ENECO PROCEEDİNGS OF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER

ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597 DOI: 10.36962/ENECO2202-012025 CİLD 24 (06) BURAXILIŞ 04 2025 PROCEEDİNGSOF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL General Economics International Economics Business Administration and Business Economics, Marketing, Accounting, Personnel Economics Economic Development, Innovation, Technological Change and Growth Agricultural and Natural Resource Economics, Environmental and Ecological Economics http://bsj.esif.net/index.php/peerc ENECO ENERJI İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ CİLD 24 (06) BURAXILIŞ 04 2025 PROCEEDİNGSOF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 The beautiful thing about learning is nobody can take it away from you—B. B. King JOURNAL INDEXING CROSSREF FREESIA ISDSJ DISSEMINATION SCORES 2023 – 7.09 QUALITY FACTOR 2023 – 1.3 OAJIF-1.25 (2023) MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL BAKU 2025 ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597 DOI: 10.36962/ENECO2202-012025 2 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Baş redaktor: İqtisad Elmləri Doktoru, Professor Elşən Hacızadə Editor-in-chief: Doctor of Economic Sciences, Professor Elshan Hajizada Publisher Management Board Member: Namig Isazade Nəşriyyatın İdarə Heyətinin Üzvü: Namiq İsazadə ©Publisher: ’’University of Economics.’’Energy Economics Center. EEC. (Azerbaijan, Baku), R/C: 4322 ©Nəşriyyat: ’’İqtisad Universiteti.’’ Enerji İqtisadiyyatı Mərkəzi. EİM. (Azərbaycan, Bakı), Qeydiyyat kodu: 4322 Director: Doctor of Economic Sciences. Professor. Elshan Hajizada. Direktor:. İqtisad Elmləri Doktoru. Professor. Elşən Hacızadə Registered address: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 Qeydiyyat ünvanı: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 ©Editorial office: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 ©Redaksiya: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 ©Typography: ’’University of Economics.’’ (Azerbaijan, Baku) ©Mətbəə: ’’İqtisad Universiteti. (Azərbaycan, Bakı) Registered address: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 Qeydiyyat Ünvanı: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 Website/Veb səhifə: https://bsj.esif.net/, https://bsj.esif.net/index.php/peerc E-mail: [email protected], [email protected] ©Publisher: MTÜ International Center for Research, Education and Training. (Estonia, Tallinn), R/C: 80550594 ©Nəşriyyat: MTÜ Beynəlxalq Tədqiqat, Təhsil & Təlim Mərkəzi. Qeydiyyat kodu: 80550594 ©Editorial office: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Redaksiya: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. ©Typography / Mətbəə: MTÜ International Center for Research, Education and Training. (EESTI, Tallinn), Registered address: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Qeydiyyat Ünvnı: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Telephones / Telefonlar: +994 55 241 70 12; +994 51 864 88 94 Website/Veb səhifə: https://bsj.esif.net/, https://bsj.esif.net/index.php/peerc E-mail: [email protected], [email protected] ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597; DOI: 10.36962/ENECO ENECO − PROCEEDİNGS OF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER OFFICIAL REPRESENTATIVE-COORDINATOR Namig Isazade (EU, Azerbaijan) +994 552 41 70 12, +994 51 864 88 94 Accepted for publication in this edition / Bu nəşrdə dərc oluması üçün qəbul edilib: 19.12.2025 © NGO IRETC, UNEC, EEC. The Baltic Scientific Journals. All rights reserved. Reproduction, store in a retrieval system, or transmitted in any form, electronic of any publishing of the journal permitted only with the agreement of the publishers. The editorial board does not bear any responsibility for the contents of advertisements and papers. The editorial board’s views can differ from the author’s opinion. The journal published and issued by The Southern Caucasus Media Group. 3 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY TABLE OF CONTENTS Sədaqət İbrahimova, Günay Məmmədli MÜƏSSİSƏLƏRİN MERÇENDAYZİNQ FƏALİYYƏTİNİN SATIŞIN HƏCMİ VƏ GƏLİRİN ARTMASINDA ROLU …………………………………………………………………………………………………………..... 04-14 Gülər Əkbərova MÜHASİBAT UÇOTUNDA ƏDALƏTLİ DƏYƏR YANAŞMASININ TƏTBİQİNDƏ METODOLOJİ VƏ PRAKTİKİ MƏHDUDLUQLAR …………………………………………………………………………...…… 15-19 Cavad Qocamanov AZƏRBAYCANDA KƏND TƏSƏRRÜFATINDA SAHİBKARLIĞA DÖVLƏT DƏSTƏYİ MEXANİZMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ ........................................................................................... 20-31 Nuranə Abbasova-Zeynalova YAŞIL İQTİSADİYYAT KONSEPSİYASINDA QLOBAL TRENDLƏR VƏ MİLLİ TƏCRÜBƏ ................ 32-37 Rumella Cəfərova YENİ ENERJİ İNFRASTRUKTURUNUN TIKINTISI VƏ BIZNES SEKTORU ÜÇÜN İMKANLAR ......... 38-43 Arif Mustafayev BASIK PRINCIPLES OF MONETARY POLICY WITHIN THE FRAMEWORK OF ENSURING FINANCIAL ............................................................................................................................................ 44-53 Ofelya Nəsirova TEXNOLOJİ İNQILAB VƏ ƏMƏK BAZARI – YENİ İQTİSADİ MODELƏ DOGRU ................................ 54-58 Cahan Quliyeva YANACAQ-ENERJİ SƏRVƏTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ VƏ İSTEHSALIN İNKİŞAFI ................................ 59-65 Ülviyyə Hüseynova, Nərmin Əlimərdanova RƏQƏMSAL MARKETİNQ STRATEGİYALARININ SƏNAYE MÜƏSSİSƏSİNDƏ MÜŞTƏRİ PORTFELİNİN GENİŞLƏNDİRİLMƏSİNƏ TƏSİRİ ............................................................................... 66-72 4 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 MÜƏSSİSƏLƏRİN MERÇENDAYZİNQ FƏALİYYƏTİNİN SATIŞIN HƏCMİ VƏ GƏLİRİN ARTMASINDA ROLU 1Sədaqət İbrahimova, 2Günay Məmmədli 1İqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, 2Magistrant 1,2Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin “Menecment” kafedrası E-mail: 1ibrahimovasad[email protected]m, [email protected] ORCID: 10000000213174806, ORCID: 20009-0009-2186-8240 XÜLASƏ Müəssisə və iri ticarət obyektlərinin marketinq aləti olaraq istifadə etdikləri üsullardan biri də merçendayzinq fəaliyyətidir. Merçendayzinq məhsulların rəflərdə vizual olaraq yerləşməsinə, reklam kampaniyalarından istifadə edilməsinə, endirimlərin tətbiqinə və insan davranışlarına uyğun satış planının hazırlanmasına qədər bütün fəaliyyət növlərini əhatə edir. O, həmçinin brendləşmə və məhsulların tanınması proseslərini də əhatə edir. Bu səbəbdən müəssisələrin satış həcmlərinə və satış gəlirlərinə ciddi formada təsir edir. Şirkətlərin iqtisadi baxımdan güclənməsinə şərait yaradır. Çünki araşdırmalar göstərir ki, müştərilər alacaqları məhsulların çox hissəsini öncədən düşünmüş olsalar belə, əlavə hansı məhsulu alacağını və hansı brendi seçəcəyini mağazada dəqiqləşdirir. Buna səbəb atmosfer, rənglər, musiqi, qoxu, işıqlandırma, həmçinin vizual olaraq gözə oxşayan görüntüdə olan məhsullardır. Bu da satışın artmasına səbəb olur. Həmçinin, Azərbaycan bazarında son illərdə tətbiq olunan rəqəmsal texnologiyalar da merçendayzinq fəaliyyətinin inkişafına şərait yaratmışdır. Bu da özünü pərakəndə ticarət dövriyyəsinin artmasında göstərir. Əlavə olaraq, rəqabət mühiti də bu inkişafı şərtləndirir, çünki brendləşmə üçün yalnızca məhsulun keyfiyyətinin artırılması və qiyməti bəs etmir. Satış həcminin artırılması üçün onlayn platformalarda da satış etmək mütləqdir. Bu da yenə merçendayzinq fəaliyyətinin virtual tətbiqinə əsaslanır. Nəticə etibarilə, merçendayzinq fəaliyyəti təkcə vizual təqdimat, məhsulların yerləşməsi deyil, həmçinin müəssisələrin iqtisadi gücünün artması və müştəri məmnuniyyətidir. Açar sözlər: merçendayzinq fəaliyyəti, vizual təqdimat, marketinq, müştəri davranışı, satış həcmi, pərakəndə ticarət dövriyyəsi. JEL: E25, H27, L1, UOT: 658:67:001.895:338.46 (479.24) Giriş Müasir dövrdə merçendayzinq fəaliyyəti satış həcminin və gəlirlərin artmasında istifadə olunan ən effektli marketinq alətidir. Əsasən də pərakəndə satış bazarında istifadə edilməsi ticarət dövriyyəsinin artmasına səbəb olmuşdur. Merçendayzinq məhsul və xidmətlərin mağazalarda yerləşdirilməsi, brendin dizayn, paketləmə, aksiya, endirim və s. strategiyalar vasitəsiylə satışını həyata keçirən fəaliyyət növüdür. Bu strategiyalar vasitəsiylə satış həcmi və gəlirləri artır. Məhsulun brendləşməsi, vizual görüntüsünün artması, rəflərdəki yerlərinin və görüntüsünün müştəriyə cəlb edilməsi, endirim və kampaniyalarla satışın artırılması kimi tədbirlər merçendayzinq fəaliyyəti ilə əlaqədardır. 04-14 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi:10.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 01.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı: 19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-01 Rəyçi: i.f.d. Mahmud Hacızadə 5 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Merçendayzin fəaliyyəti müştəri davranışlarının analizi ilə birgə həyata keçirildikdə xidmət daha da uğurlu alınır. Buna marketinq hiylələri də daxildir ki, bu insanların psixoloji davranışlarından istifadə olunaraq alışa cəlb edilmələri ilə nəticələnir. Qlobal bazarlarda merçendayzinq fəaliyyətinin əhatəsi daha genişdir. Bura satınalma qərarının motivasiya üsulları da daxildir. Azərbaycan bazarlarında da merçendayzin xidmətləri artmaqda davam edir və bu fəaliyyətin tətbiqi satışı xeyli miqdarda artırır. Merçendayzinqin satışdakı rolunu statistik göstəricilər əsasında görə bilərik. Ən əsası da pərakəndə ticarət dövriyyəsinə nəzər salaraq onun effektiv rolunu daha aydın başa düşmək olar. Pərakəndə ticarət dövriyyəsində satış həcminin artması son dövrlərdə merçendazinqin önəmini göstərir. Bu da Azərbaycanın yerli pərakəndə bazarlarında (müəssisə və iri ticarət obyektlərində) merçendayzinq fəaliyyətlərinin inkişaf etdirilməsini və tətbiq sahələrinin regionlar üzrə artırılmasını şərtləndirir. Müəssisələrin merçendayzinq fəaliyyətinin təsviri və rolu Merçendayzinq məhsulun cəlbediciliyini artıran və müştəriləri məhsul almağa həvəsləndirən mühüm tanıtım vasitəsidir. Hər il bir çox yeni məhsul və brendlərin bazara uyğunlaşmağa, mağazalarda və müştərilərin alışveriş siyahılarında yer tutmağa çalışdığını görürük. Pərakəndə satış dünyasında merçendayzinq fəaliyyəti brend satışlarını maksimum dərəcədə artırarkən müştərilər üçün cəlbedici alış-veriş təcrübəsi yaşatmağı hədəfləyən güclü bir vasitədir. Merçendayzinq mühüm məhsul marketinqi taktikasıdır və o, sadəcə məhsulların rəflərdə nümayiş etdirilməsindən ibarət deyil, əhatə dairəsi genişdir. Merçendayzinq nədir? Merçendayzinq məhsulların istehlakçıların diqqətini cəlb edəcək və satış nöqtəsində alışa təsir edəcək şəkildə rəflərdə yerləşdirilməsinin strateji təcrübəsidir. Bu təcrübə nümayişlər, təqdimatlar, reklamlar və digər vasitələrlə brend və məhsul marketinqini təşviq edir. Bu, brend və onun təklifləri haqqında cəlbedici hekayə yaradan məhsulun yerləşdirilməsi, vizual ticarət nümayişi və effektiv ünsiyyətin birləşməsidir [2]. Şəkil 1. Merçendayzinqin tipləri Mənbə: https://www.loveinstore.com/blog/merchandising-an-essential-tool-of-marketing Merçendayzinqin müxtəlif kateqoriyalara malik növləri vardır. Bunlar aşağıdakılardır. 6 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Məhsul merçendayzinqi - Məhsullar fərdi məhsullar və ya məhsul xətləri ətrafında fırlanır. Bu, məhsulların xüsusiyyətlərini, faydalarını və satış yerlərini vurğulayan şəkildə təqdim etməyi əhatə edir. Məhsul haqqında məlumatı reklam edən posterlər kimi qarşılıqlı əlaqələr bu kateqoriyaya aiddir. Vizual merçendayzinq – Bu tip bir mağazada məhsulların vizual təşviqinə diqqət yetirir. Bu, cəlbedici alış-veriş təcrübəsi yaratmaq üçün strateji məhsulun yerləşdirilməsini nəzərdə tutur. Malları vizual olaraq nümayiş etdirməkdə məqsəd müştərilərin diqqətini cəlb etmək və onları alışveriş etməyə təşviq etməkdir. Pərakəndə merçendayzinq - Pərakəndə satışda məhsulların fiziki olaraq mağazada paylanması və satışı həyata keçirilir. Buraya diqqətli məhsul seçimi, qiymət planlaşdırılması, inventar idarəetməsi və pərakəndə satış mühitinin optimallaşdırılması daxildir. Rəqəmsal merçendayzinq - Rəqəmsal satış məhsulların onlayn nümayişini, məhsul siyahılarının optimallaşdırılmasını, istifadəçi şəxsiyyətlərini və təcrübələrini təkmilləşdirməyi və bir çox platformada məhsulların tanıtımını əhatə edir. Omnichannel merçendayzinq - Omnikanal satış məhsulların vebsaytlar və oflayn mağazalar arasında satışını nəzərdə tutur. Bu marketinq növü mağazalar, mobil proqramlar və vebsaytlar vasitəsilə məhsulların tanıtımını nəzərdə tutur [11, 12]. Merçendayzinq 4 əsas strukturdan ibarətdir. Şəkil 2. Ticarətdən 4 P. Mənbə: https://www.loveinstore.com/blog/merchandising-an-essential-tool-of-marketing Uğur qazanmaq üçün marketoloqlar öz auditoriyasını cəlb etməyə, daha çox satış aparmağa və brendə sadiqlik yaratmağa imkan verən fikirləri başa düşməlidirlər. Bu 4P biznes planını təşkil edir. Məhsul – Məhsulun özü hər hansı marketinq strategiyasının təməlidir və burada məhsul öz müştərilərinə satılan məhsul və ya xidmətdir. Buraya hədəf bazarın ehtiyac və gözləntilərinə cavab verəcək dizayn və qablaşdırma, marka, dizayn, keyfiyyət, xüsusiyyətlər və üstünlüklər daxildir. Yerləşmə – Hər hansı bir məhsulu satmaq üçün yaxşı görünürlük vacibdir. Məkan elementin nə qədər asan tapıldığıdır. Mövqeləşdirmə üçün əsas tələblərdən biri məhsulun doğru yerdə və doğru zamanda doğru müştərilərə çatmasıdır. Təşviq – Brend məhsul və ya xidmətlərini tanıtmaq və müştəriləri məhsulu almağa inandırmaq üçün müxtəlif reklam və marketinq üsullarından istifadə edir. Effektiv reklam müştəriləri cəlb edir 7 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY və dərhal satınalmaları sürətləndirir. Qiymət – Qiymət müştərinin alışı reallaşdırmaq üçün ödəməli olduğu məbləğdir. Buraya məhsul qiymətləri, üstünlüklər, satınalma strategiyaları, endirimlər və təkliflər daxildir. Brend müştərilərə dəyər verməlidir. Həmçinin, biznes üçün gəlirliliyi artırmaq arasında tarazlıq yaratmalıdır [11]. Daim dəyişən iş dünyasında merçendayzinq fəaliyyəti iqtisadi artımda mühüm rol oynayır. Merçendayzinq fəaliyyəti brend şüurunu formalaşdıran, istehlakçıların davranışlarına təsir edən və biznes uğurunu təmin edən güclü bir vasitədir. Şəkil 3. Merçendayzinq əhəmiyyəti Mənbə: https://www.loveinstore.com/blog/merchandising-an-essential-tool-of-marketing Gəlin merçendayzinqin əhəmiyyətini anlayaq. Effektiv marketinq müştərilərə istədiklərini xatırladır. Bu, alışı daha cəlbedici edir və onları daha tez-tez qayıtmağa və daha çox xərcləməyə təşviq edir. Mövqeləşdirmə, vizualizasiyalar müştərilərin diqqətini cəlb edir və brend sədaqətini gücləndirir. Brend məlumatlılığını artırmaq ikinci vacib elementdir. Mağaza rəfləri və vitrinləri təkcə sənət əsərləri deyil, həmçinin onlar məhsulun hekayəsini izah edən vitrinlərdir. Yaradıcı təqdimatlar vasitəsilə merçendayzinq xidməti brendi əks etdirir və istehlakçılarla daha dərin əlaqə yaradır [1]. Satışın təşviqi isə üçüncü sıradadır. Merçendayzinq satışları artırmaq üçün istehlakçı davranışına təsir etməyi hədəfləyir. İstər mağazada məhsulların təqdim edilməsi, istərsə də rəqəmsal texnologiyaların quraşdırılması, marketinq strategiyaları müştəriləri almağa təşviq edir. Yaxşı dizayn edilmiş təqdimatlar, məhsul nümayişləri və onlayn təcrübələr vasitəsilə merçendayzinq fəaliyyəti müştəriləri məlumatı nəzərdən keçirməyə, kəşf etməyə və onlarla qarşılıqlı əlaqəyə dəvət edir. Bu, brend loyallığını gücləndirməkdən və birdəfəlik müştəriləri təkrar müştərilərə çevirməkdən kənara çıxır [11]. Merçendayzinq fəaliyyətinin iqtisadi təsirləri: Satışın həcmi və gəlirin artmasında rolu. Əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə olduğu kimi, açıq bazardan istehlak bazarına keçid satışın təşviqini marketinq və kommunikasiyada vacib və əvəzsiz alətə çevirmişdir. Merçendayzinq biznesin bünövrəsi və bütün ölçülü və sektorlardakı müəssisələrin mövcudluğunun əsas səbəbi hesab edildiyi üçün marketinqi dəstəkləyən, təkmilləşdirən və davam etdirən fəaliyyətlər biznesin bütün sahələrində aktuallığını davam etdirəcək və gələcəkdə daha geniş sahələrdə tətbiq olunacaq. Geniş istifadə olunmasına baxmayaraq, satışın inkişafı həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə merçendayzinq ədəbiyyatında məhdud iştiraka malikdir. Satış funksiyaları son illərdə kiçik biznesin yüksəlişi və populyarlığı ilə əlaqədar olaraq yüksəlişdə olsa da, bu gün onların tanınmış olduğunu söyləmək olmaz. Səbəb satış inkişafının merçendayzinqdən ayrı və onunla əlaqəli olmasıdır. Başqa sözlə, satışın inkişafı və ya satışın təşviqi səyləri çox vaxt reklam, ictimaiyyətlə 8 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 əlaqələr və birbaşa merçendayzinq kimi marketinq və ya kommunikasiya elementləri ilə əlaqələndirilir. Bunu merçendayzinqin təşviqi və reklamının, şəxsi marketinqin və ictimaiyyətlə əlaqələrin sıx və qarşılıqlı əlaqədə olması ilə izah etmək olar [9]. Şəkil 4. Satış artırma yollarının strategiyalar üzrə bölgüsü. Mənbə: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/556991 Sadə dillə desək, merçendayzinq fəaliyyəti şirkətin istehlakçılarını, vasitəçilərini (topdan və pərakəndə satıcılar) və satış işçilərini satış performansını yaxşılaşdırmaq üçün həvəsləndirən məqsədyönlü marketinq tədbirləri kimi müəyyən edilir. Əlavə məhsulun olması isə hər ikisinin satışını artırır. Hər iki məhsulu bir yerdə, xüsusən də mağazalarda satmaq müştərilərin marağını artırır və onları almağa həvəsləndirir. Məmnun müştəri rəyləri də yeni müştərilərin cəlb edilməsinə kömək edir. Müştəriləri tanımaq burada ən önəmli strategiyalardan biridir. Müştərilərin xidmət və ya məhsulu satın alma səbəblərini təhlil edərək, xüsusi olaraq onlara uyğunlaşdırılmış reklam kampaniyaları yaratmaq mümkündür. Məsələn, ətir və dezodorant kimi oxşar xüsusiyyətlərə malik məhsulları tamamlayıcı məhsul olaraq satmaq satışları artıra bilər. Bu üsul e-ticarət platformalarında çox yayılmışdır [4]. Xüsusi günlər qısa müddət ərzində əhəmiyyətli qazanc əldə etmək üçün mükəmməl vaxtdır. Qara Cümə, Yeni il və ya Sevgililər Günü kimi bütün dünyada məşhur olan bu promosyon günlərində endirimlərdən yararlanmaq satışı artırır. Endirimlər daha çox müştəri əldə etməyə, satışları və mövcud müştəri bazasını genişləndirməyə kömək edə bilər. Şirkətlər tez-tez məhsullarını tanındıqları və etibar etdikləri yerlərdə satırlar. Beləliklə, merçendayzinq strategiyası ümumiyyətlə xoşagəlməz sürprizlərdən qaçınmış olur. Amma bu ciddi səhvdir. Çünki xidmət və ya məhsuldan asılı olmayaraq, həmişə yeni bazarlar və yeni müştərilər axtarışında olmaq daha uğurlu sistem sayılır. Əgər başqa bölgələrdə məhsula tələbat varsa, onu təmin etmək mütləqdir. Rəqibləri araşdırmaq mütləqdir. Çox vaxt diqqətdən kənarda qalan bu strategiyanı tətbiq etməklə satışları ikiqat artırmaq mümkündür. Müxtəlif merçendayzinq strategiyaları düzgün müştəriləri cəlb etməyə kömək edə bilər [10]. 15 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY MÜHASİBAT UÇOTUNDA ƏDALƏTLİ DƏYƏR YANAŞMASININ TƏTBİQİNDƏ METODOLOJİ VƏ PRAKTİKİ MƏHDUDLUQLAR Gülər Əkbərova Doktorant, UNEC - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, “Mühasibat Uçotu və Audit” kafedrası E-mail: gular.akbar[email protected]; ORCID:0000-0002-6448-2980 XÜLASƏ Bu məqalə ədalətli dəyər konsepsiyasının tədbiqində yaranan praktiki və metodoloji məhdudiyyətləri araşdırır. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda fond bazarının və düzgün qiymət formalaşma mexanızminin zəif inkişafı ədalətli dəyərin real müəyyən edilməsini çətinləşdirir. Diskontlaşdırma metodunun tətbiqində qeyri-müəyyənlik nəticələrin etirbarlığını azaldır. Buna baxmayaraq, ədalətli dəyər prinsipi maliyyə hesabatlarının şəffaflığını artıran vacib vasitə kimi qiymətləndirilir. Açar sözlər: ədalətli dəyər, öhdəlik, aktiv, bazar qiymətləndirilməsi, diskont dəyər JEL: M41, R34, Z23, UOT: 657:336 (479.24) Giriş Mühasibat aləmində “Maliyyə alətləri: tanınma və ölçülmə” adlı MHBS 39 Standartı ilə bağlı mübahisələr aparan dünyanın aparıcı şirkətlərinin mütləq əksəriyyəti belə hesab edirlər ki, ədalətli dəyər üzrə aparılan mühasibat uçoti şirkətin iqtisadi fəaliyyətinin daha dəqiq mənzərəsini verir. Ədalətli dəyər konsepsiyası yarandığı gündən qiymətli kağızlar bazarı inkişaf etmiş ölkələrdə çox geniş vüsət almaqdadır. Ənənəvi olaraq həmin ölkələrdə şirkətlərin dəyərinin artması və müvafiq surətdə onların səhmlərinin çoxalması şirkətlərin rəhbərlərinin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrindən birisi sayılır. Bir sıra ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da şirkətləri dəyərinin maksimallaşdırılması, əvvəllər olduğu kimi, ziddiyyətli hesab edilir. Belə bir vəziyyətin ən başlıca səbəblərindən biri bundan ibarətdir ki, istiqrazların qiyməti şirkətlərin idarə olunmasının səmərəliliyini bütövlükdə əks etdirə bilmir. Ədalətli dəyər konsepsiyasına qoyulan ideyaların geniş yayılmasına maneçilik törədən iqtisadi məkandan və təşəkkül tapan işgüzar praktikadan başqa, bu sahədə mövcud olan bəzi mürəkkəblikləri də qeyd etməyə bilmərik. Respublikada inkişaf etmiş fond bazarının olmaması ədalətli dəyər konsepsiyasını müəssisə səviyyəsində həll etməyə imkan vermir. Diskontlaşdırma ədalətli dəyərin müəyyənləşdirilməsinin əsas metodlarından biridir. Buna görə də praktik olaraq ədalətli və diskont dəyərlərin istənilən qaydada hesablanılması bu gün əslində nisbi xarakter daşıyır. Əksər standartlarda, o cümlədən “İcarə” adlı MHBS 17 Standartında uçota alınan lizinq əməliyyatları tamamilə diskont dəyərindən istifadəyə əsaslanır. Maliyyə hesabatlarında belə göstəricilərin verilməməsi onun qeyri-müəyyənliyini artırır və müvafiq iqtisadi qərarların qəbulunda istifadəçilərin informatikliyini aşağı salır. 15-19 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi: 10.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 01.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-02 Rəyçi: i.e.d., prof. Yaşar Kəlbiyev 16 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Bundan başqa, indiyədək istifadəçilər tərəfindən belə bir adekvat informasiyalara sosial sifarişlər formalaşmamışdır. Həmin müəssisə rəhbərlərinin özləri də maliyyə hesabatlarının şəffaflığının yüksəldilməsinə xüsusi entuziazm ilə yanaşmırlar. Praktikada ədalətli dəyəri qiymətləndirmək və tanımaq bir o qədər də sadə deyildir və bu prosesə subyektiv yanaşma əməhiyyətli təsir göstərir. MHBS ədalətli dəyər hesablanmasında bir sıra alternativ metodların tətbiqini də nəzərdə tutur. Ədalətli dəyər üzrə fiziki kapitalın qiymətləndirilməsi dövriyyədənkənar aktivlərin təhlilinin və interpretasiyalarının nəticələrinə, müəssisə tərəfindən uçota alınan qeyri–maddi aktivlərin xarakterinə, o cümlədən intellektual mülkiyyət obyektlərinə təsir göstərir. Aktivlərin hər bir qrupunun kəmiyyətinin dəyişikliyi onların interpretasiyasından asılıdır. Aktivlərin müxtəlif obyektlərinin təhlilinin ən mühüm şərtlərindən biri, onların amortizasiyası hesab olunur. Amortizasiya özlüyündə müəyyən dövr ərzində məhsul istehsalı prosesində əsas vəsait obyektlərinin öz dəyərlərini bərpa etmək üçün məhsulun üzərinə keçirməsini əks etdirir. Amortizasiya müəssisə xərcləri içərisində çox mühüm amildir və hər şeydən əvvəl, vergiyə cəlb olunmaya birbaşa təsir göstərir (mənfəət vergisini, yaxud əmlak vergisinin bazasını ya artırır, ya da azaldır. Buna görə də rəhbərliyin amortizasiya metodunun seçilməsi prosesinə yanaşması heç də formal sayıla bilməz. Ədalətli dəyər üzrə qiymətləndirmə metodlarından istifadə etdikdə və xüsusi tədbirlər həyata keçirildikdə (indeksləşdirmə metodu, bazar qiymətləndirilməsi, ekspert qiymətləri) dövriyyədən kənar aktivlərin qiymətləri ya artmağa, ya da azalmağa doğru meyl edir. Əslində belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, ədalətli dəyər üzrə qiymətlərin tətbiqi təkcə aktivlərin dəyərini artırıb, azaltmaqla nəticələnmir. O, eyni zamanda dövriyyədənkənar aktivlərin real dəyərinə gətirib çıxarır ki, bu da son nəticədə balansın etibarlılığını sübut edir və istifadəçilər üçün idarəetmə qərarlarının qəbulunda konkretliklə nəticələnir. Bütün hallarda təhlil prosesinə hər şeydən əvvəl dövriyyədənkənar aktivlərin dəyəri və amortizasiyası kimi kateqoriyalar təsir göstərir. Eyni zamanda müxtəlif müəlliflər tərəfindən müxtəlif göstəricilər təklif edilir. Dövriyyə aktivlərinin strukturunu əks etdirən cədvəl məlumatlarından göründüyü kimi, il ərzində dövriyyə aktivlərinin tərkibində ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. Belə ki, dövriyyə aktivlərinin tərkibində ehtiyatların və pul vəsaitlərinin xüsusi çəkiləri azalmış, satın alınan sərvətlər üzrə ödənilmiş ƏDV və qısamüddətli maliyyə qoyuluşlarının xüsusi çəkiləri isə artmışdır. Ehtiyatların xüsusi çəkisi 4,19 faiz azalaraq, 13,88 faizdən 9,69 faizə, pul vəsaitlərinin xüsusi çəkisi isə 16,55 faiz azalaraq, 23,7 faizdən 7,15 faizə düşmüşdür. Dövriyyədən kənar aktivlərin strukturunun təhlili ilə yanaşı, dövriyyə aktivlərinin strukturunu da ətraflı təhlil etməliyik (bax: cədvəl). 17 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Cədvəl. Dövriyyə aktivlərinin strukturunun təhlili. Mənbə: “AzVirt” MMC-nin maliyyə hesabatları əsasında müəllif tərəfindən tərtib edilmişdir [162]. Bununla yanaşı, satın alınan sərvətlər üzrə ödənilmiş ƏDV-nin xüsusi çəkisi 2,75 faiz artaraq, 2,63 faizdən 5,38 faizə, qısamüddətli maliyyə qoyuluşlarının xüsusi çəkisi isə 11,88 faiz artaraq, 14,91 faizdən 26,79 faizə yüksəlmişdir. Dövriyyə aktivlərinin tərkibində ən yüksək xüsusi çəkiyə malik olan qısamüddətli debitor borclarının xüsusi çəki göstəricilərində ciddi dəyişiklik olmamışdır. Bu göstərici ilin əvvəlinə 41,81 faiz, ilin sonuna isə 41,84 olmaqla, il ərzində yalnız 0,03 faiz artmışdır. Dövriyyə aktivlərinin tərkibində baş verən belə dəyişikliklər onun ayrı-ayrı qruplarının qeyri-bərabər şəkildə dəyişməsi nəticəsində meydana gəlmişdir. Nəticə Ədalətli dəyər prinsipinin tədbiq olunması mühasibat uçotunda maliyyə və muhasibat məlumatlarının etibarlılığını və şəffaflığını artırmasına baxmayaraq, bu üsul həm elmi-metodik, həm də praktiki tətbiqi zamanı bir çox məhdudiyyətlərlə qarşılaşır. Azərbaycan iqtisadiyyatında inkişaf etmiş fond bazarının və obyektiv qiymətləndirilməsini təmin edən bazar mexanizminin formalaşmaması tənzimləmə sisteminə mühüm çətinliklır yaradır. Məhz buna görə ədalətli dəyərin qiymətləndirilməsi əksər hallarda tam obyektiv xarakter daşımır, ekspertlətin seçdikləri üsuldan və təcrübə səviyyəsindən asılı olur. Eyni zamanda, diskontlaşdırma yanaşmanın tətbiqi praktikada bir sıra maneələrə səbəb olur. Diskont göstəricilərin düzgün təyin olunması və hesabatlarda bu göstəricilərin kifayət qədər açıqlanmaması istifadəçilərin qərar qəbuletmə mexanizminin etibarlığını və effektliyini azaldır. Qeyd olunmuş məhdudiyyətlər ədalətli dəyər nəticələrinin etibarlılığını şərtləndirir və maliyyə nəticələrinin düzgün təhlilini mürəkkəbləşdirir. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Göstəricilər Mütləq kəmiyyət, min manatla Aktivin ümumi kəmiyyətindən xüsusi çəkisi, %-lə Dəyişiklik (+,-) 31 dekabr 2019-cu il 31 dekabr 2018-cu il 31 dekabr 2019-cu il 31dekabr 2018-ci il mütləq kəmiyyət üzrə xüsusi çəki üzrə aktivlərin ümumi kəmiyyətində , %-lə Ehtiyatlar 12484 11075 9,69 13,88 (+) 1409 (-) 4,19 (+) 12,72 Satın alınan sərvətlər üzrə ödənilmiş ƏDV 6933 2095 5,38 2,63 (+) 4838 (+) 2,75 (+) 3,3 dəfə Qısamüddətli debitor borcları 53915 33359 41,84 41,81 (+) 20556 (+) 0,03 (+) 61,62 Qısamüddətli maliyyə qoyuluşları 34531 11896 26,79 14,91 (+) 22635 (+) 11,88 (+) 2,9 dəfə Pul vəsaitləri 9210 18908 7,15 23,70 (-) 9698 (-) 16,55 (-) 2,1 dəfə Digər dövriyyə aktivləri 11789 2450 9,15 3,07 (+) 9339 (+) 6,08 (+) 4,8 dəfə Dövriyyə aktivlərinin yekunu 128862 79783 100 100 (+) 49079 0 (+) 61,52 18 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Minnətdarlıq Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Səbzəliyev S.M. Maliyyə Hesabatlarının hazırlanması və tərtib olunmasının məqsədləri, qaydaları və prinsipləri, 2018 2. Recommendations to Financial Ratios 2005. Copenhagen, December 2004 3. Paliy V.F. Mezhdunarodnyye standarty ucheta i finansovoy otchotnosti: Uchebnoye posobiye. M.: INFRA-M, 2012 – 511 s. 4. Sokolov YA. V. Osnovy teorii bukhgalterskogo uchota. Finansy i statistika, 2003 -313 str METHODOLOGICAL AND PRACTICAL LIMITATIONS IN THE APPLICATION OF THE FAIR VALUE APPROACH IN ACCOUNTING Gular Akbarova PhD student, Azerbaijan State University of Economics. ABSTRACT This article examines the practical and methodological limitations in applying the fair value concept. The conducted research shows that the weak development of the stock market and the mechanism for forming objective prices in Azerbaijan complicate the accurate determination of fair value. The uncertainty in applying the discounting method reduces the reliability of the obtained results. Nevertheless, the fair value principle is regarded as an important tool that enhances the transparency of financial reporting. Keywords: fair value, liability, asset, market value, discounted value JEL: M41, R34, Z23, UDC: 657:336 (479.24) МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ ОГРАНИЧЕНИЯ ПРИМЕНЕНИЯ КОНЦЕПЦИИ СПРАВЕДЛИВОЙ СТОИМОСТИ В БУХГАЛТЕРСКОМ УЧЁТЕ Гюляр Акберова 19 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Докторант, Азербайджанский Государственный Экономический Университет, факультет «Бухгалтерский учет и аудит». РЕЗЮМЕ В данной статье рассматриваются практические и методологические ограничения применения справедливой стоимости. Проведенные исследования показывают, что слабое развитие фондового рынка и механизма формирования объективных цен в Азербайджане затрудняет реальное определение справедливой стоимости. Тем не менее, принцип справедливой стоимости оценивается как важный инструмент, повышающий достоверность и прозрачность финансовой отчетности. Ключевые слова: Справедливая стоимость, обязательство, актив, рыночная цена, дисконтированная стоимость JEL: M41, R34, Z23, УДК: 657:336 (479.24) 20 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 AZƏRBAYCANDA KƏND TƏSƏRRÜFATINDA SAHİBKARLIĞA DÖVLƏT DƏSTƏYİ MEXANİZMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ Cavad Qocamanov Doktorant, Bakı Dövlət Universiteti, E-mail: cavad.q[email protected]m, ORCID: 0000-0002-9869-7349 XÜLASƏ Tədqiqatın məqsədi: Məqalədə Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafında dövlət dəstək mexanizmi araşdırılır və onun təkmilləşdirlməsi istiqamətləri müəyyənləşdirilir. Məqsəd ölkədə kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyinin həcmini qiymətləndirmək və bu dəstək mexanizminin təkmilləşdirilməsinə dair təkliflərin verilməsidir. Tədqiqatın metodologiyası: Tədqiqat işində müqayisəli təhlil, iqtisadi statistik təhlil metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti: Məqalədə ölkədə kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyi mexanizminin təkmilləşdirlməsi üzrə təkliflər hazırlanmışdırki, bunalrın tətbiqi dövlət dəstəklərinin kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının artımına və onun davamlılığının artımına müsbət təsir göstərər. Tədqiqatın nəticəsi: Ölkədə kənd təsərrüfatında dövlət dəstəyinin istiqamətləri müəyyən olunmuş, onun kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalına təsiri qiymətləndirlmişdir. Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi: Azərbaycanda kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyinin dinamikası və kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalına təsiri kompleks şəkildə qiymətləndirlmişdir. Xüsusilə, məqalədə əldə edilmiş nəticələr və verilmiş təkliflər yeni olmaqla aqrar siyasətin təkmilləşdirlməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Açar sözlər: aqrar sahə, sahibkarlıq, dövlət dəstəyi, əkin subsidiyası, məhsul subsidiyası. JEL: D41, F63, Q1, UOT: 631:346.26 (479.24) Giriş Aqrar sahə əhalini ərzaqla və emal sənayesini xammalla təmin edən, kənd yerlərində məşğulluğa və inkişafa tövhə verən mühüm sahələrindən biridir. Bu sahənin inkişafı əhalinin həyat səviyyəsinə, qidalanma həcminə, adambaşına gəlirlərə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir [1, s. 17]. Milli iqtisadiyyatda emal sənayesinin, xidmət sahələrinin, ticarətin və digər sahələrin inkişafı kənd təsərrüfatının inkişafından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olur[2, s. 16]. Təbii-iqlim şərtləri, torpağın relyefi və keyfiyyət xüsusiyyətləri müxtəlif ərazilərdə aqrar sektorda məhsuldarlıq və gəlir səviyyələri arasında fərqlərin yaradır. Digər sahələrdə olduğu kimi, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları əməliyyat, kredit və bazar riskləri ilə yanaşı, təbii amillərlə bağlı risklərlə da qarşılaşırlar. Buna görə də, əlverişsiz zonalarda fəaliyyət göstərən fermerlərin dövlət tərəfindən dəstəklənməsi məqsədəuyğun olur Kənd təsərrüfatı sahəsində təmərküzləşmə səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə kiçik olduğundan, mənfəət marjası da digər sahələrə, xüsusilə əlaqədar sahələrə nisbətən kiçikdir. Bu amil kənd 20-31 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi:11.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi:02.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-03 Rəyçi: i.f.d., dos. Elmira Balayeva 21 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY təsərrüfatının dövlət tərəfindən dəstəklənməsinin məqsədəuyğun etməklə yanaşı, bu dəstəyin bir hissəsinin emal, xidmət və topdansatış müəssisələrinə miqrasiyasına da səbəb olur. Kənd təsərrüfatı məhsulları bazarları həm qiymətə və həm də gəlirlərə görə qeyri-elastik tələblə xarakterizə olunur. Tələbin qiymətə görə elastikliyinin aşağı olması digər şərtlər sabit qaldıqda istehsalın həcmi artdıqda, əldə edilən gəlirlərin nisbətən aşağı olmasına səbəb olur. Xüsusilə, təbii amillərin dəyişkənliyi səbəbindən təklifin həcminin dəyişməsi qiymətlərin dəyişkənliyinə və nəticədə, fermerlərin gəlirlərinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişkənliyinə səbəb olur. Kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyinə hökumətlərin istehlakçılar və vergi ödəyiciləri tərəfindən kənd təsərrüfatına büdcə xərclərindən əlavə, faktiki pul ödənişləri tələb etməyən (məsələn, kredit güzəştləri) digər transferlərin də aid olduğu ümumi transferlər daxildir. [3, s. 16]. ÜTT qaydalarına əsasən də aqrar sahədə bazar qiymətinə dəstək, büdcə vəsaitləri hesabına fermerlərə birbaşa və dolayı ödənişlər, o cümlədən hökumətlər və ya onların agentləri tərəfindən alınmayan gəlirlər bu sahəyə verilən subisdiyalara aid edilir [13, s. 16]. Bütövlükdə, subsidiya, cəmiyyətdə bir qrupdan digərinə, xüsusən vergi ödəyicilərindən (hökumət vasitəsi ilə) cəmiyyətdə müəyyən qruplara, müəssisə və ya ev təsərrüfatlarına pul köçürmələrini əks etdirir. Son 50 il ərzində kənd təsərrüfatına dəstək siyasətlərinin təkmilləşdirlməsi fermerlərin gəlirlərinin sabitləşdirilməsində mühüm rol oynamışdır [4, s. 346]. Mövcud vəziyyət Azərbaycanda 2020-ci ildən yeni subsidiya mexanizmi əsasında dövlət tərəfindən bitkiçilik sahəsində əkin, məhsul və toxum subsidiyaları verilir. Bundan əvvəl bu sahədə verilmiş yanacaq və motor yağlarına, buğda və çəltik əkininə, təkrar əkinlərə görə verilən subsidiyalar və mineral gübrələrin, biohumusun və pestisidlərin qiymətlərinə tətbiq edilən güzəştlər əkin subsidiyası formasında birləşdirilmişdir. Bu tədbir subsidiyaların verilməsinin təşkili ilə bağlı inzibati xərclərin azaldılmasına müsbət təsir göstərmişdir. Habelə, 50 hektardan çox torpaq sahəsində apardıqları əkin və çoxillik əkmələrə görə kənd təsərrüfatı kooperativlərinə əkin subsidiyası 10 faiz artıq ödənilir. Hazırda ölkədə kooperasiya zəif inkişafı etdiyindən bu artımdan çox nadir hallarda istifadə edilmişdir. Habelə, qeyd edilən subsidiya istehlak kooperativlərinə deyil, istehsal kooperativlərinə şamil edilir. İstehsal kooperativlərinin yaradılması və idarə edilməsi nisbətən mürəkkəb olmaqla yanaşı bu sahədə də təcrübənin azlığı onların çox zəif inkişafına səbəb olmuşdur. Buna görə də, qeyd edilən əlavənin artırılması məqsədəuyğun olardı. Əkin subsidiyasının 25 faizi nağd şəkildə istifadə edilə bilər, 75 faizi isə nağdsız şəkildə bəyan edilmiş sahələrin becərilməsi üçün kənd təsərrüfatı istehsal vasitələrinin alınmasına, torpaqların aqrokimyəvi analizinin aparılmasına, aqrotexniki xidmətlər dəyərinin ödənilməsinə çəkilən xərclərə sərf edilməlidir [5]. Qeyd edilən yanaşma kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları, o cümlədən sahibkarlıq subyektləri üçün müəyyən çətinliklər yaradır. Belə ki, əkin subsidiyası əkinlər aparıldıqdan sonra verildiyindən (məsələn, 1 hektar fındıq bağının salınmasına görə 4400 manat məbləğində əkin subsidiyası bağ salındıqdan sonra verilir), qeyd edilən qayda sərf edilmiş xərclərin alınan subsidiya hesabına maliyyələşdirlməsini məhdudlaşdırmaqla yanaşı, bu subsidiyanın alındıqdan sonra xərclənməsi ilə bağlı çətinliklər yaranır. Buna görə də, əkin subsidiyasının qeyd edilən məhdudiyyət olmadan xərclənən hissəsinin 25 faizdən 40 faizə qədər artırılması məqsədəuyğundur. Bütövlükdə, əkin subsidiyası həm gəlir dəstəyi, həm də xərclərin kompensasiyası kimi ikili xüsusiyyətə malikdir. Qeyd edilənlərlə yanaşı, toxum və ting istehsalçılarına satdıqları sertifikatlı 1-ci və 2-ci reproduksiyalı toxum və tinglərin miqdarına görə, habelə bəzi birillik məhsulların (pambıq, tütün, şəkər çuğunduru və s.) hər tonuna görə məhsul subsidiyası verilir. Heyvandarlıq sahəsində 2020-ci ildən istehsalçılara süni mayalanma və ya embrion köçürməsi yolu ilə doğulan hər sağlam buzova görə heyvan subsidiyasının və emal müəssisələrinə təhvil 22 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 verilən yaş baramanın hər kiloqramına görə barama subsidiyanın verilməsi davam etdirilir, arı subsidiyası isə 2018-2023-cü illərdə verilmişdir. 2025-ci ildən heyvan subsidiyası camış balasına da şamil edilir. Habelə 2020-ci ildən bitkiçilik və heyvandarlıq sahəsində subsidiyaların verilməsi EKTİS vasitəsilə təşkil olunur [5]. Ölkədə satılan kənd təsərrüfatı texnikasının idxal olunanlara gömrük dəyərinin, yerli istehsal edilənlərə qiymətləndirilən dəyərlərinin 40 faizi, habelə yerli istehsal olan müasir suvarma sistemləri üzrə qiymətləndirilən dəyərin 60 faizi, damazlıq heyvanların idxal edilənlərinə gömrük dəyərinin, ölkədə yetişdirilənlərinə isə qiymətləndirilən dəyərinin 60 faizi həcmində güzəşt tətbiq edilir [6]. Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına, o cümlədən sahibkarlıq subyektlərinə güzəştli kreditlər verilir. Belə kreditlər AKİA tərəfindən investisiyaların maliyyələşdirilməsi üçün 7 faizə və cari fəaliyyətlərin maliyyələşdirlməsi üçün isə 12 faizə, Sahibkarlığın İnkişafı Fondu tərəfindən isə 5 faizə verilir. Belə ki, 2024-cü ildə ölkədə yeni verilmiş kreditlərin orta illik faizə dərəcəsi 15,7 faizə, 3 ildən 5 ilədək verilən kreditlərin orta illik faiz dərəcəsi 16,7 faizə bərabər olmuşdur [14]. Göründüyü kimi, bu kreditlərin faiz dərəcələri kommersiya kreditləri ilə müqayisədə aşağıdır. Hazırda suvarma suyunun min kub metrinin qiyməti dövlət tərəfindən 0,5 man. müəyyən edilmişdir ki, bu da onun dəyərinin kiçik hissəsini təşkil edir. Bu dəyişdirilməsinə ehtiyac vardır. Belə ki, son illərdə dövlət dəstək mexanizmləri bazar prinsiplərinə uyğun təkmilləşdirilsə də, suvarma suyuna çəkilən xərclə onun satış qiyməti arasındakı fərq dövlət büdcəsindən birbaşa suvarma suyunu təchiz edən şirkətə ödənilir. Bu baxımdan, bu subsidiyanın fermerlər vasitəsilə suyu təchiz edən şirkətə faktiki alın suyun həcminə görə ödənilməsi məqsədəuyğundur. Belə mexanizm vasitəsilə suvarma suyunun təchizatı ilə ondan əldə edilən gəlirlər arasında əlaqəni təmin etmək olar. Azərbaycanda 2019-cu ildə Aqrar Sığorta Fondu yaradılmış, aqrar sığorta sistemi təkmilləşdirilərək 2020-ci ildən kənd təsərrüfatı məhsullarının, əkin sahələrinin və kənd təsərrüfatı heyvanlarının dövlət dəstəyi ilə sığortalanmasına başlanılmışdır. Hazırda fermerlərin sığorta haqlarının 50 faizi dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ödənilir. Cədvəl 1. Azərbaycanda bitkiçilik sahəsi üzrə birbaşa subsidiyalar, mln. man. 2020 2021 2022 2023 2024 Əkin subsidiyası 233,2 258,6 246,5 262,5 274,0 Məhsul subsidiyası 30,3 29,1 59,7 71,6 71,2 Toxum subsidiyası 4,8 6,6 7,5 6,0 5,6 Cəmi 268,3 294,3 313,7 340,0 350,8 Mənbə: Cədvəl aqrar subsidiyaya dair məlumatlar əsasında müəllif tərəfindən tərtib edilmişdir. Azərbaycanda əkin subsidiyası becərilən hər hektara, toxum və məhsul subsidiyaları satılan (və ya tədarük edilən) məhsulun miqdarına görə verilir. Cədvəl 1-dən göründüyü kimi, 2024-cü ildə bitkiçilik sahəsində birbaşa subsidiyaların nominal dəyəri 2020-ci ilə nisbətən 1,3 dəfə artmışdır. Bununla belə, bu subsidiyaların bitkiçilik məhsullarının dəyərində payı 2020-ci ildə 6,7 faizdən 2024-cü ildə 5,7 faizə qədər azalmışdır. Habelə, əkin subsidiyasının əsas xərclənmə istiqaməti kimi müəyyən edilmiş mineral gübrələrin dünya bazar qiymətləri 2024-cü ildə 2020-ci ilə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Belə ki, qeyd edilən artım diammonium fosfat gübrəsi üzrə 80,4 faiz, karbamid üzrə 47,7 faiz, üçqat fosfat üzrə 79,1 faiz, kalium xlorid üzrə 22,4 faiz olmuşdur [15]. 2024-cu ildə ölkədə becərilən sahəyə 73,3 min ton azot gübrəsi, 23,1 min ton 23 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY fosfor gübrəsi və 6,6 min ton kalium gübrəsi verildiyi və bunlar çəki ölçüsü kimi nəzərə alınarsa, onda dünya bazarında mineral gübrələrinin qiymətinin 53,1 faiz artdığı qənaətinə gəlmək olar. Bununla yanaşı, 2021-ci ildə Azərbaycanda 1 litr avtomobil benzinin qiyməti 10 qəpik, dizel yanacağının qiyməti isə 20 qəpik artırılmışdır [7]. 2024-cü ildə kənd təsərrüfatında 8,0 min ton avtomobil benzini, 283,9 min ton dizel yanacağı istifadə edildiyi, avtomobil benzinin 1 tonun 1333,3 litrə, dizel yanacağının 1 tonunun 1176 litrə bərabər olduğu nəzərə alındıqda, qeyd edilən qiymət artımı hesabına kənd təsərrüfatında xərclər birbaşa olaraq 67,8 mln. manat, və ya 20202024-cü illərdə bitkiçilik sahəsi üzrə birbaşa subsidiyaların artımının 82,2 faizi həcmində artmışdır. 2021-ci ilin sahələrarası balansının məlumatları əsasında aparılmış təqribi hesablamalar, benzin və dizel yanacağının qiymət artımı hesabına kənd təsərrüfatında xərclərin dolayı olaraq (benzin və dizel yanacağının qiymət artımı hesabına kənd təsərrüfatı sahəsinin istehlak etdiyi məhsul və xidmətlərin qiymət artımı nəticəsində) təqribən əlavə 20 mln. man. artdığını göstərir. Göründüyü kimi, 2024-cü ildə bitkiçilik sahəsinə birbaşa subsidiyalar 2020-ci ilə nisbətən 82,5 mln. man. artdığı halda, təkcə 2021-ci ildə benzin və dizel yanacağının qiymət artımı hesabına kənd təsərrüfatında xərclərin artımı təqribən 87,8 mln. man. təşkil etmişdir. Bütövlükdə, inflyasiya nəzərə alınmaqla bitkiçilik sahəsi üzrə 2020-ci ilin qiymətləri ilə birbaşa subsidiyaların real məbləği 2020-ci ildə 268,3 mln. manatdan 2021-ci ildə 275,8 mln. manata qədər artmış, 2024-cü ildə isə 259,6 mln. manata qədər azalmışdır. Fərdi sahibkarların kənd təsərrüfatı məhsulunda payı kiçik olduğundan, subsidiyaların aqrar sahədə sahibkarların fəaliyyətinə təsiri kənd təsərrüfatı müəssislərinin timsalında qiymətləndirilmişdir. Cədvəl 2. Kənd təsərrüfatı müəssisələrində 1 hektardan məhsulun maya dəyərində əkin və məhsul subsidiyalarının (ərzaqlıq buğda subsidiyası istisna olmaqla) cəmi payı (faizlə). 2020 2021 2022 2023 2024 Dənli bitkilər 23,7 26,5 29,3 22,4 33,6 Xam pambıq 33,8 27,2 19,9 20,4 22,8 Şəkər çuğunduru 28,9 32,6 23,7 27,1 25,7 Tütün 22,0 34,1 20,7 9,4 12,7 Kartof 5,5 7,5 1,9 3,6 2,1 Tərəvəz (açıq torpaqda) 3,7 4,3 2,7 3,5 2,3 Bostan məhsulları 7,4 8,9 9,1 5,4 9,4 Mənbə: DSK-nin məlumatları və Aqrar Subsidiya Şurasının qərarları əsasında müəllif tərəfindən tərtib edilmişdir. Cədvəl 2-dən göründüyü kimi, kənd təsərrüfatı müəssislərində 1 hektardan məhsulun maya dəyərində əkin və məhsul subsidiyalarının (ərzaqlıq buğda subsidiyası istisna olmaqla) cəmi payı dəyişkən olmuşdur. Buna həm bitkilərin becərilməsi xərclərinin, həm də subsidiyanın məbləğinin dəyişməsi təsir göstərmişdir. Bununla yanaşı, belə müəssisələrdə dənli bitkilərin, pambığın, tütünün və şəkər çuğundurunun hər hektarına çəkilən xərclərdə əkin və məhsul subsidiyasının payı əhəmiyyətlidir. Cədvəl 3-dən göründüyü kimi, pambığın becərilməsi bütövlükdə, şəkər çuğundurunun becərilməsi isə son illərdə subsidiya hesabına rentabelli olmuşdur. Habelə, subsidiya tütünün rentabelliyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. Bununla yanaşı, dənli bitkilərin satışı rentabelli olduğu halda, onların istehsalına dəstəyin həcmi də yüksəkdir. 2024-cü ildən buğda sahələrinin hər hektarına 220 manat əkin subsidiyasının verilməsi ilə yanaşı, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə müqavilə əsasında müasir suvarma sisteminə malik ən azı 50 hektar torpaq sahəsində istehsal edilən və Dövlət Ehtiyatları Agentliyinə və un dəyirmanlarına təhvil verilən ərzaqlıq buğdanın hər tonuna görə 100 manat məbləğində məhsul subsidiyası verilir. Bundan əlavə ərzaqlıq buğdanın idxal qiyməti ilə dövlət tədarük qiyməti arasındakı fərq də 24 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 məhsul subsidiyası kimi qeyd edilən tələblərə cavab verən sahibkarlıq subyektlərinə ödənilir [8, 5ci hissə]. Bununla belə, bu dəstək ölkədə pivot suvarma sistemi ilə təmin olunan sahələrin artmasına müsbət təsir etsə də, ərzaqlıq buğda istehsalının artımını təbii amillər məhdudlaşdırır. Belə ki, 2023-cü ildə 83,7 min ton, 2024-cü ildə 85,0 min ton ərzaqlıq buğda təqdim edilmiş və bununla bağlı olaraq müvafiq olaraq 12,5 mln. manat və 11,7 mln. manat məbləğində ərzaqlıq buğda subsidiyası ödənilmişdir. Cədvəl 3. Kənd təsərrüfatı müəssisələrində məhsul satışının rentabelliyi (subsidiya nəzərə alınmadan) (faizlə). 2020 2021 2022 2023 2024 Dənli bitkilər 39,5 72,1 81,9 30,8 41,8 Xam pambıq 19,6 - - - 0,1 Şəkər çuğunduru (emal üçün) 81,7 82,1 37,0 0,7 - Tütün 78,1 54,7 - 20,0 39,6 Kartof 94,7 64,3 98,6 214,5 38,3 Tərəvəz (açıq torpaqda) 1,5 30,9 67,2 76,3 67,0 Bostan məhsulları 32,2 20,9 56,6 37,8 58,2 Mənbə: DSK-nin məlumatları və Aqrar Subsidiya Şurasının qərarları əsasında müəllif tərəfindən tərtib edilmişdir. Meyvə bağlarına görə verilmiş əkin subsidiyası 2020-ci ildə 10,2 mln. manatdan 2024-cü ildə 45,9 mln. manata qədər, və ya cəmi əkin subsidiyasının müvafiq olaraq 7,9 faizindən 16,7 faizinə qədər artmışdır. Bu artım əsasən 2021-ci ildən bəzi meyvə bağlarının salınması xərclərinin bir hissəsinin əkin subsidiyası hesabına kompensasiya edilməsi və intensiv bağların becərilməsinə görə onların hər hektarına görə daha yüksək məbləğdə əkin subsidiyası verilməsi hesabına təmin edilmişdir. İntensiv meyvə bağlarına subsidiyanın artırılmasında məqsəd məhsuldarlığın yüksəldilməsi hesabına əsas ixrac məhsullarından olan meyvə istehsalının artırılmasıdır. Məsələn, 2024-cü ildə ölkədə 26,3 min hektar alma bağından 292,0 min ton məhsul istehsal edilmişdir. Qeyd edilən həcmdə məhsul istehsalını 5 min hektar intensiv alma bağının (optimal məhsuldarlıq 60 ton/ha-dır) salınması hesabına təmin etmək mümkündür. Bununla yanaşı, meyvənin ixracı ilə bağlı marketing xərclərinin azaldılması yollarından biri dünya bazarlarında tanınan meyvə sortlarının becərilməsidir. Bununla bağlı həyata keçirilən dəstək tədbirlərinin səmərliliyini məhdudlaşdıran amillərdən biri əkilən bitki sortlarının Dövlət reyestrində qeydiyyata alınmamasıdır. Belə ki, mövcud qanunvericiliyə əsasən ölkədə rayonlaşdırılmamış bitki sortlarının dövriyyəsinə icazə verilmir [9, 24-cü maddə]. Belə hal intensiv meyvə bağlarının salınması xərclərində ən böyük paya malik tinglərə tələblərin müəyyən edilməsi imkanlarını məhdudlaşdırır. Hazırda meyvə bağlarının salınması ilə yanaşı, bəzi giləmeyvə (kivi, moruq və s.) və üzüm bağlarının, habelə çay plantasiyalarının salınmasına da əkin subsidiyası verilməkdədir. 2023-2024-cü illərdə kənd təsərrüfatı müəssisələri üzrə 1 hektardan meyvələrin orta illik satış rentabelliyi (subsidiyasız) 52,5 faizə bərabər olmuşdur ki, verilən subsidiya (bağların salınmasına görə verilən subsidiyalar istisna olmaqla) isə bu rentabelliyi 2023-cü ildə təqribən 9,8 faiz bəndi, 2024-cü ildə isə 8,3 faiz bəndi artırmışdır. Bununla yanaşı, kənd təsərrüfatı müəssisələrində üzüm və çay plantasiyaları üzrə satışın rentabelliyi 2023-cü ildə müvafiq olaraq 10,6 faiz və 17,6 faiz, 2024-cü ildə isə müvafiq olaraq 16,6 faiz və 21,2 faiz olmuşdur. Əkin subsidiyası (bağların salınmasına görə verilən subsidiyalar istisna olmaqla) bu rentabelliyi üzüm üzrə 2023-cü ildə 11,5 faiz bəndi, 2024-cü ildə isə 12,3 faiz bəndi, çay üzrə isə müvafiq olaraq 9,4 faiz və 10,2 faiz artırmışdır. Göründüyü kimi, meyvə bağlarının salınmasına investisiya qoyuluşları üzüm bağlarının və çay plantasiyalarının salınmasına nisbətən səmərəlidir. Bütövlükdə, əkin subsidiyası 31 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY JEL: D41, F63, Q1, UDC: 631:346.26 (479.24) НАПРАВЛЕНИЯ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ МЕХАНИЗМА ГОСУДАРСТВЕННОЙ ПОДДЕРЖКИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ Джавад Годжаманов Докторант, Бакинский государственный университет, РЕЗЮМЕ Цель исследования: В статье рассматривается механизм государственной поддержки развития сельского хозяйства в Азербайджане и определяются направления его совершенствования. Целью является оценка объемов государственной поддержки сельского хозяйства в стране и разработка предложений по совершенствованию данного механизма поддержки. Методология исследования: В исследовании использовались методы сравнительного анализа и экономико-статистического анализа. Практическое значение исследования: В статье разработаны предложения по совершенствованию механизма государственной поддержки сельского хозяйства в стране, реализация которых положительно скажется на росте государственной поддержки сельскохозяйственного производства и его устойчивости. Результаты исследования: Определены направления государственной поддержки сельского хозяйства в стране и оценено ее влияние на производство сельскохозяйственной продукции. Практическое значение исследования: Комплексно оценена динамика государственной поддержки сельского хозяйства в Азербайджане и её влияние на производство сельскохозяйственной продукции. В частности, полученные в статье результаты и представленные в ней предложения являются новыми и важными с точки зрения совершенствования аграрной политики. Ключевые слова: аграрный сектор, предпринимательство, государственная поддержка, субсидии на посев, субсидия на урожай. JEL: D41, F63, Q1, УДК: 631:346.26 (479.24) 32 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 YAŞIL İQTİSADİYYAT KONSEPSİYASINDA QLOBAL TRENDLƏR VƏ MİLLİ TƏCRÜBƏ Nuranə Abbasova-Zeynalova Müəllim, Mingəçevir Dövlət Universiteti, E-mail: [email protected] ORCID ID:0000-0002-0262-009X XÜLASƏ Müasir dövrdə dünyada ətraf mühitin qorunması və iqtisadi inkişaf arasında balansın təmin olunması ön plana çıxmaqdadır. İqlim dəyişikliyi, təbii resursların tükənməsi və ətraf mühitin çirklənməsi kimi qlobal problemlər ölkələri yeni iqtisadi modellərə keçməyə vadar edir. Bu kontekstdə yaşıl iqtisadiyyat konsepsiyası dayanıqlı inkişafın əsas tərkib hissəsi kimi formalaşmışdır. Yaşıl iqtisadiyyat – iqtisadi artımı təmin etməklə yanaşı, ətraf mühitin qorunması və sosial rifahın yüksəldilməsini hədəfləyən bir modeldir. Azərbaycan da bu istiqamətdə mühüm addımlar atmaqdadır. “Azərbaycan 2030: Milli İnkişaf Prioritetləri” sənədində yaşıl artım və ətraf mühitin qorunması mühüm strateji istiqamətlər kimi müəyyən edilmişdir. Regionda yaşıl enerji layihələrinin təşviqi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgəsinin “yaşıl enerji zonası” kimi inkişaf etdirilməsi bu sahədə milli səylərin göstəricisidir. Açar sözlər: yaşılq iqtisadiyyat, dayanıqlı inkişaf, iqlim dəyişikliyi, sirkulyar iqtisadiyyat JEL: F61, L94, Q32, UOT: 338.24:620.98 (479.24) Yaşıl iqtisadiyyat: teorik əsaslar Yaşıl iqtisadiyyat (green economy) anlayışı 21-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq dünya gündəmində sürətlə aktuallaşmışdır. Bu iqtisadi model, ənənəvi iqtisadi inkişafın ətraf mühitə vurduğu zərərləri minimuma endirmək və ekosistemlərin davamlılığını təmin etməklə yanaşı, sosial rifahın artırılmasını qarşıya məqsəd qoyur. Yaşıl iqtisadiyyat yalnız iqtisadi artımı deyil, həm də ekoloji və sosial bərabərliyi nəzərə alan inklüziv və ekoloji dayanıqlı inkişaf modelidir. BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) yaşıl iqtisadiyyatı belə tərif edir: “İnsan rifahını və sosial bərabərliyi artırmaqla yanaşı, ətraf mühit risklərini və ekoloji çatışmazlıqları əhəmiyyətli dərəcədə azaldan iqtisadiyyat”. Bu model təbii resursların səmərəli istifadəsinə, aşağı karbon emissiyalarına, tullantıların azaldılmasına və təmiz texnologiyaların tətbiqinə əsaslanır. Yaşıl iqtisadiyyat konsepsiyası aşağıdakı əsas prinsiplərə dayanır: 1. Ətraf mühitin qorunması 2. Aşağı karbonlu inkişaf 3. Sirkulyar iqtisadiyyat və tullantıların azaldılması 4. Sosial ədalət və inklüziv inkişaf 5. İnnovasiya və texnologiyaların inkişafıa 6. Davamlı və məsuliyyətli istehlak Yaşıl iqtisadiyyat anlayışı dayanıqlı inkişaf konsepsiyası ilə sıx bağlıdır və onun iqtisadi komponentini təkmilləşdirməyə yönəlmişdir. Dayanıqlı inkişaf ilk dəfə 1987-ci ildə BMT-nin Brundtland Komissiyasının hazırladığı "Birgə Gələcəyimiz" adlı hesabatda belə tərif olunmuşdur: 32-37 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi:12.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi:03.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-04 Rəyçi: i.e.d., prof. İlham Aslanzadə 33 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY “Gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını ödəmək imkanlarını təhlükə altına qoymadan, mövcud nəsillərin ehtiyaclarının ödənilməsinə yönəlmiş inkişaf”. Bu konsepsiya üç əsas sütun üzərində qurulur: iqtisadi inkişaf, sosial rifah və ətraf mühitin qorunması. Yaşıl iqtisadiyyat dayanıqlı inkişafın bu üç komponentini inteqrasiya edən praktik və strateji bir yanaşmadır. Onun vasitəsilə iqtisadi artımın ekoloji və sosial nəticələri də nəzərə alınır və beləliklə, uzunmüddətli inkişaf təmin olunur. Bu mənada yaşıl iqtisadiyyat dayanıqlı inkişafın “iqtisadi aləti” kimi çıxış edir. Yaşıl iqtisadiyyat modeli, ənənəvi iqtisadi inkişafdan fərqli olaraq, təbii resursların tükənməsi hesabına deyil, onların qorunması və bərpası ilə paralel şəkildə artım yaratmağa çalışır. Bu model həmçinin yeni iş yerləri yaradaraq (yaşıl iş yerləri), sosial rifahın yüksəldilməsinə xidmət edir. Bərpa olunan enerji, tullantıların idarə olunması, ekoturizm və s. sahələrdə yaşıl iqtisadiyyatın təşviqi kənd yerlərində yoxsulluğun azaldılmasına da şərait yaradır. Dayanıqlı inkişafın mühüm şərti ətraf mühitin qorunmasıdır. Yaşıl iqtisadiyyat bu məqsədə xidmət edən iqtisadi yanaşmadır. Ənənəvi iqtisadi modellər tez-tez ətraf mühitə mənfi təsirlər göstərdiyi halda, yaşıl iqtisadiyyat modeli həmin təsirlərin qarşısını almağa və ekoloji balansı qorumağa yönəlir. Tullantıların azaldılması, enerjiyə qənaət, təmiz texnologiyaların tətbiqi kimi tədbirlər bu istiqamətdə atılan əsas addımlardandır (Hümbətova, 2021). 2015-ci ildə BMT tərəfindən qəbul olunmuş 2030 Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyi çərçivəsində müəyyən edilmiş 17 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi (DİM) yaşıl iqtisadiyyat konsepsiyası ilə tam uyğunluq təşkil edir. Xüsusilə aşağıdakı məqsədlər yaşıl iqtisadiyyatın əsas hədəfləri ilə üst-üstə düşür: • DİM 7: “Hamı üçün əlçatan və dayanıqlı enerji” • DİM 9: “Davamlı sənayeləşmə və innovasiya” • DİM 12: “Məsuliyyətli istehsal və istehlak” • DİM 13: “İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə” • DİM 15: “Quru ekosistemlərinin qorunması” Yaşıl iqtisadiyyat iqtisadi inkişafı dayanıqlı formaya salmağı hədəfləyir. Ənənəvi sənayelər ətraf mühiti zədələməklə yanaşı, uzunmüddətli dövrdə iqtisadi geriləməyə səbəb ola bilir. Yaşıl iqtisadiyyat isə innovativ texnologiyalar, təmiz istehsal üsulları və alternativ enerji sektorları sayəsində yeni iqtisadi imkanlar yaradır: • Yaşıl iş yerlərinin yaradılması (məsələn, enerji mühəndisləri, ekoturizm mütəxəssisləri və s.); • Yaşıl investisiya və ekoloji maliyyə alətləri (yaşıl istiqrazlar, ekofondlar); • Davamlı kənd təsərrüfatı və ekoloji məhsulların təşviqi. Dayanıqlı inkişaf yalnız iqtisadi və ekoloji deyil, eyni zamanda sosial bərabərlik və rifahla da əlaqəlidir. Yaşıl iqtisadiyyat bu baxımdan aşağıdakılara yönəlir: • Sosial inklüzivliyin təmin olunması (məsələn, regionlarda yaşıl infrastrukturun yaradılması); • Aşağı gəlirli təbəqələr üçün enerji əlçatanlığının yaxşılaşdırılması; • Əmək bazarında yeni bacarıqların inkişafı üçün təlim və təhsil proqramları Qlobal yaşıl investisiyalar və maliyyə axınları BMT-nin 2015-ci ildə qəbul etdiyi Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (SDGs) sənədində yaşıl iqtisadiyyatın prinsipləri ilə uyğun gələn bir çox məqsədlər (Məqsəd 7 – Əlçatan və təmiz enerji, Məqsəd 13 – İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, Məqsəd 12 – Məsuliyyətli istehlak və istehsal və s.) qeyd edilmişdir. Bu da göstərir ki, yaşıl iqtisadiyyat dayanıqlı inkişafın hədəflərinə çatmaq üçün əsas mexanizmlərdən biridir. 34 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) və onun təsisatları – xüsusilə BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP), İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası (UNFCCC), həmçinin Davamlı İnkişaf Məqsədləri (SDG) çərçivəsində – yaşıl iqtisadiyyatın inkişafında qlobal lider rolunu oynayır. BMT, ölkələrə siyasət alətləri, texniki dəstək və maliyyə imkanları təklif edərək, onların daha davamlı iqtisadi modellərə keçidini təşviq edir. Eyni zamanda, Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF), İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) kimi digər qurumlar da yaşıl maliyyənin artırılmasında və struktur islahatların dəstəklənməsində mühüm rol oynayırlar. Avropa İttifaqı (Aİ) yaşıl iqtisadiyyat sahəsində ən qabaqcıl strategiyalara malikdir – "Avropa Yaşıl Razılaşması" (European Green Deal) 2050-ci ilədək karbon neytrallığı məqsədi daşıyır. ABŞ-da "Inflation Reduction Act" (2022) vasitəsilə təmiz enerji və iqlim dəyişmələrinə 369 milyard dollar vəsait ayrılıb. Çin isə "ekoloji sivilizasiya" prinsipinə əsaslanan siyasətlər həyata keçirir və dünyanın ən böyük bərpa olunan enerji sərmayəçisi statusundadır. Digər ölkələr, məsələn, Kanada, Yaponiya və Cənubi Koreya da yaşıl texnologiyalara keçid üzrə milli strategiyalar qəbul ediblər (Kuznetsova, 2015). Yaşıl investisiyalar dünya üzrə artmaqdadır – 2024-cü ildə bu sahəyə yönələn vəsaitin həcmi 1.7 trilyon dolları keçmişdir. "Yaşıl istiqrazlar" (green bonds), iqlim fondları və xüsusi məqsədli investisiya mexanizmləri vasitəsilə həm dövlət, həm də özəl sektor bu sahəyə cəlb olunur. Dünya Bankı, Asiya İnkişaf Bankı və digər beynəlxalq maliyyə institutları inkişafda olan ölkələrdə yaşıl layihələrin maliyyələşdirilməsinə yardım edir. Bu axınlar xüsusilə enerji keçidi, nəqliyyat və tullantıların idarə olunması sahələrini əhatə edir (Həsənov, 2021). Paris İqlim Sazişi (2015) 196 ölkənin qlobal temperatur artımını 2°C-dən aşağıda saxlamaq və mümkün olduqda 1.5°C ilə məhdudlaşdırmaq öhdəliyini təsdiqləyib. Hər bir ölkə "Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr" (NDCs) təqdim edərək, özünün iqlim hədəflərini müəyyənləşdirir. Digər təşəbbüslərə "Glasgow Climate Pact" (2021), "COP28 nəticələri", həmçinin BMT-nin "Net-Zero Coalition" və "Race to Zero" kampaniyaları daxildir. Bu razılaşmalar beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsində və yaşıl iqtisadiyyata keçiddə mühüm mexanizmlər yaradır. Yaşıl iqtisadiyyat konsepsiyasında milli təcrübə Azərbaycanda ekoloji siyasət ölkənin davamlı inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qəbul edilir. Ətraf mühitin qorunması və təbii sərvətlərin səmərəli idarə olunması ilə bağlı qanunvericilik bazası inkişaf etdirilmişdir. “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında”, “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” və “Atmosfer havasının mühafizəsi haqqında” qanunlar əsas hüquqi sənədlərdir. Həmçinin, Azərbaycan hökuməti müxtəlif beynəlxalq sazişlərə qoşularaq qlobal ekoloji çağırışlara cavab verir. Məsələn, Paris İqlim Sazişi çərçivəsində ölkənin karbon emissiyalarını azaltmaq məqsədilə konkret tədbirlər planı hazırlanmışdır (Quliyev, 2015). Ekoloji siyasətin həyata keçirilməsində Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, Dövlət Ekoloji Təhlükəsizlik Xidməti kimi qurumlar əsas rol oynayır. Bu strukturlar təbii resursların mühafizəsi, ekoloji monitorinq və idarəetməni təmin edir. “Azərbaycan 2030” milli inkişaf strategiyası ölkənin iqtisadi, sosial və ekoloji inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən əsas sənəddir. Strateji prioritetlərdən biri “yaşıl artım və təmiz ətraf mühit” istiqamətidir. Bu prioritet çərçivəsində ətraf mühitin qorunması, bərpa olunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi, ekoloji texnologiyaların tətbiqi və dayanıqlı şəhərsalma məqsəd qoyulmuşdur. Strategiyada resursların səmərəli istifadəsi, tullantıların azaldılması və təkrar emalın artırılması da ön plana çıxır. Regionların sosial-iqtisadi inkişaf proqramları ilə əlaqəli olaraq, yaşıl iqtisadiyyatın formalaşması Azərbaycanda davamlı inkişafın əsas dayaqlarından biri kimi görülür. 35 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Azərbaycanın bərpa olunan enerji potensialı xüsusilə günəş və külək enerjisi sahəsində böyükdür. Abşeron yarımadası və onun ətrafı, o cümlədən Xızı və Qaradağ bölgələri günəş enerjisinin istehsalı üçün əlverişli iqlim şəraitinə malikdir. Külək enerjisi potensialı da əhəmiyyətlidir, xüsusilə Xızı-Abşeron ərazisi külək elektrik stansiyalarının yaradılması üçün perspektivlidir (Məmmədov, 2016). Bu istiqamətdə bir sıra mühüm layihələr həyata keçirilmişdir. Məsələn, “Xızı-Abşeron” külək elektrik stansiyası 240 MVt gücündə fəaliyyət göstərir və ölkənin enerji balansında yaşıllaşma prosesinə töhfə verir. Eyni zamanda, “Qaradağ” günəş elektrik stansiyası BP şirkətinin iştirakı ilə inşa olunmuş və 230 MVt gücündədir. Bunlar Azərbaycanın enerji sektorunun diversifikasiyası və karbon emissiyalarının azaldılması istiqamətində mühüm addımlardır. Bundan əlavə, bioenerji və hidrogen enerjisi sahəsində tədqiqatlar aparılır və perspektiv layihələr planlaşdırılır ki, bu da ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin edir. “Yaşıl zona” konsepsiyası Azərbaycan üçün yeni regional inkişaf modeli kimi irəli sürülür. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizi və Qarabağ bölgələrində ekoloji cəhətdən təmiz, dayanıqlı və bərpa olunan enerji əsaslı inkişaf hədəflənir. Bu bölgələrdə yenidənqurma və infrastruktur layihələri aparılarkən karbon neytrallığı prinsiplərinə riayət etmək vacib hesab edilir (Qasımlı və b., 2014). Zəngəzur dəhlizinin yaradılması regional nəqliyyat və enerji inteqrasiyasını təşviq edir, ekoloji təmiz nəqliyyat vasitələrinin tətbiqinə şərait yaradır. Həmçinin, bu bölgədə “smart city” konsepsiyalarının tətbiqi, yəni ağıllı enerji, tullantı idarəetməsi və su resurslarının optimallaşdırılması layihələri planlaşdırılır. Yaşıl iqtisadiyyatın inkişafı üçün mövcud olan problemlərdən biri investisiya çatışmazlığıdır. Yeni texnologiyalar və infrastruktura qoyulan investisiyalar üçün maliyyə mənbələrinin məhdud olması layihələrin həyata keçirilməsini ləngidir. Eyni zamanda, texnoloji gecikmələr rəqəmsal transformasiyanın sürətini aşağı salır və müasir yaşıl texnologiyalara çıxışı məhdudlaşdırır (Rzayev, 2013). İdarəetmədə isə koordinasiya və səmərəlilik problemləri mövcuddur. Müxtəlif dövlət qurumları arasında əməkdaşlığın zəif olması ekoloji layihələrin icrasına mənfi təsir göstərir. Bundan başqa, yaşıl iqtisadiyyat üzrə ixtisaslaşmış kadrların azlığı da sahənin inkişafına mane olur. Nəticə Yaşıl iqtisadiyyat, həm ətraf mühitin qorunması, həm də davamlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsi baxımından mühüm bir modeldir. Lakin bu prosesin uğurla həyata keçirilməsi üçün bir çox çətinliklər və çağırışlar mövcuddur. Gələcəkdə yaşıl iqtisadiyyatın tətbiqi üçün beynəlxalq əməkdaşlıq, texnoloji inkişaf və maliyyə dəstəyi zəruridir. Eyni zamanda, sosial aspektlərə diqqət yetirilməli, iqtisadi bərabərsizliklər azaldılmalı və hər bir ölkənin fərqli şəraitinə uyğun həllər tapılmalıdır. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Minnətdarlıq Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. 36 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Jackson, T. (2009). Prosperity Without Growth: Economics for a Finite Planet. Earthscan. 2. Kuznetsova, I. (2015). The Green Economy: A New Economic Paradigm. Routledge. 3. Quliyev, V. (2015). Ekologiya və İqtisadiyyat: Yaşıl İqtisadiyyatın Azərbaycan Kontekstində Yeri. Bakı: Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi nəşriyyatı. 4. Məmmədov, E. (2016). Azərbaycanın Yaşıl İqtisadiyyat Modeli. Bakı: Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti nəşriyyatı. 5. Rzayev, S. (2013). Davamlı İnkişaf və Yaşıl İqtisadiyyat. Bakı: İqtisadiyyat Universiteti nəşriyyatı. 6. Həsənov, R.B. Azərbaycanda İqlim Dəyişikliyi üzrə Maliyyələşmə Çərçivəsinin tətbiqi və “yaşıl büdcə”yə keçid. AMEA-nın Xəbərləri. İqtisadiyyat seriyası 2021 (mart-aprel), səh. 220-233. http://economics.com.az/images/fotos/xeberler_pdf/2_2021/2 5.Reshad.pdf 7. Qasımlı, V.Ə. Yaşıl inkişaf: enerji səmərəliliyi və alternativ mənbələr. / V.Qasımlı, Z.Vəliyev, M.Hümbətov, Ş.Hacıyev, G.Nəsibova // Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzi. Bakı: 2014, 144 s. 8. Qasımlı V., Hüseynov R., Hüseyn R., Həsənov R. (2022). Yaşıl iqtisadiyyat. "Azprint" nəşriyyatı. 9. Hümbətova, S.R. Yaşıl iqtisadiyyat konsepsiyası və onun dayanıqlı inkişaf konsepsiyası ilə əlaqəsinə müqayisəli baxış // AZMİU - Elmi əsərlər, 2021. №1, - s.150-156. 10. Şahbazov, P.O. Azərbaycan energetikasının yeni dövrü Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdan başlayır. “Respublika” qəzeti, 20 oktyabr 2021-ci il. № 226 (7122). səh.5-6. https://www.respublicanews.az/uploads/files/pdf_archive/d32870652c-20211020.pdf GLOBAL TRENDS AND NATIONAL EXPERIENCE IN THE GREEN ECONOMY CONCEPT Nurana Abbasova-Zeynalova Teacher, Mingachevir State University ABSTRACT In the modern era, ensuring a balance between environmental protection and economic development is coming to the fore in the world. Global problems such as climate change, depletion of natural resources and environmental pollution are forcing countries to switch to new economic models. In this context, the concept of green economy has been formed as a key component of sustainable development. Green economy is a model that aims to protect the environment and improve social welfare, along with ensuring economic growth. 37 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Azerbaijan is also taking important steps in this direction. Green growth and environmental protection have been identified as important strategic directions in the document “Azerbaijan 2030: National Development Priorities”. The promotion of green energy projects in the region and the development of the Karabakh and East Zangezur regions as a “green energy zone” are indicators of national efforts in this area. Keywords: green economy, sustainable development, climate change, circular economy JEL: F61, L94, Q32, UDC: 338.24:620.98 (479.24) ГЛОБАЛЬНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ И НАЦИОНАЛЬНЫЙ ОПЫТ В КОНЦЕПЦИИ ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКИ Нурана Аббасова-Зейналова Преподаватель, Мингечевирский Государственный Университет РЕЗЮМЕ В современном мире обеспечение баланса между охраной окружающей среды и экономическим развитием выходит на первый план. Глобальные проблемы, такие как изменение климата, истощение природных ресурсов и загрязнение окружающей среды, вынуждают страны переходить к новым экономическим моделям. В этом контексте концепция «зеленой экономики» сформировалась как ключевой компонент устойчивого развития. «Зеленая экономика» - это модель, направленная на защиту окружающей среды и повышение социального благополучия, а также обеспечение экономического роста. Азербайджан также предпринимает важные шаги в этом направлении. «Зеленый рост» и охрана окружающей среды определены как важные стратегические направления в документе «Азербайджан 2030: Приоритеты национального развития». Продвижение проектов в области «зеленой» энергетики в регионе и развитие Карабахской и ВосточноЗангезурской областей как «зоны зеленой энергетики» являются показателями национальных усилий в этой области. Ключевые слова: зеленая экономика, устойчивое развитие, изменение климата, циркулярная экономика JEL: F61, L94, Q32, УДК: 338.24:620.98 (479.24) 38 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 YENİ ENERJİ İNFRASTRUKTURUNUN TIKINTISI VƏ BIZNES SEKTORU ÜÇÜN İMKANLAR Rumella Cəfərova i.f.d, dosent., Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti, E-mail: rumella.jafarov[email protected]u.az ORCID ID: 0000-0002-5862-5770 XÜLASƏ Yeni enerji infrastrukturunun tikintisi, müasir iqtisadiyyatın inkişafında mühüm rol oynayır. Bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsinin artması, ağıllı şəbəkə texnologiyalarının tətbiqi və enerji saxlama sistemlərinin inkişafı, həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan böyük potensiala malikdir. Bu sahə, enerji istehsalının və paylanmasının səmərəliliyini artıraraq, həm sahibkarlar, həm də investorlar üçün müxtəlif imkanlar yaradır. Xüsusilə günəş, külək və digər bərpa olunan enerji mənbələrinə yönəlmiş infrastruktur layihələri, yeni iş yerləri və yeni texnologiyaların tətbiqinə şərait yaradır.[1] Ağıllı şəbəkələr və enerji təchizatının optimallaşdırılması sahəsindəki inkişaflar, elektrik şəbəkələrinin daha dayanıqlı və effektiv işləməsini təmin edir. Elektrikli nəqliyyatın inkişafı və şarj stansiyalarının qurulması da bu sahədə böyük biznes imkanları yaradır. Eyni zamanda, enerji saxlama texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi, bərpa olunan enerjinin dayanıqlı istifadəsini təmin edir və bu sahəyə olan tələbatı artırır. Yeni enerji infrastrukturu layihələri, həm yerli, həm də qlobal bazarda investisiya imkanları təqdim edir. Bu sahəyə yönəlmiş sərmayələr uzunmüddətli və yüksək gəlirli ola bilər, bu da sahibkarlar və biznes sahibləri üçün böyük şanslar açır. Beləliklə, enerji infrastrukturunun inkişafı, yalnız enerji təminatını deyil, həm də iqtisadi və ekoloji dayanıqlılığı təmin edən bir strateji addım olaraq, geniş imkanlar yaradır. Açar sözlər: yeni enerji infrastrukturu, bərpa olunan enerji, ağıllı şəbəkələr, elektrikli nəqliyyat, enerji saxlama texnologiyaları, iqtisadi imkanlar, investorlar üçün biznes, enerji sistemləri, şəbəkə inteqrasiyası, elektrik avtomobilləri, enerji müstəqilliyi, təmiz enerji, qlobal enerji bazarı, texnoloji inkişaflar. JEL: D02, E02, K32, Q43, UOT: 338:006 (479.24) Giriş Son illərdə enerji sektoru qlobal miqyasda sürətli bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Bu inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsi, bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsinin artması və enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsidir. Yeni enerji infrastrukturunun tikintisi, yalnız ətraf mühitin qorunmasına deyil, eyni zamanda iqtisadiyyatın inkişafına və sahibkarlıq fəaliyyətlərinin genişlənməsinə də böyük təsir göstərir. Bu məqalədə, enerji sektorundakı yeniliklər, o cümlədən bərpa olunan enerji mənbələri, ağıllı şəbəkələr, elektrikli nəqliyyat və enerji saxlama texnologiyalarının tətbiqi sahəsindəki biznes imkanları və investisiya perspektivləri müzakirə ediləcəkdir. Bu sahələrdəki inkişaflar, həm yerli, həm də beynəlxalq biznes mühitinə yeni imkanlar təqdim edir, və bu, iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişafına böyük töhfə verə bilər. 38-43 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi:12.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi:03.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-05 Rəyçi: i.e.d., prof. Məhəbbət Məmmədov 39 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Enerji sektoru, dünya iqtisadiyyatının əsas həlqələrindən biri olmaqla yanaşı, həm də böyük çevrilmələrin yaşandığı və inkişaf edən bir sahədir. Texnoloji yeniliklər və qlobal enerji tələbatının artması ilə enerji infrastrukturunun yenilənməsi və modernləşdirilməsi sahəsində bir çox yeni fürsətlər yaranır. Xüsusilə bərpa olunan enerji mənbələrinin və ağıllı şəbəkə texnologiyalarının genişlənməsi, sahibkarlar və investorlar üçün böyük imkanlar yaradır. Bu məqalədə, yeni enerji infrastrukturunun tikintisi ilə bağlı biznes sektorunda yaranan imkanlar və bu sahənin inkişaf potensialı müzakirə ediləcək. Son illərdə bərpa olunan enerji sahəsində böyük irəliləyişlər baş vermişdir. Bu dəyişikliklər yalnız ekoloji balansın qorunmasına xidmət etmir, həm də iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində yeni iş imkanları yaradır. Günəş, külək və hidroenerji kimi təmiz enerji mənbələrinə yönəlmiş infrastruktur layihələri, sahibkarlar üçün geniş investisiya imkanları təqdim edir. Bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsi, əksər ölkələrdə enerji müstəqilliyini təmin etmək və karbon emissiyalarını azaltmaq məqsədini güdür. Bu sahədəki yeni iş imkanları, həmçinin enerji saxlama texnologiyaları, günəş panelləri və külək turbinləri istehsalı ilə bağlı bizneslər üçün potensial yaradılır. Ağıllı şəbəkələr, enerji istehsalını, paylanmasını və istehlakını daha effektiv şəkildə idarə etmək üçün istifadə olunan müasir texnologiyalardır. Bu texnologiya sayəsində enerji sistemləri daha çevik və avtomatlaşdırılmış olur. Ağıllı şəbəkələr, həm də bərpa olunan enerji mənbələrinin şəbəkəyə inteqrasiyasını asanlaşdırır. Bu, elektrik enerjisinin daha səmərəli və etibarlı şəkildə təchiz olunmasına imkan verir. Ağıllı şəbəkələrin qurulması, yeni iş imkanları və startaplar üçün geniş bir bazar açır. Bu sahədə fəaliyyət göstərən şirkətlər, enerji istehsalçıları, xidmət təminatçıları və texnologiya inkişaf etdiriciləri arasında yeni əməkdaşlıqlar yaratma şansı əldə edir. Elektrik avtomobilləri və yük maşınları dünya miqyasında artan bir trendə çevrilmişdir. Bu, həm ətraf mühitin qorunması, həm də enerji sərfiyyatının optimallaşdırılması baxımından mühüm bir yenilikdir. Elektrikli nəqliyyat vasitələrinin genişlənməsi ilə əlaqədar olaraq, enerji infrastrukturu sahəsində yeni tələblər meydana çıxır. Elektrikli avtomobillər üçün şarj stansiyalarının qurulması, bu sahədəki biznesin ən mühüm komponentlərindən biridir. Şarj stansiyaları üçün infrastrukturların inkişafı, sahibkarlara müxtəlif şəhərlərdə və bölgələrdə fəaliyyət göstərmək imkanı yaradır. Elektrikli nəqliyyatın inkişafı həmçinin yeni enerji təchizat şəbəkələrinin qurulması üçün əlverişli şərait yaradır. Bərpa olunan enerji mənbələri təbii şərtlərə bağlıdır və bu mənbələrdən istifadə etmə müddəti dəyişkəndir. Məsələn, külək enerjisi yalnız küləkli havada işləyir, günəş enerjisi isə yalnız gündüz saatlarında istifadə oluna bilər. Buna görə də, enerji saxlama texnologiyalarının inkişafı olduqca vacibdir. Enerji saxlama sistemləri, istehsal edilən enerjinin ehtiyatda saxlanılması və tələbata uyğun olaraq istifadəyə verilməsi üçün əhəmiyyətlidir. Bu sahədəki inkişaf, sahibkarlara yeni biznes imkanları təqdim edir. Bəlkə də ən mühüm sahə, batareya texnologiyalarının inkişafıdır. Bu texnologiyalar, enerji saxlama üçün istifadə olunan cihazların səmərəliliyini və tutumunu artırır, bu da bazara yeni məhsul və xidmətlər gətirir. Yeni enerji infrastrukturu qurularkən, mövcud enerji şəbəkələrinin modernləşdirilməsi də vacibdir. Bu, xüsusilə yüksək gərginlikli elektrik xətləri, enerji ötürmə stansiyaları və paylayıcı şəbəkələrin yenilənməsi ilə bağlıdır. Yeni infrastruktur, enerjinin daha geniş ərazilərə daha sürətli və səmərəli şəkildə çatdırılmasını təmin edir. Bu sahədəki iş imkanları həm böyük enerji şirkətləri, həm də kiçik və orta bizneslər üçün genişdir. Modernləşdirilmiş şəbəkə infrastrukturunun qurulması, həm də müasir texnologiyaların tətbiqi və ətraf mühitə daha az təsir edən sistemlərin yaradılması üçün vacibdir. Enerji infrastrukturunun inkişafı təkcə yerli bazarda deyil, həm də qlobal miqyasda böyük əhəmiyyət kəsb edir. Dünya üzrə bir çox ölkələr bərpa olunan enerji sahəsində layihələr həyata 40 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 keçirirlər və bu, beynəlxalq əməkdaşlıqları və investisiyaları artırır. Enerji infrastrukturu sahəsindəki layihələr, investorlar və biznes sahibləri üçün yüksək gəlirli uzunmüddətli sərmayələr təmin edə bilər. Bu bazarda iştirak etmək istəyən şirkətlər, yeni enerji mənbələrinin istehsalı və paylanmasına yönəlmiş texnoloji həllər təqdim etməklə, qlobal bazarlarda mövqe tutma imkanı əldə edir. Azərbaycanda yeni enerji infrastrukturunun tikintisi, iqtisadiyyatda və biznes sektorunda böyük imkanlar yaradır. Son illərdə, ölkə bərpa olunan enerji sahəsində mühüm addımlar ataraq, həm yerli, həm də qlobal bazarda əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olub. Bu sahədəki inkişaflar biznes mühitinə təsir göstərir və müxtəlif sahələrdə yeni imkanlar yaradılır. Azərbaycanda Yeni Enerji İnfrastrukturunun İnkişafı aşağıdakılardan ibarətdir: 1) Günəş Enerjisi Layihələri - Azərbaycanın əsas günəş enerjisi layihələrindən biri “Absheron Günəş Enerjisi Parkı”dır. Bu layihə, Azərbaycanın enerji təchizatının şaxələndirilməsi və bərpa olunan enerjinin payının artırılması məqsədini güdür. Absheron Günəş Enerjisi Parkı 240 megavattlıq gücü ilə Azərbaycan tarixində ən böyük günəş enerji layihələrindən biridir. Bu layihə, yalnız yerli bazara deyil, həm də xarici sərmayəçiləri cəlb edərək iqtisadiyyata mühüm töhfə verir. Layihə tamamlandıqda, ölkə üçün böyük iş imkanları yaradılacaq və enerji istehsalı sahəsindəki mütəxəssislərə ehtiyac artacaq. 2) Külək Enerjisi Layihələri - Azərbaycanın dağlıq bölgələrində külək enerjisi istehsalını artırmaq üçün bir sıra layihələr həyata keçirilməkdədir. “Zabrat Külək Enerjisi Stansiyası” layihəsi, Azərbaycanın külək enerjisindən səmərəli istifadəsi üçün mühüm bir addım olub. Bu stansiya, ölkənin enerjiyə olan tələbatını qarşılamaqla yanaşı, ekoloji dayanıqlılığı artıracaq və yeni iş yerlərinin açılmasına səbəb olacaq. 3) Elektrik Avtomobilləri və Şarj Stansiyaları - Azərbaycanın elektrikli nəqliyyat vasitələri sahəsində də irəliləyişləri mövcuddur. Bakı şəhərində elektrikli avtomobillər üçün şarj stansiyalarının tikilməsi, bu sahədə biznes imkanları yaradacaq və ölkə iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərəcəkdir. Bu layihələr yalnız şəhər daxilində enerji istifadəsini optimallaşdırmaqla yanaşı, həm də ətraf mühitin qorunmasına töhfə verəcəkdir. Elektrik avtomobilləri ilə bağlı yeni xidmətlər, iş yerləri və infrastruktur inkişafı, sahibkarlar üçün böyük şanslar yaradır. 4) Enerji Saxlama Texnologiyaları - Azərbaycanın enerji təchizatı şəbəkəsinin modernləşdirilməsi məqsədilə müxtəlif enerji saxlama sistemlərinin tətbiqi nəzərdə tutulub. Bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadə edilməsi, gün ərzində istehsal olunan enerjinin gecə saatlarında və enerji tələbatının yüksək olduğu dövrlərdə istifadəyə verilməsini təmin edir. Bu sahədəki inkişaflar, yeni texnologiyalar və məhsulların istehsalını stimullaşdırır və biznes sektoru üçün sərmayə imkanları yaradır. Azərbaycanda yeni enerji infrastrukturunun biznes sektoru üçün yaratdığı imkanlar: İnvesterlər üçün uzunmüddətli qazanc: 1) Yeni enerji infrastrukturunun inkişafı, sərmayəçilər üçün yüksək gəlirli uzunmüddətli imkanlar təqdim edir. Bərpa olunan enerji mənbələri üzrə layihələr, ekoloji tələbləri ödəməklə yanaşı, yüksək gəlir təmin edə bilər. 2) İş Yerlərinin Yaradılması: 3) Yeni enerji infrastrukturunun tikintisi, ölkədə böyük iş imkanları yaradır. Məsələn, elektrikli avtomobillər üçün şarj stansiyalarının tikintisi, enerji saxlama texnologiyalarının tətbiqi, mühəndislik və texnoloji sahələrdə yeni iş yerlərinin açılmasına səbəb olacaq. 4) Texnoloji İnnovasiya və Yeni Biznes Sahələri: 5) Yeni enerji layihələri, texnoloji innovasiyaların tətbiqini stimullaşdırır. Azərbaycanda, ağıllı şəbəkələr, bərpa olunan enerji texnologiyaları və enerji saxlama sistemlərinin tətbiqi 47 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY CC Suspicious Down Table 3. Rating scale. Rating Rating characteristics A All banks in this group are characterized by a good financial position, which allowed them not only to avoid being squeezed during the crisis, but also to thrive. In addition, they were provided with external support in the event of a sharp deterioration in economic conditions. B Credit institutions with ratings from BBB to B meet the requirements for financial stability. The indicators of some of them may exceed the similar indicators of banks from group A. At the same time, as a result of a negative turn of events, they may be left either in a state of acute dependence on external support or completely without support. C The financial stability indicators of these banks are below average. However, the likelihood of external support outside the framework of rehabilitation is not very high. Rehabilitated banks automatically fall into it until the end of the relevant procedure. A comprehensive analysis of the competitive environment in the national banking market involves considering the following issues: - Is the bank universal, or is its activity limited to certain market segments? - Does the bank compete with one or two banks of similar size? - Is the bank the smallest or largest financial institution in the market? - Is there a surplus or, conversely, a plurality of banking organizations in the market? - Does the bank provide services and products that put it in a superior position compared to competitors? - What are the prospects for weakening regulatory influence if the banking market is strictly regulated, and how might such weakening affect the quality of assets and the profitability of the bank? - Other factors include the presence and importance of foreign banks in the domestic market, the share of the population covered by banking products (primarily the share of the population with bank accounts), as well as the speed of processing information about the changing competitive environment. All these factors shape the characteristics of the competitive environment. The Central Bank, as a rule, affects its stability, and as a result, its security. In the conditions of the modern world crisis, in all countries, regardless of the body that regulates the banking sector, the coordination of actions between the Central Banks of individual countries and the government, as well as between the Central Banks of different countries, in mitigating and overcoming the consequences of the crisis, including the implementation of monetary and financial stability policies, is monitored. Guided by the rating table given to banks by international agencies, the tools used by Central Banks in implementing monetary policy are presented in table 4. 48 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Table 4. Instruments used in the implementation of monetary policy. Classification criterion Event type Tools used Implementation goals Increasing liquidity Reduction in reserve requirements Deposit transactions REPO operations Lending Recovery of “problem” debts Stimulating lending to the real sector Changing the discount rates "Conditional" lending by banks Strengthening the national currency Limiting the volume of currency purchases Controlling the size of the open currency position Period of influence Short period Recovery of "problem" debts, Acquisition of bank shares, Control over salaries of top managers Long-term period Strengthening banking sector regulation Tools used Classic Changing the accounting rates Changing the accounting rates Currency policy Extraordinary Providing unsecured loans Acquisition of shares Coordination of decisions of the Central Banks of the countries Coordinated Reduction of accounting rates (EU countries, Great Britain, USA) Investments in financial markets individual ntroduction of the institution of curatorship (observers) Acquisition of bank shares Transfer of assets of problem banks to other financial institutions Amendment of laws Those in need of legislative amendments Buyback of shares of troubled banks Granting of unsecured loans implemented without a change in law Limitation of the volume of foreign exchange purchases When applying monetary policy instruments, the following should be taken into account: - the level of capitalization of financial institutions; - the interaction between individual segments of the financial market; - the possibilities of regulatory arbitrage by financial market participants; - the degree of understanding of the monetary policy applied by market participants. Depending on the objectives of implementation, monetary policy measures can be divided into three interrelated groups. These measures: to increase the liquidity of the banking sector; to stimulate lending to the real sector; to strengthen the national currency. In the system of measures to strengthen the banking system, the Central Bank has kept the discount rate at 7.25% in 2024, the lower limit of the interest rate corridor at 6.25%, and the upper limit of the interest rate corridor at 8.25%. The decision of the Central Bank to keep the discount rate unchanged was made taking into account the actual and projected inflation (4±2%), as well as the dynamics of internal and external factors of inflation. (5. 31, 2024.). Such a step by the CBA facilitated the increase in the resources of commercial banks and expanded credit expansion. In turn, this should lead to a decrease in credit interest rates in the 49 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY following year: the lower the interest rate, the lower the cost of bank credit, and the cheapness of borrowing serves to stimulate economic growth. Measures have been taken in Azerbaijan to strengthen the effectiveness of monetary policy and the efficiency of regulation of the banking system in general, including amendments and additions to the Law "On the Central Bank of the Republic of Azerbaijan". In the context of financial globalization, increasing risks have significantly complicated the activities of financial regulators, posing issues requiring international cooperation in the field of supervision of financial institutions. In the banking sector (which, unlike other areas of financial activity, is more closely related to the threat of systemic risks), it is necessary to reconsider the approaches to regulating and controlling the risks arising in the activities of credit institutions. It is necessary not only to strengthen regulation by the state, but also to use market-oriented methods of risk management and control of credit institutions. Banking supervision authorities are obliged to rebuild the style and methods of activity, sharply increase its efficiency, optimize the organizational structure, business processes, and improve technologies. Based on world experience, we considered it appropriate to be guided by the following principles when developing and implementing monetary policy within the framework of ensuring financial security. First principle. Diagnostics of systemic risk should be based on information obtained as a result of supervision, market indicators and aggregated indicators of systemic risk. The body implementing monetary policy will receive information about the formation of alarm signals about the strengthening of risk factors and will have the opportunity to influence the activities of financial intermediaries. Modern monetary theory identifies various systemic risk factors that have a significant impact on national financial systems. The impact of indicators that assess the significance of various indicators of systemic risk in terms of the effectiveness of macroprudential decisions is also different. Therefore, the national regulator should select the indicators that are most important for the national financial system, taking into account at least the prevailing type of financial intermediation, the level of development of the national financial system and the depth of the national financial market, as well as trends in the dynamics of demand and supply of various credit products. There is currently no consensus on a clear concept of the methods or techniques for measuring systemic risk.(3. 2018.p.799.) The second principle. The principle of stability and monetary rules in monetary policy. The most important principle of monetary policy is the stable and predictable management of the money supply.( 4.1963.p. 54–75). When developing monetary policy, it should monitor the dynamics of interactions between all segments of the national financial market and financial institutions, as well as understand the cross-border relations of national financial intermediaries. Experience in stress situations shows that interdependencies between financial institutions can quickly increase, which, in turn, leads to disruptions in the supply of financial services or the suspension of these offers in the event of an unexpected negative shock. Financial activity in the provision of equivalent services, depending on their economic content, can shift from one segment of the financial market to another. This feature of financial intermediation requires either a regular exchange of information between national regulators of different financial sectors or the concentration of regulatory powers in the hands of a single authority. If the relocation of financial intermediation activity can have a negative impact on financial stability, then the monetary authority, through monetary policy, can should be ready to intervene in the financial market. This requires timely and regular collection and processing of accurate information on the dynamics of the financial situation of national financial intermediaries (especially systemically important ones). 50 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 The third principle. The monetary authority should use monetary policy instruments to conduct an infrastructure policy aimed at limiting specific factors of systemic risk and financial imbalances that currently pose the greatest threat to financial stability in the domestic market. The instruments it uses should be traditional, but based on prudential requirements that limit excessive (from the point of view of systemic stability) risk-taking by financial intermediaries. An empirical study of the experience of national central banks has shown that currently there is already a complex set of tools that allow reducing the negative impact of systemic risk factors. Such tools can be set either once or in a time-varying manner. Regardless of the type of setting of the tool used by the macroprudential regulatory authority, its preventive effect should be sufficiently stringent. The introduction of strict requirements at the stage of systemic risk formation reduces the need for more extensive regulation in the event of a shock spreading throughout the national financial system, even if systemic risks materialize. Principle Four. In order to effectively prevent potential stress, monetary authorities should conduct intensive international information exchange when preparing monetary policy. Fiscal (financial) policy and monetary policy should complement each other. Inconsistency with budgetary policy makes monetary policy powerless.(6. 2017.p.503–510 ) Its intensity, form and frequency depend on the degree of involvement of national financial intermediaries in crossborder operations. Understanding the external factors of systemic risk and the cross-border interdependencies of national financial intermediaries requires close cooperation between national regulators. This includes not only a regular exchange of information and data between them, but also the development of joint action programs, for example, joint impact (and/or resolution) plans for institutions that carry out their activities in several jurisdictions at the same time. Such cooperation involves the exchange of information on the situation in financial markets and the financial condition of large financial intermediaries, including supervisory data. Principle Five. When determining the main directions of monetary policy, the Central Bank should take into account the proposals and recommendations of various bodies, including. The Financial Control Chamber, the Ministry of Finance, the Ministry of Economic Development. However, the final say should be the Central Bank as the body implementing monetary policy. Sixth principle. Regardless of the institutional model chosen in this jurisdiction, the goals and objectives of monetary policy should be clearly and unambiguously defined in the legislation, as well as the form and frequency of the Central Bank's accountability to society should be specified. The seventh principle. The modern main principle of monetary policy is inflation targeting and a broad communication policy related to it.( 7.2019.p. 412–430) According to this principle: -inflation is defined as the official and priority ultimate goal of the central bank, -the central bank announces its policy transparently and shapes the expectations of economic agents, -the decision-making process is based on forecasts and is forward-looking, -in the event of a deviation from the inflation target, the central bank reports and explains the reasons. When the mandate of monetary policy in ensuring financial security is clearly and unambiguously defined, it can implement unpopular measures based on its own judgment (assessment of the dangerousness of systemic risk factors). In this case, it can overcome resistance (including political) at the beginning of the business cycle, when there is great pressure on it and the number of demands for easing prudential measures and stimulating economic growth through credit expansion increases, that is, at the beginning of the business cycle. On the other hand, the objectives of monetary policy should be set out in legislation broadly enough so as not to limit the 51 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY necessary flexibility in responding to the evolution of systemic risk factors and the business models of financial intermediaries. In addition to granting broad powers to the monetary authority, it should also be required to maintain high levels of accountability and regular communication with the public. Seventh principle. The nature, form and frequency of the monetary authority’s communications with the public should: be consistent with the current assessment of the state of financial stability in the national financial market; explain the monetary policy measures being taken; and enable it to manage public expectations. We believe that adherence to the above principles will enable the Central Bank to develop and implement monetary policy and to form a governance structure capable of supporting financial stability in the national economy. In this regard, the CBA Bank should carry out the following in the process of preparing the main directions of monetary policy: - Continue work on establishing a monitoring system based on a range of indicators using İnformation obtained from the financial sector at short intervals (every month or even every week); - To the extent possible, analyze risks, vulnerabilities and interactions of banks with other segments of the economy, in particular the public sector, the insurance sector, asset management companies, stocks market, bond market, interbank money markets and foreign exchange markets; - Pay special attention to the behavior of various bank-type institutions (state banks, private commercial banks, credit cooperatives and other financial institutions); Conclusion Work should continue on developing a set of financial stability indicators for more relevant segments of the economy. In this regard, it is recommended to develop a sectoral balance system that covers all financial relationships between different sectors of the economy. This can be useful, especially in identifying and eliminating hidden risks and vulnerabilities in the financial sector. Declarations The manuscript has not been submitted to any other journal or conference. Study Limitations There are no limitations that could affect the results of the study. Acknowledgments The author would like to thank for the support staff and experienced people who participated in this study by sharing their invaluable knowledge and experience. Their cooperation and openness contributed greatly to the depth and richness of the research results. Competing Interests The authors declare no competing interests. Funding Source This research was conducted without support from external funding. Ethical Standards 52 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 The research meets all ethical guidelines, including adherence to the legal requirements of the study country. REFERENCES 1. Alirzayev A. Money, credit and banks. Baku: “BDU Publishing House”.2012.p. 118. 2. Hasanov M. Financial Theory. Baku: “Science and Education”. 2016.p.310 3. Viktorija Dičpinigaitienė , Lina Novickytė. Application of systemic risk measurement methods: A systematic review and meta-analysis using a network approach. Quantitative Finance and Economics.2018.p.799. 4. Friedman, M. A Monetary History of the United States (Anna Schwartz ilə birlikdə). 1963.p.54–75. 5. Central Bank of the Republic of Azerbaijan "On the parameters of the interest rate corridor" — July 31, 2024. 6. Olivier Blanchard, Macroeconomics. 2017.p.503–510 . 7. Frederic Mishkin. The Economics of Money, Banking and Financial Markets. 2019 (12th Edition) p. 412–430. MALİYYƏ SİYASƏTİNİN TƏMİN EDİLMƏSİ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ PUL SİYASƏTİNİN ƏSAS PRİNSİPLERİ Arif Mustafayev Doktorant, Azərbaycan Kooperasiya Universiteti. XÜLASƏ Məqalədə müasir şəraitdə Azərbaycanın pul siyasətinin təhlilinə diqqət yetirilir. İqtisadi böhran şəraitində Azərbaycanın pul siyasətinin təhlili aparılır. Məqalədə pul siyasətinin ölkə iqtisadiyyatına və ümumi daxili məhsulun artımına təsiri göstərilir. Məqalədə Azərbaycan Respublikasının dövlət pul siyasətinin mühüm prinsipləri və prioritet istiqamətləri göstərilir. Bu məqalədə çıxarılan nəticələrə əsasən, dünya iqtisadiyyatının qeyri-sabitliyi şəraitində ölkənin pul siyasətinin formalaşdırılması ilə bağlı təkliflər irəli sürülür. Açar sözlər: maliyyə bazarları, qloballaşma prosesi, pul siyasəti, maliyyə əməliyyatları, inflyasiya, pul dövriyyəsi, əmtəə-pul münasibətləri. JEL: B21, F65, Q55., UOT: 336:33:895 (479.24) ОСНОВНЫЕ ПРИНЦИПЫ ДЕНЕЖНО-КРЕДИТНОЙ ПОЛИТИКИ В РАМКАХ РЕАЛИЗАЦИИ ФИНАНСОВОЙ ПОЛИТИКИ Ариф Мустафаев Докторант, Азербайджанский Университет Кооперации. РЕЗЮМЕ Статья посвящена анализу денежно-кредитной политики Азербайджана в современных условиях. Проведен анализ денежно-кредитной политики Азербайджана в условиях экономического кризиса. В статье показано влияние денежно-кредитной политики на 53 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY экономику страны и рост валового внутреннего продукта. В статье указаны важные принципы и приоритетные направления государственной денежно-кредитной политики Азербайджанской Республики. На основе выводов, сделанных в статье, выдвигаются предложения по формированию денежно-кредитной политики страны в условиях нестабильности мировой экономики. Ключевые слова: финансовые рынки, процесс глобализации, денежно-кредитная политика, финансовые операции, инфляция, денежное обращение, товарно-денежные отношения. JEL: B21, F65, Q55., УДК: 336:33:895 (479.24) 54 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 TEXNOLOJİ İNQILAB VƏ ƏMƏK BAZARI – YENİ İQTİSADİ MODELƏ DOGRU Ofelya Nəsirova Baş müəllim, i.ü.f.d., dosent, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti E-mail: ofeliya.n[email protected]u.az, ORCID ID:0009-0009-0016-413X XÜLASƏ Məqalədə müasir dövrdə texnoloji inqilabın əmək bazarına və ümumi iqtisadi modelə təsiri təhlil edilir, süni intelekt, maşın öyrənmə, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşdırma kimi texnologiyaların əmək bazarının strukturuna və funksional məzmununa ciddi şəkildə təsir etdiyi vurğulanır. Yeni texnologiyalar bir tərəfdən məhsuldarlığı artirsa da, digər tərəfdən ənənəvi iş yerlərinin sayının azalmasına, sosial təbəqələşmənin dərinləşməsinə zərurətinə səbəb olur. Məqalədə qlobal və həmçinin Azərbaycan nümunəsində milli əmək bazarına istiqamətlənmiş təhlillər aparılır. Xüsusilə gələcək peşələrin tərkibi, təhsilin adabtasiyası, texnologiyaya uyğunlaşma və sosial inklüzivlik məsələləri irəli çəkilir . Bundan əlavə, qrafik məlumatla texnologiyanın əmək bazarına təsir səviyyələri vizuallaşdırılır. Araşdırma nəticəsində müəyyən olunur ki, texnoloji transformasiya yalnız iqtisadi fürsət yox , eyni zamanda sosial məsuliyyət tələb edən mürəkkəb bir prosesdir. Gələcək iqtisadi model insan yönümlü, ədalətli və davamlı inkişaf prinsipləri, dövlətə, cəmiyyətə əsaslanmalıdır və bazar iştirakçıları bu istiqamətində koordinasiyalı fəaliyyət göstərməlidirlər. Açar sözlər: texnoloji inqilab, əmək bazarı, süni intelekt, avtomatlaşdırma, rəqəmsallaşma, gələcək peşələr , sosial təsirlər. JEL: L5, O10, О31, UOT: 330:658:67:001.895 (479.24) Giriş Son onilliklərdə texnologiyada baş verən sürətli dəyişikliklər qlobal iqtisadiyyatda əsaslı dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Süni intellekt, avtomatlaşdırma, rəqəmsallaşdırma və məlumat texnologiyalarının inteqrasiyası əmək bazarını ənənəvi strukturunu yaradır və yeni iqtisadi modelə keçidi zəruri edir . Bu dəyişikliklər bir tərəfdən məhsuldarlığı artırır, digər tərəfdən iş yerlərinin mahiyyətini və mövcudluğunu müəyyən edir. Texnoloji inqilab yalnız yeni cihazların və proqramların ortaya çıxması ilə məhdudlaşmır . O, daha geniş iqtisadi və sosial transformasiyaları əhatə edir. Süni intellekt və maşın öyrənməsi sayəsində kompleks analiz və qərar qəbuletmə funksiyaları insan müdaxiləsi olmadan həyata keçirir. Böyük həcmdə əmək bazarı məlumatlarını təhlil etmək, məşğulluq meyllərini izləmək və bacarıq uyğunluğunu müəyyən etmək kimi sahələrdə süni intellektin tətbiqi artıq reallığa çevrilmişdir. Avtomatlaşdırma anlayışı artıq sənaye prosesləri ilə məhdudlaşmır. Hazırda səhiyyə, təhsil, nəqliyyat və xidmətlər də daxil olmaqla, bir çox digər sektorlar bu texnoloji inqilabdan təsirlənir. Avtomatik idarəetmə sistemləri insan əməyini əvəz edir və ya onu əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. İstehsalda bu sistemlər dizayndan tutmuş digər bütün istehsal proseslərini də idarə edir. Texnoloji inqilab əmək bazarının təbəqələşməsidir. İxtisaslı işçilərə tələbat artsa da, aşağı ixtisaslı 54-58 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi: 13.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 04.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-07 Rəyçi: i.f.d., dos. Fikrət Rəhimli 55 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY və təkrarlanan funksiyaları yerinə yetirən işçilər risk altındadır. Bu, gəlir bərabərsizliyini dərinləşdirə və sosial vəziyyəti daha da gücləndirə bilər. Eyni zamanda texnologiyaya çıxışı məhdud olan əhali qrupları (regional əhali, yaşlı nəsillər və s.) rəqabət qabiliyyətini itirə bilər. Bu səbəbdən də dövlətlər sosial siyasətlərini yenidən formalaşdırmalı və rəqəmsal sahəyə diqqət yetirməli, həmçini inklüzivliyi təmin etməlidirlər. [1,2] Gələcəkdə bir çox mövcud peşələr ya tamamilə yox olacaq, ya da əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək. Xüsusilə aşağıdakı sahələrdə yeni iş yerlərinin yaradılması proqnozlaşdırılır: - Süni intellekt və məlumatların təhlili - Kibertəhlükəsizlik - Rəqəmsal dizayn və media - Ekoloji texnologiyalar və alternativ enerji - Robot mühəndisliyi və texniki xidmətlər Bu dəyişikliklər təhsil sistemində çevik proqramların həyata keçirilməsini və ömürboyu təhsil konsepsiyasının genişləndirilməsini tələb edir. Bacarıqların daim yenilənməsi iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsasını təşkil edəcəkdir. Azərbaycanın əmək bazarı da texnoloji dəyişikliklərin təsiri altındadır. Ənənəvi olaraq neft, kənd təsərrüfatı və xidmət sektoruna əsaslanan iqtisadiyyat rəqəmsallaşma ilə yeni istiqamətlərə doğru irəliləməyə başlayır:[2] • İKT sektorunun genişlənməsi gənclər arasında yeni iş imkanları yaradır. • Dövlət proqramları (məsələn:“Digital bacarıqlar”,“Startap Azərbaycan”) texnoloji savadlılıgı artırmağa hədəflənir . Bununla belə, bölgələrdə və qeyri-formal sektorda texnologiyaya keçid ləng inkişaf edir. Təlim və infrastruktur sahələrində daha sistemli təşəbbüslərə ehtiyac vardır. Texnoloji inqilab əsas sahələrdə yeni iqtisadi modelin əsaslarını təşkil edir. Buraya: • İstehsalın mərkəzsizləşdirilməsı və fərdiləşməsi • İnnovasiya əsaslı iqtisadiyyat • Təhsil və əmək bazarının inteqrasiyası kimi aspektləri aid etmək olar. 56 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Qrafik 1. Texnoloji inqilabin əmək bazarına təsirini göstərən qrafik. Bu qrafik texnologiyanın müxtəlif aspektlərinin əmək bazarına təsir səviyyəsini vizual olaraq təqdim edir. Göründüyü kimi, kimi avtomatlaşdırma və yeni texnoloji peşələrin ortaya çıxması ən çox yüksək təsirə malik sahələrdir. Ənənəvi iş yerlərin azalması və təhsil sahəsindəki dəyişikliklər vacib rola malikdir. Digər tərəfdən, gəlir bərabərsizliyinin artırmaq sosial effektləri əsas problemlərdən bir kimi irəli belə çıxır. Nəticə Texnoloji inqilab yalnız iqtisadiyyatın texniki əsaslarını deyil, onun sosial və institusional strukturlarını da dərinləşdirir. Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün dəyişikliklər çağırış və fürsət mənbəyidir. Bundan başqa, məlumat texnologiyaları , aqrar texnologiyalar və təhsil sahəsində rəqəmsallaşdırma istiqamətində atılan addımlar da əmək bazarının yenilənməsi üçün təməl yaradır. Əmək bazarında texnologiyanın rolu artsada, bu model yalnız texniki inkişafla məhdudlaşdırılmamalıdır. Gələcəyin iqtisadi sistemi insan yönümlü olmalı, sosial inklüzivlik və davamlı inkişaf prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Bu həm texnologiyalardan istifadəni həmdə, bərabər imkanlar yaratmaq baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir. [3] Qeyd etmək zəruridir ki, texnoloji inqilabın əmək bazarına təsirləri bir proses kimi davam edəcək və bu dəyişikliklərə uyğunlaşma da davamlı olmalıdır . Gələcəyə hazır olmaq üçün fərdi səviyyədə öyrənmək və uyğunlaşma bacarıqları artırılmalıdır, ictimai səviyyədə isə rəqəmsal transformasiya prosesləri daxil olmaqla strateji yolla idarə olunmalıdır. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Minnətdarlıq Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. https://dma.gov.az/media/musahibeler/yeni-texnologiyalar-emek-bazarina-nece-tesir-edir. 63 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Ekoloji problemlər yalnız hasilatla məhdudlaşmır. Enerji resurslarının nəqli və emalı zamanı da atmosferə zərərli qazların, xüsusilə karbon qazı və azot oksidlərinin atılması havanın keyfiyyətini aşağı salır. Atmosferin bu şəkildə çirklənməsi iqlim dəyişikliklərinə də səbəb olmaqla qlobal problemlərin yerli təzahürlərini artırır. Ənənəvi enerji istehsalı üsulları nəticəsində meydana çıxan istixana effekti yaradan qazların emissiyası Azərbaycanın da beynəlxalq iqlim öhdəlikləri çərçivəsində fəaliyyət göstərməsini zəruri edir. Bütün bu problemlərin aradan qaldırılması üçün kompleks və sistemli tədbirlərin həyata keçirilməsi zəruridir. İlk növbədə, enerji sektorunda müasir və ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyaların tətbiqi genişləndirilməlidir. Məsələn, neft hasilatı və emalı zamanı yaranan tullantıların təkrar emalı və utilizasiyası üçün qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi ekoloji yükü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Eyni zamanda, enerji səmərəliliyinin artırılması və enerji itkilərinin minimuma endirilməsi də ətraf mühitə təsirləri azaldan mühüm amillərdəndir. Sonda qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın enerji resurslarından istifadəsi ilə bağlı ekoloji problemlərin həlli yalnız texniki tədbirlərlə məhdudlaşmamalı, həm də siyasi iradə, qanunvericilik təşəbbüsləri və beynəlxalq əməkdaşlıqla müşayiət olunmalıdır. Ətraf mühitin qorunması və enerji sektorunun davamlı inkişafı arasında balansın təmin olunması üçün hərtərəfli və strateji yanaşma tələb olunur. Bu yanaşma ölkənin ekoloji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə, təbii sərvətlərin uzunmüddətli qorunmasına və gələcək nəsillər üçün yaşanabilir bir mühitin yaradılmasına xidmət edəcəkdir. Nəticə Dövlətin enerji sahəsində həyata keçirdiyi siyasət həm də ekoloji davamlılıq, rəqabətlilik və innovasiya kimi amillərlə sıx bağlıdır. Enerji qiymətlərinin düzgün tənzimlənməsi alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafını stimullaşdıra bilər. Bu, uzunmüddətli dövrdə ölkənin enerji təhlükəsizliyini və iqtisadi dayanıqlığını artırmaqla yanaşı, ətraf mühitin mühafizəsinə də töhfə verər. Nəticədə enerji daşıyıcılarının qiymətləndirilməsində dövlət siyasəti ilə sosial-iqtisadi inkişaf arasında uzlaşmanın təmin edilməsi çoxşaxəli yanaşma tələb edir. Bu prosesdə yalnız iqtisadi göstəricilər deyil, həm də sosial ədalət, ekoloji məsuliyyət və strateji inkişaf prioritetləri nəzərə alınmalıdır. Dövlətin rolu tənzimləyici və yönəldici olmaqla yanaşı, həm də cəmiyyətin maraqlarını qoruyan bir mexanizm kimi çıxış etməlidir. Belə bir siyasət həm milli iqtisadi maraqlara cavab verir, həm də əhalinin həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir. Qlobal iqlim dəyişiklikləri və karbon emissiyalarının azaldılması məqsədilə beynəlxalq öhdəliklərə riayət olunması, yanacaq-enerji sektorunda çevik və innovativ yanaşmaların tətbiqini tələb edir. Beləliklə, yanacaq-enerji sərvətlərinin istifadəsi və istehsalın davamlı inkişafı həm milli, həm də qlobal səviyyədə enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında və iqtisadi inkişafın davamlılığında mühüm aktuallıq daşıyır. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Minnətdarlıq Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. 64 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Əliyev İ.M. – Azərbaycanın yanacaq-enerji kompleksi və inkişaf perspektivləri, Bakı, “Elm”, 2015. 2. Əsədov S.Ə. – Enerji təhlükəsizliyi və Azərbaycanın rolu, Bakı: “Nurlar”, 2019. 3. Quliyev M.H. – Azərbaycanın enerji resursları və onların səmərəli istifadəsi, Bakı, “Təfəkkür”, 2017. 4. Hüseynov F.H. – İqtisadi inkişafda neft və qaz sektorunun rolu, Bakı, “İqtisad Universiteti Nəşriyyatı”, 2020. 5. Rzayev R.M. – Yanacaq-enerji kompleksi və regional inkişaf, Bakı, “Elm və Təhsil”, 2018. USE OF FUEL AND ENERGY RESOURCES AND PRODUCTION DEVELOPMENT Cahan Guliyeva Senior Lecturer, Azerbaijan University of Architecture and Construction ABSTRACT The efficient use of energy resources and their sustainable development are of strategic importance on a global scale from an economic, ecological and social perspective. Fuel and energy resources play an important role in ensuring the economic stability and national security of countries around the world. Proper management of these resources, their rational use and enrichment with new technologies directly affect the development of not only the energy sector, but also industry and agriculture as a whole. The constant increase in demand for energy resources against the background of population growth, accelerated industrialization and widespread urbanization, while encouraging the development of alternative energy sources, still makes this issue relevant due to the continued dependence on fossil fuels. Especially for countries rich in oil and gas, strategic planning in this area, ensuring the sustainability of resources and preserving ecological balance are important tasks. Keywords: natural resource, oil, energy production, energy consumption, environment, coal JEL: D02, L1, L94, UDC: 338.4:620.9 ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТОПЛИВНО-ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ И РАЗВИТИЕ ПРОИЗВОДСТВА Джахан Гулиева Старший преподаватель, Азербайджанский Университет Архитектуры и Строительства 65 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY РЕЗЮМЕ Эффективное использование энергетических ресурсов и их устойчивое развитие имеют стратегическое значение в глобальном масштабе с экономической, экологической и социальной точки зрения. Топливно-энергетические ресурсы играют важную роль в обеспечении экономической стабильности и национальной безопасности стран по всему миру. Грамотное управление этими ресурсами, их рациональное использование и обогащение новыми технологиями оказывают непосредственное влияние на развитие не только энергетического сектора, но и промышленности и сельского хозяйства в целом. Постоянное увеличение спроса на энергоресурсы на фоне роста населения, ускоренной индустриализации и повсеместной урбанизации, хотя и стимулирует развитие альтернативных источников энергии, делает эту проблему актуальной. Особенно для стран, богатых нефтью и газом, стратегическое планирование в этой области, обеспечение устойчивости ресурсов и сохранение экологического баланса являются важными задачами. Ключевые слова: природные ресурсы, нефть, производство энергии, потребление энергии, окружающая среда, уголь JEL: D02, L1, L94, УДК: 338.4:620.9 66 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 RƏQƏMSAL MARKETİNQ STRATEGİYALARININ SƏNAYE MÜƏSSİSƏSİNDƏ MÜŞTƏRİ PORTFELİNİN GENİŞLƏNDİRİLMƏSİNƏ TƏSİRİ 1Ülviyyə Hüseynova, 2Nərmin Əlimərdanova 1i.ü.f.d dosent, 2magistrant 1,2Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti E-mail: 1ulviyy[email protected]u.az, [email protected] ORCID: 10009000900387683, ORCID: 20009-0000-5437-1446 XÜLASƏ Müasir dövrdə sənaye müəssisələri ənənəvi Biznesdən Biznesə marketinq metodlarından rəqəmsal kanallara sürətli şəkildə keçid edir. Bu keçidin əsas səbəbi B2B alıcılarının 80%-ə qədərinin ilkin tədqiqatlarını artıq rəqəmsal mühitdə yəni axtarış saytları, sənaye forumları, LinkedIn kimi peşəkar sosial şəbəkələr aparmasıdır. Sənaye məhsul və xidmətlərinin yüksək dərəcədə mürəkkəblik səviyyəsi B2B mühitində alış qərarlarının daha uzun zaman ərzində formalaşmasına və çoxsaylı qərarvericilərin prosesə cəlb olunmasına səbəb olur ki, bu da rəqəmsal marketinqin fərdiləşdirilmiş, ardıcıl və davamlı təsir göstərməsini zəruri hala gətitir. Bu məqalə, rəqəmsal marketinq strategiyalarının xüsusilə SEO, məzmun marketinqi, hesaba əsaslanan marketinq/ABM kimi sənaye sektorunda fəaliyyət göstərən müəssisələrin müştəri portfelinin keyfiyyətli və kəmiyyətli şəkildə genişləndirilməsinə necə təsir etdiyini elmi əsaslarla araşdırır. Rəqəmsal strategiyalar başlıca olaraq üç əsas istiqamət üzrə mühüm üstünlüklər yaradır: 1. Dəqiq hədəfləmə və effektivlik: Rəqəmsal platformalar şirkətin ölçüsü, sektoru, gəlir səviyyəsi vasitəsilə potensial müştərilərin dəqiq hədəflənməsinə imkan yaradır. Bu dəqiqlik, ənənəvi marketinqlə müqayisədə yeni müştəri əldə etmə xərclərini optimallaşdırır və marketinq resurslarının israfını mümkün qədər minimumlaşdırır. 2. Ekspert imicinin qurulması: Məzmun marketinqi və SEO-nun birləşməsi müəssisənin öz sahəsində ekspert imici olan thought leadership-i yaratmasına şərait yaradır. Bu, etibarlılığı və tanınmanı artıraraq, potensial müştərilərin şirkətin özünü tapması ilə cəlb edilməsinə səbəb olur. 3. Satış dövrünün qısaldılması və keyfiyyətli əlaqə: Hesaba əsaslanan marketinq strategiyası satış və marketinq komandalarının yüksək dəyərli hədəf hesablar üzərində koordinasiyalı və sıx əməkdaşlıq etməsini təmin edir. ABM-in fərdiləşdirilmiş mesajları və e-mail marketinq vasitəsilə həyata keçirilən davamlı qidalandırma (lead nurturing) proqramları uzun B2B satış dövrünü qısaltmaqla yanaşı, müəssisələrə müştərilərlə uzunmüddətli əlaqələr qurmağa və mövcud portfeldə artım potensialını gücləndirməyə şərait yaradır. Nəticələr sənaye müəssisələrinin rəqəmsal marketinqə investisiyasının sadəcə portfelin kəmiyyətini deyil, həm də cəlb edilən müştərilərin strateji dəyərini və konversiya potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırdığını sübut edir. Bu strategiyalar sənaye müəssisələrinin rəqabətədavamlılığını və iqtisadi dayanıqlığını təmin edən fundamental amillərdir. Açar sözlər: Rəqəmsal marketinq, sənaye müəssisəsi, B2B marketinq, müştəri portfeli, SEO, məzmun marketinqi, ABM, müştəri əldə etmə xərci, ekspert imic. 66-72 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi:14.11.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi:05.12.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı:19.12.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO24042025-09 Rəyçi: i.e.d., prof. Qorxmaz İmanov 67 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY JEL: M31, L86; UOT: 004:339.138 Giriş XXI əsrdə qlobal iqtisadiyyatın sürətlə rəqəmsallaşması prosesi heç bir sektordan, o cümlədən sənaye və istehsal sahəsindən yan keçməmişdir. Təbii ki, ənənəvi satış və marketinq metodları yəni, beynəlxalq sərgilərdə iştirak, sənaye konfransları və birbaşa satış menecerlərinin soyuq zəngləri hələ də əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Lakin reallıq budur ki, bu gün B2B alıcılarının əksəriyyəti, 50%-dən çoxu, artıq məhsul və xidmətləri internetdə araşdırır, texniki xüsusiyyətləri müqayisə edir və ilkin dəyərləndirməni onlayn şəkildə həyata keçirir. Bu dəyişiklik sənaye müəssisələrini rəqəmsal mühitdə effektiv təmsil olunmağa, hədəf auditoriyalarına vaxtında çatmağa və rəqabət üstünlüyünü əldə etməyə ciddi şəkildə məcbur edir. Sənaye müəssisələri üçün marketinq və satış qərarları bir çox fərqli amillərə görə pərakəndə satışdan tamamilə fərqlənir. Bu qərarlar adətən daha uzun satış dövrünə, daha yüksək orta müqavilə dəyərinə və ən əsası, birdən çox qərar qəbul edən şəxsin (DMU –Decision Making Unit) iştirakına əsaslanır. DMU daxilində mühəndislik, satınalma, maliyyə və idarəetmə şöbələrinin nümayəndələri iştirak edir. Bu səbəbdən, B2B rəqəmsal marketinq strategiyaları yalnız məhsulu reklam etməməli, həm də mütləq şəkildə brend etibarlılığını və ekspert imicini yəni, sahəyə hakim formada çıxış etməyi formalaşdırmağa yönəlməlidir. Bu isə, yüksək keyfiyyətli texniki kontent istehsalını tələb edir. Müştəri portfelinin genişləndirilməsində əsas rəqəmsal strategiyalar Sənaye müəssisələri rəqəmsal kanallardan istifadə etməklə portfellərini yeni, həmiçinin dəyəri yüksək olan müştərilərlə genişləndirirlər. Rəqəmsal marketinq nədir? Rəqəmsal marketinq, sənaye müəssisələrinin öz həllərini və xidmətlərini hədəf B2B alıcılara çatdırmaq üçün internet əsaslı texnologiyalardan istifadə etdiyi strategiyaların cəmidir. Bu, əsasən axtarış motorları, vebsaytlar, elektron poçt və digər onlayn platformalar vasitəsilə potensial müştəriləri cəlb etmək, onlarla əlaqə qurmaq və onları satışa yönləndirməkdən ibarətdir. Sənaye alıcılarının böyük əksəriyyəti ehtiyacları olduqda ilk növbədə Google kimi geniş istifadə olunan axtarış sistemlərinə müraciət edir. Rəqəmsal marketinqdə SEO-nun rolu ondan ibarətdir ki, sayt axtarış nəticələrində ön sıralara çıxsın. Sənaye müəssisələri üçün bu, rəqiblərdən fərqli olaraq, texniki spesifikasiyalar, vəziyyət analizi və texniki blog yazıları kimi yüksək keyfiyyətli, niş məzmuna fokuslanmağı tələb edir. Bu, ekspert imici yaradır və potensial müştərilərin etibarını qazanır. Rəqəmsal marketinqin müştəri portfelinin genişləndirilməsinə təsiri ilk növbədə ölkədəki rəqəmsal əhatə dairəsindən asılıdır. 2025-ci ilin əvvəlində Azərbaycanda 9.23 milyon fərdi internet istifadəçisi mövcuddur ki, bu da əhalinin 89.0 faizini təşkil edir. Bu yüksək rəqəm, sənaye müəssisələri üçün həm B2B, həm də B2C kanallarında kütləvi onlayn əlçatanlığın mövcudluğunu göstərir. 68 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Şəkil 1. Rəqəmsal marketinqin sahələri. Mənbə: https://upperedu.az/digital-marketing-nedir Eyni zamanda, mobil texnologiyaların dominantlığı strategiyanın əsas istiqamətini müəyyənləşdirir. Ölkədə 12,2 milyon aktiv mobil əlaqənin mövcudluğu fonunda, müəssisənin veb-saytı, reklamları və məzmunu istifadəçi təcrübəsinin mobil responsivlik və optimallaşdırma tələblərinə tam uyğun şəkildə formalaşdırılmalıdır. Müştəri portfelini genişləndirmək üçün mobil optimallaşdırma kritikdir, çünki potensial müştərilər məlumatları əsasən mobil cihazlar vasitəsilə qəbul edirlər. Göstərici Rəqəm (Milyon) Əhalinin %-i Mobil rabitə qoşulmaları 12.2 milyon 118 % İnternet istifadəçiləri 9.23 milyon 89.0 % Sosial media istifadəçiləri 6.73 milyon 64.9 % Şəkil 2. Azərbaycanda rəqəmsal istifadə statistikası (2025). Mənbə: https://datareportal.com/reports/digital-2025-azerbaijan Hesaba əsaslanan marketinq (ABM - Account-Based Marketing) ABM yüksək dəyərli, spesifik müştəriləri hədəfləyən B2B strategiyasıdır. ABM bütün sektoru hədəfləməyi deyil, marketinq və satış səylərini əvvəlcədən müəyyən edilmiş ən dəyərli hesablar üzərində cəmləşdirməyi seçir. Bu isə, həmin şirkətlərdəki qərar qəbul edən hər bir şəxsə mühəndislik, satınalma, maliyyə şöbəsi kimi fərdi e-poçtlar, xüsusi vebinarlar və onların ehtiyaclarına uyğun hazırlanmış fərdiləşdirilmiş məzmun təqdim etməyə şans qazandırır. Bu yanaşma, böyük və strateji müştərilərin cəlb edilmə sürətini artırır və beləliklə, müştəri portfelinin keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltməyə nail olur. 69 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY ABM-in ənənəvi marketinqdən fərqi ondan ibarətdir ki, ənənəvi marketinq bütün sektoru və ya geniş bir auditoriyanı cəlb etməyə çalışır, ABM yanaşması marketinq və satış fəaliyyətlərini əvvəlcədən müəyyən edilmiş, yüksək dəyərli konkret şirkət hesabları üzərində məqsədyönlü şəkildə cəmləşdirir. Şəkil 3. ABM və ənənəvi marketinqin fərqləri. Mənbə: https://thecmo.com/demand-generation/abm-vs-traditional-marketing/ E-mail marketinqi və Lead nurturing B2B satış dövrünün uzunmüddətli olması potensial müştərilərlə davamlı və sistemli əlaqənin qurulmasını strateji zərurətə çevirir. Sənaye müəssisələri e-poçt marketinqini lead nurturing üçün istifadə edir. Bu, alıcı səyahətinin müxtəlif mərhələlərində olan potensial müştərilərə onların çətin hissələrinə və maraqlarına cavab verən ardıcıl məlumatlar göndərilməsini əhatə edir. Bu strategiya sadə ziyarətçiləri satışa ixtisaslaşmış potensial müştərilərə çevirməyə kömək edir, bu da sənaye müəssisəsinin portfelinə yeni müştərilərin əlavə olunma ehtimalını daha da artırır. Nəticə Rəqəmsal marketinq strategiyaları sənaye müəssisələri üçün artıq alternativ deyil, bazarın sürətlə dəyişən dinamikası və artan qlobal rəqabət şəraiti fonunda rəqabətədavamlılığın təmin olunması baxımından qaçılmaz zərurətə çevrilmişdir. B2B sahəsində alıcıların davranışları kəskin şəkildə dəyişib, ona görə ki, potensial müştərilər qərar vermə prosesinin əksər hissəsini onlayn tədqiqat aparmaqla, satış nümayəndəsi ilə əlaqə qurmadan əvvəl tamamlayırlar. Bu səbəbdən, rəqəmsal iştirak biznesin gələcəyi üçün həlledicidir. Bu kontekstdə, strategiyalar iki əsas məqsədə xidmət edir: brendin tanınma səviyyəsini artırmaq və dəyərli müştəriləri effektiv şəkildə hədəfləmək. SEO və məzmun marketinqi vasitəsilə sənaye müəssisələri texniki sənədlər, vəziyyət araşdırmaları və sənaye hesabatları kimi dərin və ixtisaslaşmış məzmun istehsal etməklə öz sahələrində ekspert imici formalaşdırır. Bu yanaşma axtarış sistemlərində daha yüksək sıralamalara yüksəlməyə, təbii ziyarətçi axını cəlb etməyə və nəticə etibarilə brend tanınmasının artmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, sənaye satış dövrünün uzunluğunu və hər bir müştəri müqaviləsinin yüksək dəyərini nəzərə alaraq, strategiyası yüksək dəyərli müştəriləri dəqiq hədəfləyir, e-mail marketinq isə uzun satış dövrünü qısaltmaq üçün effektiv qidalandırma zənciri 70 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 qurur, beləliklə potensial müştəriləri fərdiləşdirilmiş məzmunla təmin edir və satışa doğru yönləndirir. Nəticə olaraq, rəqəmsal kanallara strateji investisiya edən sənaye müəssisələri müştəri portfelini genişləndirməklə yanaşı, həm də daha keyfiyyətli və uzunmüddətli əlaqələr sahibi olur, bu da müəssisənin iqtisadi dayanıqlığını və bazar mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Təhsil Məhdudiyyətləri Tədqiqatın nəticələrinə təsir göstərə biləcək məhdudiyyətlər mövcud deyil. Minnətdarlıq Müəllif bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən işçilərə və təcrübəsi olan insanlara təşəkkürünü bildirir. Onların əməkdaşlığı və açıqlığı tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maliyyələşdirmə Mənbəyi Bu tədqiqat xarici maliyyə dəstəyi olmadan aparılmışdır. Rəqabətli Maraqlar Müəlliflər heç bir rəqabətli maraqlar bəyan etmirlər. Etik Standartlar Tədqiqat bütün etik qaydalara cavab verir, o cümlədən öyrənilən ölkənin qanuni tələblərinə riayət edir. ƏDƏBİYYAT 1. Nutshell CRM. 10 Digital Marketing Strategies for B2B Companies. 2. Landingi. (2025). 7 Effective B2B Customer Acquisition Strategies for Marketers. 3. Workshop Digital. Guide to Digital Marketing for B2B Manufacturers. 4. Amura Tech. (2022). 6 B2B Digital Marketing Strategies for Manufacturing Companies. 5. Make.az. (2024). Rəqəmsal Marketinq Nədir? Növləri və Prinsipləri. 6. Ayyub Binnat. (2024). Rəqəmsal marketinq nədir və onun əsasları #1. 7. SAP. From click to keep: Mastering B2B customer acquisition, retention, and loyalty. 8. BCM Marketing. (2022). Industrial marketing: strategies for success in B2B companies. 9. https://upperedu.az/digital-marketing-nedir 10. https://datareportal.com/reports/digital-2025-azerbaijan 11. https://thecmo.com/demand-generation/abm-vs-traditional-marketing/ THE IMPACT OF DIGITAL MARKETING STRATEGIES ON CUSTOMER PORTFOLIO EXPANSION IN AN INDUSTRIAL ENTERPRISE 1Ulviya Huseynova, 2Narmin Alimardanova 1Associate Professor, 2master's student, 1,2Azerbaijan State Oil and Industry University ABSTRACT 71 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY In the contemporary era, industrial enterprises are rapidly shifting from traditional Business-to Business (B2B) marketing methods to digital channels. The primary reason for this transition is that up to 80% of B2B buyers now conduct their initial research in the digital environment, specifically through search engines, industry forums, and professional social networks like LinkedIn. The high complexity level of industrial products and services leads to longer sales cycles in the B2B context, involving multiple decision-makers. This necessitates the implementation of personalized, consistent, and sustained influence through digital marketing. This article scientifically investigates how digital marketing strategies—particularly SEO, content marketing, and Account-Based Marketing (ABM)—affect the qualitative and quantitative expansion of the customer portfolio for businesses operating in the industrial sector. Digital strategies generate significant advantages primarily across three key areas: 1. Precise Targeting and Efficiency: Digital platforms enable the precise targeting of potential customers based on firmographic criteria such as company size, industry sector, and revenue level. This accuracy, compared to traditional marketing, optimizes customer acquisition costs and minimizes the wastage of marketing resources. 2. Establishment of an Expert Image: The combination of content marketing and SEO facilitates the creation of a thought leadership image, positioning the enterprise as an expert in its field. This enhances credibility and recognition, leading to the attraction of potential customers who independently seek out the company. 3. Shortening the Sales Cycle and Quality Engagement: The Account-Based Marketing strategy fosters close collaboration between sales and marketing teams focused on targeted, high-value accounts. ABM's personalized messaging and continuous lead nurturing programs, implemented via email marketing, not only shorten the long B2B sales cycle but also enable enterprises to build long-term relationships with clients and strengthen the growth potential within the existing portfolio. The results prove that industrial enterprises' investment in digital marketing significantly increases not only the quantity of the portfolio but also the strategic value and conversion potential of the acquired customers. These strategies are fundamental factors ensuring the competitiveness and economic sustainability of industrial enterprises. Keywords: Digital marketing, industrial enterprise, B2B marketing, customer portfolio, SEO, content marketing, ABM, firmographic segmentation, customer acquisition cost, expert image. JEL: M31, L86; UDC: 004:339.138 ВЛИЯНИЕ СТРАТЕГИЙ ЦИФРОВОГО МАРКЕТИНГА НА РАСШИРЕНИЕ КЛИЕНТСКОГО ПОРТФЕЛЯ ПРОМЫШЛЕННОГО ПРЕДПРИЯТИЯ 1Улвия Гусейнова, 2Нармин Алимарданова 1Доцент, магистрант 1,2Азербайджанский Государственный Университет Нефти и Промышленности РЕЗЮМЕ В современную эпоху промышленные предприятия стремительно переходят от традиционных методов B2B (Business-to-Business) маркетинга к цифровым каналам. Основная причина этого перехода заключается в том, что до 80% B2B-покупателей проводят свои первоначальные исследования уже в цифровой среде: на поисковых сайтах, отраслевых форумах и в профессиональных социальных сетях, таких как LinkedIn. 72 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Высокий уровень сложности промышленных товаров и услуг приводит к тому, что решения о покупке в B2B-среде формируются в течение более длительного времени и вовлекают многочисленных лиц, принимающих решения. Это делает необходимым персонализированное, последовательное и постоянное воздействие цифрового маркетинга. В данной статье с научной точки зрения исследуется, как стратегии цифрового маркетинга, в частности SEO, контент-маркетинг и маркетинг на основе учетных записей (AccountBased Marketing/ABM), влияют на качественное и количественное расширение клиентского портфеля предприятий, действующих в промышленном секторе. Цифровые стратегии создают значительные преимущества по трем основным направлениям: 1. Точное таргетирование и эффективность: Цифровые платформы позволяют точно таргетировать потенциальных клиентов по размеру компании, сектору и уровню дохода. Эта точность оптимизирует затраты на привлечение новых клиентов по сравнению с традиционным маркетингом и минимизирует неэффективное использование маркетинговых ресурсов. 2. Формирование имиджа эксперта: Сочетание контент-маркетинга и SEO создает условия для формирования имиджа эксперта — thought leadership (лидерства мнений) — в своей области. Это повышает доверие и узнаваемость, что приводит к привлечению потенциальных клиентов, которые самостоятельно находят компанию. 3. Сокращение цикла продаж и качественные отношения: Стратегия маркетинга на основе учетных записей (ABM) создает основу для тесного сотрудничества команд продаж и маркетинга по отношению к таргетированным высокоценным клиентам. Персонализированные сообщения ABM и программы постоянного взращивания лидов (lead nurturing), реализуемые посредством email-маркетинга, не только сокращают длительный цикл продаж B2B, но и позволяют предприятиям строить долгосрочные отношения с клиентами и усиливать потенциал роста в существующем портфеле. Результаты доказывают, что инвестиции промышленных предприятий в цифровой маркетинг значительно увеличивают не только количество портфеля, но и стратегическую ценность, а также потенциал конверсии привлеченных клиентов. Эти стратегии являются фундаментальными факторами, обеспечивающими конкурентоспособность и экономическую устойчивость промышленных предприятий. Ключевые слова: Цифровой маркетинг, промышленное предприятие, B2B маркетинг, клиентский портфель, SEO, контент-маркетинг, ABM, фирмографическая сегментация, стоимость привлечения клиента, имидж эксперта. JEL: M31, L86; УДК: 004:339.138 79 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY AIMS AND SCOPE IRETC NGO The Baltic Scientific Journals publishes peer-reviewed, original research and review articles in an open-access format. Accepted articles span the full extent of the social and behavioral sciences and the humanities. IRETC NGO The Baltic Scientific Journals seeks to be the world’s premier open-access outlet for academic research. As such, unlike traditional journals, IRETC NGO The Baltic Scientific Journals does not limit content due to page budgets or thematic significance. Rather, IRETC NGO The Baltic Scientific Journals evaluates the scientific and research methods of each article for validity and accepts articles solely on the basis of the research. Likewise, by not restricting papers to a narrow discipline, IRETC NGO The Baltic Scientific Journals facilitates the discovery of the connections between papers, whether within or between disciplines. IRETC NGO The Baltic Scientific Journals offers authors quick review and decision times; a continuouspublication format; and global distribution for their research via IRETC NGO The Baltic Scientific Journals Online. All articles are professionally copyedited and typeset to ensure quality. Those who should submit to IRETC NGO The Baltic Scientific Journals include: • Authors who want their articles to receive quality reviews and efficient production, ensuring the quickest publication time. • Authors who want their articles to receive free, broad, and global distribution on a powerful, highly discoverable publishing platform. • Authors who want their articles branded and marketed by a world-leading social science publisher. • Authors who want or need their articles to be open access because of university or government mandates. 80 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 TOPICS OF JOURNAL International Economics Financial Economics Industrial Organization Business Administration and Business Economics, Marketing, Accounting. Agricultural and Natural Resource Economics, Environmental and Ecological Economics. Education Environmental studies Industrial relations Information science International relations Psychology Public administration Sociology Social work Sustainable development Clinical Medicine Education, and Welfare Construction in Industry Safety Safety in the Oil and Gas Industry Safety in Residential Construction Industry 81 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY NGO International Center for Research, Education & Training (Estonia, Tallinn) is publishing scientific papers of scientists on Website and in Referred Journals with subjects which are mentioned below: © The Baltic Scientific Journals ISSN: 2613-5817; E-ISSN: 2613-5825; UDC: 0 (0.034); DOI PREFIX: 10.36962/PIRETC Proceeding of The International Research Education & Training Center. https://bsj.esif.net/index.php/piretc ISSN: 2674-4562, E-ISSN: 2674-4597, UDC: 620.9 (051) (0.034); DOI PREFIX: 10.36962/ENECO Proceedings of Energy Economic Research Center. ENECO https://bsj.esif.net/index.php/peerc ISSN: 2663-8770, E-ISSN: 2733-2055; UDC: 672, 673, 67.01-67.02 DOI PREFIX: 10.36962/ETM ETM Equipment, Technologies, Materials https://bsj.esif.net/index.php/etm ISSN: 2733-2713; E-ISSN: 2733-2721; UDC: 33 DOI PREFIX: 10.36962/SWD SOCIO WORLD-SOCIAL RESEARCH & BEHAVIORAL SCIENCES https://bsj.esif.net/index.php/swd E-ISSN: 2587-4713; UDC: 620.9 (051) (0.034) DOI PREFIX: 10.36962 / ECS Economics https://bsj.esif.net/index.php/ecs ISSN: 2806-3678 (Print); ISSN: 2806-366X (Online), UDC: 61, 62, 63, 66, 68, 69 DOI PREFIX: 10.55858 / PROHIS PROHIS - Proceedings of Occupational Health & Industrial Safety https://bsj.esif.net/index.php/prohis 82 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 Representation of the International Diaspora Center of Azerbaijan in Georgia. NGO (Georgia Tbilisi) is publishing scientific papers of scientists on Website and in Referred Journals with subjects which are mentioned below: © Southern Caucasus Scientific Journals ISSN: 2298-0946, E-ISSN: 1987-6114; UDC: 3/k-144 DOI PREFIX: 10.36962/CESAJSC The Caucasus-Economic and Social Analysis Journal of Southern Caucasus https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC 83 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY INFORMATION FOR AUTHORS Title of the Paper (14 point, Bold, Times New Roman) First Author’s Name1, Second Author’s Name2 , Third Author’s Name3, ……. 1Affiliation (Department, Faculty/College, Institution/University) 2, 3Affiliation of other authors, if different (Department, Faculty/College, Institution/University) Corresponding author’s email: (Affiliation1,2,3 Times New Roman, 10) Article Type: Refer to the section policy of journal for acceptable article types. ABSTRACT (Times New Roman, 12) The manuscript should contain an abstract within 300 words. The manuscript should have a selfcontained, citation-free abstract and state briefly the purpose of the research, methodology, key results and major conclusions. Abstract should be in a single paragraph with running sentences. Do not use any subheading or point list within the abstract. Also, non-standard or uncommon abbreviations should be avoided, but if essential they must be defined at their first mention in the abstract itself. Keywords: Authors are advised to writes 3-5 keywords related to the article, separated by comma. These keywords will be used for indexing purpose. Introduction (Times New Roman, 12) Mostly Papers starts with introduction. It contains the brief idea of work, requirement for this research work, problem statement, and Authors contribution towards their research. Sufficient recent reference citation [1] from last 2 years should be included for showing the existing challenges and importance of current work. This section should be succinct, with no subheadings unless unavoidable [2, 3]. State the objectives of the work and provide an adequate background related to your work, avoiding a detailed literature survey or a summary of the results. Research Methodology (Times New Roman, 12) This part should contain sufficient detail to reproduce reported data. It can be divided into subsections if several methods are described. Methods already published should be indicated by a reference [4], only relevant modifications should be described. Methodology should be written concisely in detail by maintaining continuity of the texts. Theory and Calculation (Times New Roman, 12) A Theory section should extend, not repeat, the background to the article already dealt with in the Introduction and lay the foundation for further work. In contrast, a Calculation section represents a practical development from a theoretical basis. Do not add extensive basic definitions or wellknown theories, instead highlight theoretical background and its specific usages in view of your work only. Mathematical Expressions and Symbols (Times New Roman, 12) Mathematical expressions and symbols should be inserted using equation tool of Microsoft word. References may be added for used equations to support its authenticity, e.g. this result has been analysed using Fourier series [5]. 84 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 (1) Results and Discussion (Times New Roman, 12) This section may each be divided by subheadings or may be combined. A combined Results and Discussion section is often appropriate. This should explore the significance of the results of the work, don’t repeat them. Avoid extensive citations and discussion of published literature only, instead discuss recent literature for comparing your work to highlight novelty of the work in view of recent development and challenges in the field. Preparation of Figures and Tables (Times New Roman, 12) Authors are supposed to embed all figures and tables at appropriate place within manuscript. Figures and tables should neither be submitted in separate files nor add at the end of manuscript. Figures and Tables should be numbered properly with descriptive title. Each Figure/Table must be explained within the text by referring to corresponding figure/table number. Any unexplained or unnumbered Figure/Table may cause rejection of the paper without being reviewed. Formatting Tables (Times New Roman, 12) Table should be prepare using table tool within the Microsoft word and cited consecutively in the text. Every table must have a descriptive title and if numerical measurements are given, the units should be included in the column heading. Formatting requirement has been summarized in the Table 1. Table 1: Summary of formatting requirement for submitting paper in this journal. (Times New Roman, 12) Layout Size Margin (Normal) Header Footer Single column A4 (8.27” X 11.69”) Top=1” Bottom=1” Left=1” Right=1” Do not add anything in the header So not add anything in the footer Font Article Title Headings Subheadings Reference list Text Times New Roman, 16 pt, Bold, centred Times New Roman, 11 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 10 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 8 pt, Justified Garamond, 11 pt, Justified Line Spacing 1.15 1.15 1.15 1.15 1.15 Page number We will format and assign page numbers (Times New Roman, 10) 85 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Figure 1: Logo of the IRETC Publisher (Times New Roman, 12) Formatting Figures (Times New Roman, 12) All figures should be cited in the paper in a consecutive order, author may be asked to provide separate files of the figure. Figures should be used in bitmap formats (TIFF, GIF, JPEG, etc.) with 300 dpi resolution at least unless the resolution is intentionally set to a lower level for scientific reasons. If a bitmap image has labels, the image and labels should be embedded in separate layer. Figure 1 shows the logo of AIJR Publisher. Conclusions (Times New Roman, 12) Each manuscript should contain a conclusion section within 250-450 words which may contain the major outcome of the work, highlighting its importance, limitation, relevance, application and recommendation. Conclusion should be written in continuous manner with running sentences which normally includes main outcome of the research work, its application, limitation and recommendation. Do not use any subheading, citation, references to other part of the manuscript, or point list within the conclusion. Declarations (Times New Roman, 12) Study Limitations (Times New Roman, 12) Provide all possible limitation faced in the study which might significantly affect research outcome, If not applicable write, none. Acknowledgements (Times New Roman, 12) All acknowledgments (if any) should be included in a separate section before the references and may include list of peoples who contributed to the work in the manuscript but not listed in the author list. Funding source (Times New Roman, 12) Provide funding source, supporting grants with grant number. The name of funding agencies should be written in full, if no funding source exist, write, none. Competing Interests (Times New Roman, 12) Declare any potential conflict of interest exist in this publication. Human and Animal Related Study (Times New Roman, 12) 86 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 If the work involves the use of human/animal subjects, each manuscript should contain the following subheadings under the declarations sectionEthical Approval (Times New Roman, 12) Provide ethical approval authority name with the reference number. If ethical approval is not required, provide an ethical exemption letter of not required. The author should send scan copy (in pdf) of the ethical approval/exemption letter obtained from IRB/ethical committee or institutional head. Informed Consent (Times New Roman, 12) Write a statement of informed consent taken from the participants to publish this research work. The editor may ask to upload scan copy if required. References (Times New Roman, 12) Author(s) are responsible for ensuring that the information in each reference is complete and accurate. Do not use grey literature (unauthentic website, news portal, social media, Wikipedia etc) as reference, only scholarly literature (Journal, online books, proceedings, patents, authentic websites with permanent archival policy) are acceptable references. Author should include sufficient recent (last 2 years) references in the article. All references must be numbered consecutively and citations of references in the text should be identified using numbers in square brackets (e.g., “as explained by IRETC [1]”; “as discussed in many reports [2]- [6]”). All references should be cited within the text correctly; do not add only list of references without citation within the text. All cited references should be listed after declarations section in the following style1. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. https://doi.org/10.21467/ajgr 2. Bahishti, “Peer Review; Critical Process of a Scholarly Publication”, J. Mod. Mater., vol. 2, no. 1, pp. 1.1-1.2, Oct. 2016. https://doi.org/10.21467/jmm.2.1.1.1-1.2 3. Bahishti, “A New Multidisciplinary Journal; International Annals of Science”, Int. Ann. Sci., vol. 1, no. 1, pp. 1.1-1.2, Feb. 2017. https://journals.aijr.in/index.php/ias/article/view/163 4. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. Access online on 20 March 2018 at https://www.aijr.in/journallist/advanced-journal-graduate-research/ 5. W. S. Author, “Title of paper,” Name of Journal in italic, vol. x, no. x, pp. xxx-xxx, Abbrev. Month, year. Access online on 5 March 2018 at https://www.aijr.in/about/publication-ethics/ 6. M. Ahmad, “Importance of Modeling and Simulation of Materials in Research”, J. Mod. Sim. Mater., vol. 1, no. 1, pp. 1-2, Jan. 2018. DOI: https://doi.org/10.21467/jmsm.1.1.1-2 Main features of citation style are given as- • The author name format is, "first name (Initial), middle name (Initial) and last name". This differs from other styles where author's last name is first. • The title of an article (or chapter, conference paper, patent, etc.) is in quotation marks. • The title of the book or journal is in italics. • Online link of the original paper. If any reference is not available online, it should be modified with available online reference 87 VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY Complete Detail of Each Author Provide complete detail of each author in the following format as well as add each author with complete detail during online submission (step 3) in the same order as appears in the manuscript. First Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: Second Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: Third Author’s Full Name: (Times New Roman, 12) Highest Qualification: Department: Post/Rank (If a student, provide course name and course year): Affiliation (College/University/Institute) with postal address: email id: ORCID: Mobile: 88 PROHIS PROCEEDINGS OF OCCUPATIONAL HEALTH AND INDUSTRIAL SAFETY VOLUME 24 (06) ISSUE 04 2025 MÜƏLLİFLƏR ÜÇÜN MƏLUMAT ELMİ MƏQALƏLƏRİN TƏRTİBAT QAYDALARI Məqalənin tərtibat şrifti Times New Roman Məqalənin başlığı, yazıldığı dildə (BÖYÜK HƏRFLƏRLƏ, tünd, şrift ölçüsü – 14) Müəllif(lər) haqqında məlumat Məqalənin başlığında ardıcıl şəkildə müəllif(lər)in adı, soyadı, elmi dərəcəsi, işlədiyi qurumun adı, vəzifəsi göstərilməlidir. Adı, soyadı, elmi dərəcəsi, çalışdığı qurum, vəzifəsi və elektron poçt ünvanları (əgər məqalənin bir neçə müəllifi varsa, yalnız redaksiya ilə yazışma aparan müəllifin e-poçt ünvanı göstərilir), varsa ORCID (baş hərfi böyük, şrift ölçüsü – 10). Birinci Müəllifin Adı1, İkinci Müəllifin Adı2, Üçüncü Müəllifin Adı3, 1Affiliasiya (elmi dərəcə, çalışdığı qurum, vəzifə və elektron poçt ünvanı, 2,3Digər müəlliflərin mənsubiyyəti (qurum, şöbə, müəssisə) eyni olduğu halda, Cavabdeh müəllifin e-poçt ünvanı: Məqalənin xülasəsi və açar sözlər Yazıldığı dildə 300 sözə qədər, 3-5 açar söz, şrift ölçüsü – 12. Məqaləyə üç dildə (Azərbaycan, ingilis və rus) XÜLASƏ (böyük hərflərlə, tünd), Açar sözlər, UOT indeksi və ya PACS tipli kodlar əlavə olunmalıdır. Xülasə üç dildə ayrı-ayrılıqda, eyni məzmunda məqalənin mahiyyətini ifadə etməlidir. Burada Azərbaycan dilində: Tədqiqatın məqsədi, Tədqiqatın metodu, Nəticələr, Açar sözlər; Ingilis dilində - ABSTRACT, Purpose, Design/method /approach, Findings (Results), Keywords; Rus dilində - РЕЗЮМЕ, Цель исследования, Метод исследования, Результаты исследования, Ключевые слова – öz əksini tapmalıdır. Jurnala təqdim olunan məqalənin strukturu beynəlxalq tələblərə cavab verməlidir. Burada məqalədə toxunulan problem ümumi şəkildə müəyyənləşdirilməli, onun aktuallığı, mühüm elmi və praktiki məsələlərlə olan əlaqəsi göstərilməli, məqalənin həsr olunduğu problemin həll olunmamış hissələri, habelə alınan nəticələr və onların perspektivləri göstərilməlidir.