldılması və təmiz su ehtiyatlarının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, lignin əsaslı sorbentlər ağır metallar, sintetik boyalar və neft tullantıları kimi çirkləndiricilərin effektiv şəkildə sorbsiyasını təmin edə bilər. Bu, onların sənaye tullantılarının təmizlənməsi və ekoloji yükün azaldılması məqsədilə istifadəsini perspektivli edir. 20°C temperaturda və 120 dəqiqə müddətində sorbentin tətbiqi nəticəsində çirkləndiricilərin sorbsiyası göl suyu, çay suyu və sənaye tullantı suları üçün müvafiq olaraq 62.4%, 70.2%, 66.1% təşkil etmişdir. Bu şəraitdə qalıq çirkləndirici maddələrin miqdarı uyğun olaraq 14.8%, 9.7%, 12.3% təşkil etmişdir. 30°C temperaturda və 120 dəqiqəlik adsorbsiya müddətində sorbentin effektivliyi göl suyu üçün 68.7%, çay suyu üçün 78.4% və sənaye tullantı suları üçün isə 72.5% səviyyəsində qeydə alınmışdır. Bu temperaturda qalıq çirkləndirici maddələrin miqdarı isə müvafiq olaraq 10.2%, 6.5%, 8.9% olmuşdur. 40°C temperaturda və 120 dəqiqə müddətində sorbsiyanın effektivliyi daha da yüksələrək göl suyu, çay suyu və sənaye tullantı suları üçün uyğun olaraq 84.9%, 92.6%, 86.7% təşkil etmişdir. Nəticədə, qalıq çirkləndirici maddələrin miqdarı uyğun olaraq 5.6%, 2.3%, 4.1% səviyyəsinə düşmüşdür. 50°C temperaturda və 120 dəqiqə müddətində lignin əsaslı sorbentin maksimal təsiri müşahidə olunmuşdur. Bu halda çirkləndiricilərin sorbsiyası göl suyu, çay suyu və sənaye tullantı suları üçün müvafiq olaraq 96.8%, 98.2%, 97.3% təşkil etmişdir. Qalıq çirkləndirici maddələrin miqdarı isə uyğun olaraq 1.2%, 0.7%, 0.9% səviyyəsinə enmişdir. Nəticələr göstərir ki, temperatur artdıqca lignin əsaslı sorbentin sorbsion aktivliyi yüksəlir və çirkləndirici maddələrin su mühitindən effektiv çıxarılmasına səbəb olur. Xüsusilə, 50°C temperaturda sorbentin effektivliyi maksimum səviyyəyə çatmışdır. Bu isə lignin əsaslı sorbentin sənaye tullantılarının təmizlənməsində perspektivli bir material olduğunu təsdiqləyir. 72 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Təşəkkürnamə Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Demirbas, A. (2008). "Heavy metal adsorption onto agro-based waste materials: A review." Journal of Hazardous Materials, 157(2-3), 220-229. 2. Sun, X. F., Sun, R. C., & Sun, J. X. (2004). "Acidic degradation of wheat straw lignin and its characterization by FTIR and NMR." Polymer Degradation and Stability, 83(1), 47-57. 3. Hubbe, M. A., Rojas, O. J., Lucia, L. A., & Sain, M. (2008). "Cellulosic nanocomposites: A review." BioResources, 3(3), 929-980. 4. Suhas, Carrott, P. J. M., & Ribeiro Carrott, M. M. L. (2007). "Lignin–from natural adsorbent to activated carbon: A review." Bioresource Technology, 98(12), 2301-2312. 5. Ahmad, M., Rajapaksha, A. U., Lim, J. E., Zhang, M., Bolan, N., Mohan, D., & Ok, Y. S. (2014). "Biochar as a sorbent for contaminant management in soil and water: A review." Chemosphere, 99, 19-33. 6. Wang, H., Zhao, X., Wang, S., & Xing, B. (2016). "Environmental fate of biochar-derived carbon: The role of physicochemical properties in carbon stability and recalcitrance." Environmental Science & Technology, 50(4), 1620-1631. 7. Deng, S., Yu, Q., Huang, J., & Yu, G. (2010). "Removal of perfluorinated compounds from water using activated carbon and carbon nanotubes." Water Research, 44(4), 518526. 8. Low, K. S., & Lee, C. K. (1991). "Cadmium uptake by moss (Thuidium species)." Water Research, 25(8), 1099-1103. 9. Khan, N. A., Ibrahim, S., & Subramaniam, P. (2004). "Elimination of heavy metals from wastewater using agricultural wastes as adsorbents." Malaysian Journal of Science, 23(1), 43-51. 79 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 quyuların tətbiqi hasilatın gücləndirilməsi və ehtiyatların effektiv istismarı üçün yüksək texnoloji üstünlük təmin edir. Bu tip quyuların qazılması nəticəsində layla əlaqə səthi artır, drenaj sahəsi genişlənir və su/qazın vaxtından əvvəl daxilolması minimuma endirilir. Eyni zamanda, müasir qazma və idarəetmə sistemləri istismarın müddətini optimallaşdırmaqla bərabər, ümumi texnikiiqtisadi göstəriciləri də əhəmiyyətli şəkildə yaxşılaşdırır. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Təşəkkürnamə Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. https://onepetro.org/IPTCONF/proceedings-abstract/20IPTC/1-20IPTC/154703(1) 2. https://onepetro.org/SPESATS/proceedings-abstract/16SATS/All-16SATS/SPE-182764MS/187459. 3. https://onepetro.org/JPT/article-abstract/69/05/72/208724/A-Methodology-forMultilateral-Well-Optimization. 4. Azar C.C., Robello Samuel Q. Qazma Muhendisliyi. 5. S.D.Mustafayev , t.e.n R.M. Zeynalov, R.N. PənahovAzərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti. “Azneft İB” Azərbaycan neft təsərrüfatı №7-8, 2016. 6. Y.İ.Shafarov, İ.Y.Şhırali. Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, “Kompleks Qazma İşləri” tresti. Azərbaycan neft təsərrüfatı №10, 2015. 80 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Australia Shahid Khan Monash Business School. Sessional Lecturer. PhD in Management. Vikash Ramiah UNISA School of Commerce. Associate Professor. PhD in Applied Finance. __________________________________________________________________________________________________________ Azerbaijan Abbas İsmayılov Azerbaijan State Agricultural University. Director of the Biotechnology Center, Faculty of Agronomy Department, Associate Professor. PhD in Biology Science. Alakbar Huseynzada Azerbaijan State Oil and Industry University, Scientific researcher at “Geotechnological Problems of Oil, Gas and Chemistry”, Scientific researcher at “Chemistry of alkenylphenols”, Eesearch laboratory, Chemistry of petroleum and chemical technology department, Faculty of Chemistry, Baku State University, PhD in Chemistry. Almaz Mehdiyeva Azerbaijan State Oil and Industry University.Associate Professor. PhD in TS Aytekin Hasanova Azerbaijan Medical University. Department of medical biology and genetics, Senior teacher, PhD in Medical Biology. Arif Mammadzade Azerbaijan State Oil and Industrial University. “Geotechnological problems of oil, gas and chemistry” Scientific Research Institute. Doctor of technical sciences. Professor. Bilal Asadov Azerbaijan Medical University, Psychiatry Department, Professor. Doctor of MS. Elchin Suleymanov Baku Engineering University. Associate Professor of Department Finance. PhD in Economy. Elmira Valiyeva Azerbaijan State Agrarian University Senior teacher of the Chair of Languages. Elshan Hajizade Azerbaijan State University of Economics, Head of department. Doctor of Economic Science.Professor. Emin Mammadzade Institute of Economics of ANAS. Economic institute. Phd in Economy. Associate professor. Farda Imanov Baku State University, Vice-rector, Chair of Hydrometerology, Professor. Garib Mamedov Baku State University, Chief of Soilscience Department of Biology Faculty. Doktor of biological sciences, Professor. Heyder Guliyev Azerbaijan State Agricultural University. English Teacher. PhD in Philology Ibrahim Habibov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Professor Irada Sultanova Azerbaijan Medical University, I obst-gynecology department, Associate professor. Lala Bekirova Azerbaijan State Oil and Industrial University. Department of Instrumentation Engineering, Doctor of TS. Leyla Djafarova Clinic "Medium" Baku. Doctor of Medical Sciences. Professor. Mahmud Hajizade Sector Director of State Fund for Information Technology Development of the Ministry of Communications and High Technologies of the Republic of Azerbaijan, Ministry of Transport, Communications and High Technologies of the Republic of Azerbaijan. Naila Guliyeva Azerbaijan Medical University. Assistant in "Immunology" Program at Paediatrics Diseases Department. Docent and Academic Manager in "Allergology and Immunology" Department. Nigar Kamilova Azerbaijan Medical University, Faculty I Obstetrics – Gynecology, professor. Rafig Gurbanov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Professor Rafig Mammadhasanov Azerbaijan Medical University, II Internal Medicine department, Professor. Ramiz Gurbanov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Professor ANAS. Giography Institute. Doctor of Technical Sciences. Professor. Academician. Rashad Abishov Dental Implant Aesthetic Center Harbor Hospital, Azerbaijan State Doctors Improvement Institute. PhD. EDITORIAL BOARD & INTERNATIONAL ADVISORY 81 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Rena Gurbanova Azerbaijan State Oil and Industrial University. Deputy of Faculty of Chemical Technology, Associate Professor. PhD in Chemistry. Saadet Safarova Azerbaijan Medical University, I Obstetricsgynecology department, Associate professor, PhD in Medicine. Səadət Sultanova Azerbaijan Medical University, I Obstetricsgynecology department. Professor. Sabina Ozbekzade Azerbaijan State Oil and Industry University, Instrumentation Engineering. Assistant professor. Sadagat Ibrahimova Azerbaijan State Oil and Industrial University, PhD in Economics, Associate professor. Sain Safarova Azerbaijan Medical University,II Internal Medicine department, Associate professor, Doctor of Medicine (M.D.) Samira Mammadova Sumgayit State University. Senior Teacher of History and its teaching methodology in History Faculty. PhD in History. Sayyara Ibadullayeva Institute of Botany. National Academy of Sciences. Professor. PhD in Biological Sciences. Sevinj Mahmudova Azerbaijan State Agrarian University. PhD. Senior teacher, Researcher. Tarbiz Aliyev Innovation Center of National Academy of Azerbaijan Republic. The deputy of director. Doctor of Economical Sciences.Professor. Tariel Omarov Azerbaijan Medical University. Department of surgical diseases. PhD in Medicine. Tofig Ahmadov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Geology and Mineralogy Sciences. Professor Tofig Baharov Azerbaijan State Oil Company. Scientific Research Institute. Head of department. Doctor of Geology and Mineralogy Sciences Tofig Samadov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Professor. Tubukhanum Gasimzadeh Azerbaijan National Academy of Sciences. Institute of Dendrology of Azerbaijan NAS. Scientific Secretary of the Vice Presidential Service, Presidium. PhD in Biological Sciences, Associate Professor. Vusal Ismailov “Caspian International Hospital”. Orthopedics Traumatology Expert. MD. Azerbaijan. Zakir Aliyev RAPVHN and MAEP. PhD in Agricultural Sciences, Professor of RAE academician. Zakir Eminov ANAS. Giography Institute. Doctor of Georgraphy Sciences. Associate Professor. __________________________________________________________________________________________________________ Bahrain Osama Al Mahdi University of Bahrain, Bahrain Teachers College. Assistant Professor. PhD, Elementary Education and Teaching __________________________________________________________________________________________________________ Bangladesh Muhammad Mahboob Ali Daffodil International University. Department of Business Administration . Professor. __________________________________________________________________________________________________________ Bosna & Hercegovina Igor Jurčić Head of marketing Business group for VSE/SME. Telecommunication Business and Management. Ratko Pavlovich University of East Sarajevo. Faculty of Physical Education and Sport. Professor. __________________________________________________________________________________________________________ Brazil Paulo Cesar Chagas Rodrigues Federal Institute of Education, Science and Technology of Sao Paulo. Professor. PhD in Mechanical Engineering. __________________________________________________________________________________________________________ Bulgaria Desislava Stoilova South-West University “Neofit Rilski”. Faculty of Economics. Associate Professor. PhD in Finance. Eva Tsvetanova Tsenov Academy of Economics, Svishtov, Bulgaria Department of Strategic Planning. Head assistant professor. PhD in Economy. Jean-François Rougė University of Technology, Sofia. PhD in Business law 82 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Milena Kirova Sofia University “St. Kliment Ohridski”. Professor. PhD in Philology. __________________________________________________________________________________________________________ Croatia Dragan Čišić University of Rijeka. Department of Informatics, Full professor. PhD in Logistics, e-business. __________________________________________________________________________________________________________ Egypt Abdelbadeh Salem Professor at Faculty of Computer and Information Science, Ain Shams University. Neyara Radwan King Abdul-Aziz University. Jeddah. KSA. Business Administration Department. Faculty of Economics and Administration. Assistant Professor. Suez Canal University. Mechanical Department. Faculty of Engineering. Assistant Professor. __________________________________________________________________________________________________________ France Michael Schaefer L’Ässociation 1901 SEPIKE International, Président at SEPIKE International. PhD of Economical Sciences. __________________________________________________________________________________________________________ Georgia Anzor Abralava Georgian Technical University. Doctor of Economical Sciences. Full Professor Archil Prangishvili Georgian Technical University. Doctor of Technical Sciences. Full Professor. Avtandil Silagadze Correspondent committee-man of National Academy of Georgia. Tbilisi University of International Relationships. Doctor of Economical Sciences. Full Professor. Badri Gechbaia Batumi Shota Rustaveli State University. Head of Business Administration Department. PhD in Economics, Associate Professor. Dali Sologashvili State University named Akaki Tsereteli. Doctor of Economical Sciences. Full Professor Dali Osepashvili Professor of Journalism and Mass Communication TSU (Tbilisi State University), Head MA Program "Media and New Technology" Davit Narmania Tbilisi State University (TSU), Chair of Management and Administration Department. Professor. Davit Tophuria Tbilisi State Medical University. Head of International Students Academic Department, Associate Professor. PhD in HNA. Eka Avaliani International Black Sea University. Faculty of Social Sciences and Humanities, Professor of History. Eka Darchiashvili Tbilisi State University named after Sv. Grigol Peradze. Assistant of professor. PhD in BA. Enene Menabde-Jobadze Georgian Technical University. Academical Doctor of Economics. Eter Bukhnikashvili University of Georgia, Department of Dentistry of the School of Health Sciences, PhD in Dentistry. MD dentist. Evgeni Baratashvili Georgian Technical University. Head of Economic and Business Department. Doctor of Economical Sciences. Full Professor George Jandieri Georgian Technical University; Chief scientist, Institute of Cybernetics of the Georgian Academy. Full Professor George Malashkhia Georgian Technical University. Doctor of Economical Sciences. Full Professor. Giorgi Kepuladze Business and Technology University, Associate Professor, PhD in Economics. Gulnara Kiliptari Tbilisi StateMedical University. Head of ICU department. Associate professor. Iamze Taboridze David Aghmashenebeli University of Georgia, Head of the Center for Scientific Research and Continuing Education, PhD in biological sciences. Associate professor. Ketevan Goletiani Batumi Navigation Teaching University. Dean of Business and Logistics Faculty, Professor, Batumi Shota Rustaveli State University. Doctor of Business Administration, Assistant-Professor Lali Akhmeteli Tbilisi State Medical University, Surgery Department #1, Direction of Surgical, Associate Professor. General Surgery. 83 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Lamara Qoqiauri Georgian Technical University. Member of Academy of Economical Sciences. Member of New York Academy of Sciences. Director of first English school named "Nino". Doctor of Economical Sciences. Full Professor. Larisa Korghanashvili Tbilisi State University (TSU) named Ivane Javakhishvili. Full Professor Larisa Takalandze Sokhumi State University, Faculty of Business and Social Sciences. Doctor of Economic Sciences. Professor. Lia Davitadze Batumi Shota Rustaveli State University. Higher Education Teaching Professional. PhD in Educational Sciences. Lia Eliava Kutaisi University.Economic expert in the sphere of economy and current events in financial sector.Full Professor. PhD in Business Administration. Lia Matchavariani Ivane Javakhishvili Tbilisi State University (TSU). Head of Soil Geography Chair, Faculty of Exact & Natural Sciences (Geography Dep.), Full Professor. Loid Karchava Doctor of Business Administration, Association Professor at the Caucasus International University, Editor-in-Chief of the international Scientific Journal "Akhali Ekonomisti" (The New Economist) Maia Matoshvili Tbilisi State Medical University. The First University Clinic. Dermato-Venereologist. Assistant Professor. PhD in DAPS. Mariam Darbaidze Davit Aghmashenebeli National Defense Academy of Georgia. The Head of Education Division. PhD in Biology. Mariam Kharaishvili Sulkhan-Saba Orbeliani University, School of Medicine, Associated Professor, PhD in Medicine, MD. Mariam Nanitashvili Executive Director - Wise Development LTD (Training Centre). Associated Professor at Caucasus University. PhD in Economics Nana Shoniya State University of Kutaisi named Akakhi Tsereteli. Doctor of Economical Sciences. Full professor Natia Beridze LEPL National Environmental Agency of Georgia, Invited Expert at International Relations and PR Division. PhD in Political Science. Natia Shengelia Georgian Technical University, Business Technology Faculty, Associate Professor. Nelli Sichinava Akaki Tsereteli State Universiry . Associate. Professor. PhD Nino Didbaridze Microbiology and Immunology Department. Immunologi Direction. Tbilisi State Medical University. PhD MD. Nino Gogokhia Tbilisi State Medical University. Head of Laboratory the First University Clinic. Professor. Nino Museridze GGRC Georgian-German Center for Reproductive Medicine, Owner and Clinical Director. The Doctor of Medicine, Full Professor. Nino Pirtskhelani Tbilisi State Medical University, Department of Molecular and Medical Genetics, Associated Professor. Alte University, Ken Walker International University, Professor. Paata Koguashvili Georgian Technical University. Doctor of Economical Sciences. Full Professor. Academician. Member of Georgia Academy of Sciences of Agriculture. Rati Abuladze St. Andrew the first-called Georgian University of the Patriarchate of Georgia. Faculty of Economics and Eusiness Edministration. Manager of the Faculty Quality Assurance Office. PhD in Business Administration. Rusudan Kutateladze Georgian Technical University. Doctor of Economical Sciences. Full Professor Rusudan Sujashvili School of Medicine, New Vision University, Ivane Beritashvili Center of Experimental Biomedicine, Professor, Doctor of Biology. Tamar Didbaridze Tbilisi State Medical University, Microbiology Department, Associate Professor First University Clinic. PhD in MD. Tamar Giorgadze Tbilisi State Medical University. Department of Histology, Cytology and Embryology. Assistant Professor. Tamila Arnania-Kepuladze Akaki Tsereteli State University. Department of Economics. Professor. Timuri Babunashvili Georgian Business Academy of Science. Doctor of Economical Sciences. Full Professor. Vladimer Papava Tbilisi State Medical University. Assistant-Professor. PhD. MD. Zurab Khonelidze Sokhumi State University. Doctor of Political Sciences. Professor. _________________________________________________________________________________________________________ 84 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Germany Alexander Dilger University of Münster. Professor of Business Economics. PhD in Economy. Hans-Juergen Zahorka Assessor jur., Senior Lecturer (EU and International Law, Institutions and Economy), Chief Editor of "European Union Foreign Affairs Journal", LIBERTAS - European Institute, Rangendingen __________________________________________________________________________________________________________ Greece Margarita Kefalaki Communication Institute of Greece. PhD in Cultural Communication. President of Institute. __________________________________________________________________________________________________________ Hungary Nicasia Picciano Central European University. Department of International Relations and European Studies. __________________________________________________________________________________________________________ India Federica Farneti University of Bologna. Department of Sociology and Business Low. Associate Professor. OhD in Economic & Management. Prasanta Kumar Mitra Sikkim Manipal Institute of Medical Sciences. Deptartment of Medical Biotechnology. PhD in Biochemistry. Samant Shant Priya Lal Bahadur Shastri Institute of Management, New Delhi, Associate Professor in Philosophy PhD in Marketing. Sonal Purohit Jain University, Center for Management Studies, Assistant Professor, PhD in Business Administration, Life Insurance, Privatization. Varadaraj Aravamudhan Alliance University, Professor. __________________________________________________________________________________________________________ Iraq Rana Khudhair Abbas Ahmed Irag, Baghdad, Alrafidain University College. Lecturer, Global Executive Administrator, Academic coordinator. PhD in Scholar (CS). __________________________________________________________________________________________________________ Iran Azadeh Asgari Asian Economic and Social Society (AESS). Teaching English as a Second Language. PhD __________________________________________________________________________________________________________ Italy Simona Epasto University of Macerata. Department of Political Science, Communication and International Relations. Tenured Assistant Professor in Economic and Political Geography. PhD in Economic and Political Geography Donatella M. Viola London School of Economics and Political Science, London, Assistant Professor in Politics and International Relations at the University of Calabria, Italy. PhD in International Relations. __________________________________________________________________________________________________________ Jordan Ahmad Aljaber President at Gulf University. German Jordan University, Founder / Chairman of the Board. Ph.D in Computer Science Ahmad Zamil Middle East University (MEU). Business Administration Dept. Associate Professor. PhD Marketing Ikhlas Ibrahim Altarawneh Al-Huessien BinTalal University. Business Department. Full Professor in Human Resource Management. Asmahan Majed Altaher Arab Academy for Banking and Financial Sciences. Associate Professor. PhD in Management Information System. Sadeq Al-Hamouz The World Islamic Sciences & Education University (WISE), Vice Dean of the Faculty of Information Technology. Chairman of the Department of Computer Science. Professor. Safwan Al Salaimeh Aqaba University of Technology. Sofrware Engineering Department. Information Technology Faculty. Dean of information technology faculty. Professor. __________________________________________________________________________________________________________ 85 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Kazakhstan Ainur Tokshilikova West Kazakhstan Marat Ospanov Medical University, PhD in Medicine, Department of Anesthesiology and Reanimatology. Alessandra Clementi Nazarbayev University School of Medicine. MD, GP. Assistant Professor of Medical Practice and Family Medicine Anar Mirzagalieva Astana Internationl University. Vice-President. PhD in Biology. Anna Troeglazova East Kazakhstan State University named Sarsen Amanjolov. PhD Gulmira Zhurabekova Marat Ospanov West-Kazakhstan State Medical Academy. Department of Human Anatomy. Associate Professor Nuriya Kharissova Karaganda Medical University. Associate Professor of Biological Science. Nikolay Kurguzov State University of Pavlodar named S. Toraygirova. PhD. Professor. Zhanargul Smailova Head of the Department of Biochemistry and Chemical Disciplines named after MD, professor S.O. Tapbergenova NAC Medical University of city Semey. Zhanslu Sarkulova West Kazakhstan Marat Ospanov Medical University, Doctor of Medical Sciences, Professor, Department of Anesthesiology and Reanimatology. ______________________________________________________________________________________________________________________ Libya Salaheddin Sharif University of Benghazi, Libyan Football FederationBenghazi PhD in Medicine (MD) __________________________________________________________________________________________________________ Latvia Tatjana Tambovceva Riga Technical University. Faculty of Engineering Economics and Management, Professor. ______________________________________________________________________________________________ Lithuania Agne Simelyte Vilnius Gediminas Technical University, Associate professor. Phd in Social Sciences (Management) Ieva Meidute – Kavaliauskiene Vilnius Gediminas Technical University. Doctor of Technological Sciences. Head of Business Technologies and Entrepreneurship Department, Faculty of Business Management. Vilma (Kovertaite) Musankoviene e-Learning Technology Centre. Kaunas University of Technology. PHD Laura Uturyte Vilnius Gediminas Technical University (VGTU). Head of Project Manager at PI Gintarine Akademy. PhD in Economy. Loreta (Gedminaitė) Ulvydiene Professor of Intercultural Communication and Studies of Translation. Vilnius University. PHD Zhaneta Simanavichienė Mykolas Romeris University, Head of the Sustainable Innovation Laboratory, Public Security Academy, professor. Honorary Consul of the Republic of Estonia in Lithuania __________________________________________________________________________________________________________ Macedonia Liza Alili Sulejmani International Balkan University. Head of Banking and Finance department. Assistant Professor. PhD of Economics. Learta Alili Ademi Pediatrician in University, Clinic for pediatric diseases, department of neurology. __________________________________________________________________________________________________________ Malaysia Anwarul Islam The Millennium University. Department of Business Administration. Associate Professor. Kamal Uddin Millennium University, Department of Business Administration. Associate Professor. PhD in Business Administration. __________________________________________________________________________________________________________ 86 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Morocco Mohammed Amine Balambo Ibn Tufail University, Aix-Marseille University. Free lance. Consultant and Trainer. PhD in Philosophy. Management Sciences, Specialty Strategy and Logistics. __________________________________________________________________________________________________________ Nigeria Bhola Khan Yobe State University, Damaturu. Associate Professor, Depatrment of Economics. PhD in Economics. ______________________________________________________________________________________________ Norway Svitlana Holovchuk PhD in general pedagogics and history of pedagogics. __________________________________________________________________________________________________________ Pakistan Nawaz Ahmad Shaheed Benazir Bhutto University, Associate Professor, PhD in Management. __________________________________________________________________________________________________________ Poland Grzegorz Michalski Wroclaw University of Economics. Faculty of Engineering and Economics. PhD in economics. Assistant professor. Kazimierz Waluch Pawel Wlodkowic University College in Płock, Assistant Professor at the Faculty of Management. PhD in Economy. Robert Pawel Suslo Wroclaw Medical University, Public Health Department, Health Sciences Faculty, Adjunct Professor of Gerontology Unit. PhD MD. Tadeusz Trocikowski European Institute for Eastern Studies. PhD in Management Sciences. __________________________________________________________________________________________________________ Qatar Mohammed Elgammal Qatar University. Assistant Professor in Finance. PhD in Finance __________________________________________________________________________________________________________ Romania Camelia Florela Voinea University of Bucharest, Faculty of Political Science, Department of Political Science, International Relations and Security Studies. PhD in Political Sciences. Minodora Dobreanu University of Medicine and Pharmacy of Târgu Mureș. Faculty of Medicine. Professor, MD, PhD in Medicine, Romanian Association of Laboratory Medicine. Editor-in-chief. Odette (Buzea) Arhip Ecological University of Bucuresti. Associate Professor. PhD in Social Sciences. __________________________________________________________________________________________________________ Saudi Arabia Ikhlas (Ibrahim) Altarawneh Ibn Rushd College for Management Sciences. PHD Human Resource Development and Management. Associate Professor in Business Administration Salim A alghamdi Taif University. Head of Accounting and Finance Dept. PhD Accounting __________________________________________________________________________________________________________ Serbia Jane Paunkovic Faculty for Management, Megatrend University. Full Professor. PhD, Medicine Jelena Purenovic University of Kragujevac . Faculty of Technical Sciences Cacak . Assistant Professor . PhD in NM systems. __________________________________________________________________________________________________________ South Korea Aynur Aliyeva The Catholic University of Korea. Department of Otorhinolaryngology, Head and Neck Surgery. MD, PhD. __________________________________________________________________________________________________________ 87 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Sultanate of Oman Nithya Ramachandran Ibra College of Technology. Accounting and Finance Faculty, Department of Business Studies. PhD Rustom Mamlook Dhofar University, Department of Electrical and Computer Engineering College of Engineering. PhD in Engineering / Computer Engineering. Professor. __________________________________________________________________________________________________________ Sweden Goran Basic Lund University. Department of Sociology. PhD in Sociology. Postdoctoral Researcher in Sociology. __________________________________________________________________________________________________________ Turkey Fuad Aliew Gebze Technical University, Department of Electronics Engineering, Faculty of Engineering,Associate professor, PhD in Automation engineering Mehmet Inan Turkish Physical Education Teachers Association. Vice president. PhD in Health Sciences, Physical Education and Sport Sciences Melis Gönülal University of Health Sciences, İzmir Tepecik Training and Research Hospital, Associate professor. Muzaffer Sancı University of Health Sciences. Tepecik Research and Teaching Hospital. Clinics of Gynecology and Obtetrics Department of Gynecologic Oncologic Surgery. Assocciated Proffesor. Vugar Djafarov Medical school at the University of Ondokuzmayıs Turkey. PhD. Turkey. Yigit Kazancioglu Izmir University of Economics. Associate Professor, PhDin Business Administration. __________________________________________________________________________________________________________ UK Christopher Vasillopulos Professor of Political Science at Eastern Connecticut State University. PhD in Political Science and Government. Frances Tsakonas International Institute for Education Advancement. Ceo & Founder. PhD in Philosophy. Georgios Piperopoulos Northumbria University. Visiting Professor, Faculty of Business and Law Newcastle Business School. PhD Sociology and Psychology. Mahmoud Khalifa Lecturer at Suez Canal University. Visiting Fellow, School of Social and Political Sciences, University of Lincoln UK. PhD in Social and Political Sciences Mohammed Elgammal Qatar University. Assistant Professor. PhD in Finance. Stephan Thomas Roberts BP Global Project Organisation. EI&T Construction Engineer. Azerbaijan Developments. SD 2 Onshore Terminal. Electrical engineer. __________________________________________________________________________________________________________ Ukraine Alina Revtie-Uvarova National Scientific Center. Institute of Soil Structure and Agrochemistry named Sokolovski. Senior Researcher of the Laboratory, performing part-time duties of the head of this laboratory. Alona Obozna Mykolaiv National Agrarian University, Department of Hotel and Restaurant Business and Business Organization, PhD of Economics, Associate Professor. Alla Oleksyuk-Nexhames Lviv University of Medicine. Neurologyst at pedagog, pryvaty refleksoterapy. MD PD. Anna Kozlovska Ukrainian Academy of Banking of the National Bank of Ukraine. Associate Professor. PhD in Ecomomic. Bogdan Storokha Poltava State Pedagogical University. PhD Dmytro Horilyk Head of the Council, at Pharmaceutical Education & Research Center. PhD in Medicine. Galina Kuzmenko Central Ukrainian National Technical University, Department of Audit and Taxation, Associate Professor.PhD in Economiy. Galina Lopushniak Kyiv National Economic University named after Vadym Hetman. PhD. Doctor of Economic Sciences, Professor. Hanna Huliaieva Institute of Microbiology and Virology, NASU, department of phytopatogenic bacteria. The senior research fellow, PhD in Biology. 88 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Hanna Komarnytska Ivan Franko National University of Lviv , Head of the Department of Economics and Management, Faculty of Finance and Business Management, Ph.D. in Economics, Associate Professor. Iryna Skrypchenko Dnipropetrovsk State University of Internal Affairs. Head department of physical education & technical and tactical training. PhD, associate professor. Iryna Trunina Kremenchuk Mykhailo Ostrogradsky National University, Head of Business Administration, Marketing and Tourism department, Faculty of Economics and Management, Professor. Katerina Yagelskaya Donetsk National Technical University. PhD Larysa Kapranovа State Higher Educational Institution «Priazovskyi State Technical University» Head of the Department of Economic Theory and Entrepreneurship, Associate Professor, PhD in Economy, Lesia Baranovskaya Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute, Department of Mathematical Methods of Systems Analysis, PhD, Associate Professor. Liana Ptaschenko National University «Yuri Kondratyuk Poltava Polytechnic». Doctor of Economical Sciences. Professor Liliya Roman Department of Social Sciences and Ukrainian Studies of the Bukovinian State Medical University. Associate professor, PhD in Philology, Liudmyla Fylypovych H.S. Skovoroda Institute of Philosophy of National academy of sciences of Ukraine, Leading scholar of Religious Studies Department. Doctor of philosophical sciences, professor. Lyudmyla Svistun Poltava national technical Yuri Kondratyuk University. Department of Finance and Banking. Associated Professor. Мixail M. Bogdan Institute of Microbiology and Virology, NASU, department of Plant of viruses. PhD in Agricultural Sciences. Nataliia Bezrukova Yuri Kondratyuk National Technical University. Associate Professor, PhD in Economic. Nataliia Shalimova Central Ukrainian National Technical University, Audit, Accounting and Taxation Department, Dean of the Faculty of Economics, Dr. of Economics, Professor. Nataliia Ushenko Borys Grinchenko Kyiv University, Department International Economics, Doctor of Economic Sciences, Professor. Olena Syniavska Kharkiv National University of Internal Affairs, Department of Law Enforcement Activity and Policeistics, Doctor of Legal Sciences, Professor. Oleksandr Voznyak Hospital “Feofaniya”. Kyiv. Head of Neureosurgical Centre. Associated Professor. Oleksandra Kononova Prydniprovska State Academy of Civil Engineering and Architecture (PSACIA), Assoc.professor of Accounting, Economics and Human Resources Management department. PhD. in Economic Science. Oleksandr Levchenko Central Ukrainian National Technical University, Kropyvnytskyi. Vice-Rector for Scientific Activities. Professor. Olena Cherniavska Poltava University of Economics and Trade, Doctor of Economical Sciences. Professor Olga Gold Aix Marseille University, Mesopolhis, Mediterranean sociologic, political and history sciences researcher, Associate Professor. Olga Gonchar Khmelnytsky National University, Economics of Enterprise and Entrepreneurship, Doctor of Economic Sciences, Professor. Olha Ilyash National Technical University of Ukraine the “Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute”, Professor, Doctor of Science.in Economics. Roman Lysyuk Assistant Professor at Pharmacognosy and Botany Department at Danylo Halytsky Lviv National Medical University. Sergei S. Padalka Doctor of Historical Sciences, Professor, Senior Researcher at the Department of Contemporary History and Policy at the Institute of History of Ukraine National Academy of Sciences of Ukraine. Stanislav Goloborodko Doctor of Agricultural Sciences, Senior Researcher. Institute of Agricultural Technologies of Irrigated Agriculture of the National Academy of Agrarian Sciences of Ukraine Svetlana Dubova Kyiv National University of Construction and Architecture. Department of Urban Construction. Associate Professor. PhD in TS. Kyiv Cooperative Institute of Business and Law Svitlana Onyshchenko National University “Yuri Kondratyuk Poltava Polytechnic”, Finance, Banking and Taxation Department, D.Sc. (Economics), Professor. 95 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Title of the Paper (14 point, Bold, Times New Roman) First Author’s Name1, Second Author’s Name2 , Third Author’s Name3, ……. 1Affiliation (Department, Faculty/College, Institution/University) 2, 3Affiliation of other authors, if different (Department, Faculty/College, Institution/University) Corresponding author’s email: (Affiliation1,2,3 Times New Roman, 10) Article Type: Refer to the section policy of journal for acceptable article types. ABSTRACT (Times New Roman, 12) The manuscript should contain an abstract within 300 words. The manuscript should have a selfcontained, citation-free abstract and state briefly the purpose of the research, methodology, key results and major conclusions. Abstract should be in a single paragraph with running sentences. Do not use any subheading or point list within the abstract. Also, non-standard or uncommon abbreviations should be avoided, but if essential they must be defined at their first mention in the abstract itself. Keywords: Authors are advised to writes 3-5 keywords related to the article, separated by comma. These keywords will be used for indexing purpose. Introduction (Times New Roman, 12) Mostly Papers starts with introduction. It contains the brief idea of work, requirement for this research work, problem statement, and Authors contribution towards their research. Sufficient recent reference citation [1] from last 2 years should be included for showing the existing challenges and importance of current work. This section should be succinct, with no subheadings unless unavoidable [2, 3]. State the objectives of the work and provide an adequate background related to your work, avoiding a detailed literature survey or a summary of the results. Research Methodology (Times New Roman, 12) This part should contain sufficient detail to reproduce reported data. It can be divided into subsections if several methods are described. Methods already published should be indicated by a reference [4], only relevant modifications should be described. Methodology should be written concisely in detail by maintaining continuity of the texts. Theory and Calculation (Times New Roman, 12) A Theory section should extend, not repeat, the background to the article already dealt with in the Introduction and lay the foundation for further work. In contrast, a Calculation section represents a practical development from a theoretical basis. Do not add extensive basic definitions or wellknown theories, instead highlight theoretical background and its specific usages in view of your work only. Mathematical Expressions and Symbols (Times New Roman, 12) Mathematical expressions and symbols should be inserted using equation tool of Microsoft word. References may be added for used equations to support its authenticity, e.g. this result has been analysed using Fourier series [5]. 96 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 (1) Results and Discussion (Times New Roman, 12) This section may each be divided by subheadings or may be combined. A combined Results and Discussion section is often appropriate. This should explore the significance of the results of the work, don’t repeat them. Avoid extensive citations and discussion of published literature only, instead discuss recent literature for comparing your work to highlight novelty of the work in view of recent development and challenges in the field. Preparation of Figures and Tables (Times New Roman, 12) Authors are supposed to embed all figures and tables at appropriate place within manuscript. Figures and tables should neither be submitted in separate files nor add at the end of manuscript. Figures and Tables should be numbered properly with descriptive title. Each Figure/Table must be explained within the text by referring to corresponding figure/table number. Any unexplained or unnumbered Figure/Table may cause rejection of the paper without being reviewed. Formatting Tables (Times New Roman, 12) Table should be prepare using table tool within the Microsoft word and cited consecutively in the text. Every table must have a descriptive title and if numerical measurements are given, the units should be included in the column heading. Formatting requirement has been summarized in the Table 1. Table 1: Summary of formatting requirement for submitting paper in this journal. (Times New Roman, 12) Layout Size Margin (Normal) Header Footer Single column A4 (8.27” X 11.69”) Top=1” Bottom=1” Left=1” Right=1” Do not add anything in the header So not add anything in the footer Font Article Title Headings Subheadings Reference list Text Times New Roman, 16 pt, Bold, centred Times New Roman, 11 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 10 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 8 pt, Justified Garamond, 11 pt, Justified Line Spacing 1.15 1.15 1.15 1.15 1.15 Page number We will format and assign page numbers (Times New Roman, 10) 97 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Figure 1: Logo of the IRETC Publisher (Times New Roman, 12) Formatting Figures (Times New Roman, 12) All figures should be cited in the paper in a consecutive order, author may be asked to provide separate files of the figure. Figures should be used in bitmap formats (TIFF, GIF, JPEG, etc.) with 300 dpi resolution at least unless the resolution is intentionally set to a lower level for scientific reasons. If a bitmap image has labels, the image and labels should be embedded in separate layer. Figure 1 shows the logo of IRETC Publisher. Conclusions (Times New Roman, 12) Each manuscript should contain a conclusion section within 250-450 words which may contain the major outcome of the work, highlighting its importance, limitation, relevance, application and recommendation. Conclusion should be written in continuous manner with running sentences which normally includes main outcome of the research work, its application, limitation and recommendation. Do not use any subheading, citation, references to other part of the manuscript, or point list within the conclusion. Declarations (Times New Roman, 12) Study Limitations (Times New Roman, 12) Provide all possible limitation faced in the study which might significantly affect research outcome, If not applicable write, none. Acknowledgements (Times New Roman, 12) All acknowledgments (if any) should be included in a separate section before the references and may include list of peoples who contributed to the work in the manuscript but not listed in the author list. Funding source (Times New Roman, 12) Provide funding source, supporting grants with grant number. The name of funding agencies should be written in full, if no funding source exist, write, none. 98 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Competing Interests (Times New Roman, 12) Declare any potential conflict of interest exist in this publication. Human and Animal Related Study (Times New Roman, 12) If the work involves the use of human/animal subjects, each manuscript should contain the following subheadings under the declarations sectionEthical Approval (Times New Roman, 12) Provide ethical approval authority name with the reference number. If ethical approval is not required, provide an ethical exemption letter of not required. The author should send scan copy (in pdf) of the ethical approval/exemption letter obtained from IRB/ethical committee or institutional head. Informed Consent (Times New Roman, 12) Write a statement of informed consent taken from the participants to publish this research work. The editor may ask to upload scan copy if required. References (Times New Roman, 12) Author(s) are responsible for ensuring that the information in each reference is complete and accurate. Do not use grey literature (unauthentic website, news portal, social media, Wikipedia etc) as reference, only scholarly literature (Journal, online books, proceedings, patents, authentic websites with permanent archival policy) are acceptable references. Author should include sufficient recent (last 2 years) references in the article. All references must be numbered consecutively and citations of references in the text should be identified using numbers in square brackets (e.g., “as explained by AIJR [1]”; “as discussed in many reports [2]- [6]”). All references should be cited within the text correctly; do not add only list of references without citation within the text. All cited references should be listed after declarations section in the following style1. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. https://doi.org/10.21467/ajgr 2. Bahishti, “Peer Review; Critical Process of a Scholarly Publication”, J. Mod. Mater., vol. 2, no. 1, pp. 1.1-1.2, Oct. 2016. https://doi.org/10.21467/jmm.2.1.1.1-1.2 3. Bahishti, “A New Multidisciplinary Journal; International Annals of Science”, Int. Ann. Sci., vol. 1, no. 1, pp. 1.1-1.2, Feb. 2017. https://journals.aijr.in/index.php/ias/article/view/163 4. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. Access online on 20 March 2018 at https://www.aijr.in/journallist/advanced-journal-graduate-research/ 5. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. Access online on 5 March 2018 at https://www.aijr.in/about/publication-ethics/ 6. M. Ahmad, “Importance of Modeling and Simulation of Materials in Research”, J. Mod. Sim. Mater., vol. 1, no. 1, pp. 1-2, Jan. 2018. DOI: https://doi.org/10.21467/jmsm.1.1.1-2 99 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 Main features of citation style are given as- • The author name format is, "first name (Initial), middle name (Initial) and last name". This differs from other styles where author's last name is first. • The title of an article (or chapter, conference paper, patent, etc.) is in quotation marks. • The title of the book or journal is in italics. • Online link of the original paper. If any reference is not available online, it should be modified with available online reference Complete Detail of Each Author Provide complete detail of each author in the following format as well as add each author with complete detail during online submission (step 3) in the same order as appears in the manuscript. First Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: Second Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: Third Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: 100 THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNAL OF SOUTHERN CAUCASUS 65 (13) 03 2025 NOTES JOURNAL INDEXING C:\Users\namig isazade\Pictures\citation_zotero.png C:\Users\namig isazade\Pictures\download (1).jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\download.png C:\Users\namig isazade\Pictures\jlkhjgh.jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\ytuiryu.jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\downloaddyuskz.jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\download (2).jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\Google-Scholar-Logo.jpg C:\Users\namig isazade\Pictures\download (2).png ISSN: 1987-6521; E-ISSN:2346-7541; DOI prefix: 10.36962/CESAJSC; UDC: 3/k-144 ©Publisher: Representation of Azerbaijan International Diaspora Center in Georgia. ©Editorial office: 0165 Georgia. Marneuli municipality. Village Takalo. ©Typography: Representation of Azerbaijan International Diaspora Center in Georgia. Registered address: 0165 Georgia. Marneuli municipality. Village Takalo. Telephones: +994 55 280 70 12; +994 55 241 70 12 (Whatsapp), Website: https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC E-mail: gulustanbssja[email protected]; [email protected] ©Publisher: ESIF NGO, I/N: 404619864 ©Typography: ESIF NGO, I/N: 404619864 Registered Address / Service Address: Georgia, Tbilisi, Mtatsminda district, Jorjadze Street N 5, floor 1 Director & Shareholder: Namig Isazade Telephones: +994 55 280 70 12; +994 55 241 70 12 (Whatsapp), Website: https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC E-mail: gulustan[email protected]; sc.me[email protected] THE CAUCASUS ECONOMIC & SOCIAL ANALYSIS JOURNALOF SOUTHERN CAUCASUS MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL VOLUME 65 (13) ISSUE 03 2025 © THE SOUTHERN CAUCASUS SCIENTIFIC JOURNALS ISSN: 2298-0946 (Print), ISSN: 1987-6114 (Online); DOI PREFIX:10.36962/CESAJSC AGRICULTURAL, ENVIRONMENTAL & NATURAL SCIENCES SOCIAL, PEDAGOGY SCIENCES & HUMANITIES MEDICINE AND BIOLOGY SCIENCES REGIONAL DEVELOPMENT AND INFRASTRUCTURE ECONOMIC, MANAGEMENT & MARKETING SCIENCES LEGAL, LEGISLATION AND POLITICAL SCIENCES ART AND FILM STUDIES CINEMATOGRAPHY https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC