Basketbol shiti orqali amalga oshirilgan to'p tashlashlar (bank-shot) samaradorlik koʻrsatkichlari tahlillari

− Founder: LLC “Academy of Educational Research” Scientific-theoretical journal 4/2025 INTERNATIONAL EDUCATION RESEARCH Director: D.A.Mamajonov Editor-in-Chief: S.T.Turgunov Associate Editors: M.Y.Sulaymonov B.J.Urinov S.X.Mutalov The journal was registered by the Agency of Information and Mass Communications under the Administration of the President of the Republic of Uzbekistan on January 20, 2023 as a mass media under the № 059 413 When using materials published on the pages of the journal, it is necessary to indicate that they are taken from the scientific-theoretical journal "International education research". The editors have no obligation to review and return the submitted articles. The author is responsible for the facts and information provided in the article. All articles placed electronically on the journal’s website are considered published and are considered copyrighted. ©Academy of Educational Research Turgunov Sobitkhan Tashpolatovich Editor-in-Chief Rector of Namangan State University, doctor of pedagogical sciences, professor Sulaymanov Mominjon Yusubjonovich Deputy editor-in-chief Namangan State University associate professor, candidate of philological sciences Urinov Baxrom Jamoliddinovich Deputy editor-in-chief Senior teacher of Namangan State University Editorial board Askarova Ogilkhan Mamashakirovna Chairman of the editorial board Professor of Namangan State University, Doctor of Pedagogical Sciences Boyboboyev Baxodir Gulamovich Deputy Chairman of the Editorial Board Namangan State University Associate Professor, Candidate of Pedagogical Sciences Kadirkhanov Murodkhan Rashidkhanovich Namangan State Pedagogical Institute vice-rector for educational affairs, candidate of chemical sciences, associate professor Honkeldiyev Sher Hakimovich Professor of Fergana State University, doctor of pedagogical sciences Hasanjon Rozibobo Shomurodzoda Professor of International University of Foreign Languages of Tajikistan named after Sotim Ulugzoda (Tajikistan) Larisa Nikolaevna Lazutkina Ryazan State University Vice-Rector for Educational Affairs, Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Russia) Tojiboyev Soyib Samijonovich Professor of Uzbekistan State University of Physical Education and Sports, Doctor of Pedagogical Sciences Egamberdiyeva Turgunoy Akhmadjanovna Professor of Fergana State University, doctor of pedagogical sciences Akramov Abdumalik Abdumutalovich Deputy of the Legislative Chamber of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan, Doctor of Pedagogy, Professor Baltabayeva Aida Tinaybekovna Professor of Kyrgyz-Uzbek International University named after B. Sidikov, doctor of philosophy (Kyrgyzstan) Ibragimova Gulsanam Nematovna Tashkent State Pedagogical University named after Nizomi, professor, doctor of pedagogical sciences Erkabayeva Nigora Shermatovna Associate Professor of Kokan State Pedagogical Institute, Doctor of Pedagogical Sciences Artikova Muhaiyokhan Botiralievna Professor of Andijan State Pedagogical Institute, Doctor of Pedagogical Sciences Zamilova Rimma Ramilevna Professor of Namangan State University, doctor of philosophy Panjiyev Kurbanniyoz Berdievich Professor of Tashkent State Pedagogical University named after Nizami, Doctor of Pedagogical Sciences Abdullayev Abduvali Professor of Fergana State University, Candidate of Pedagogical Sciences Ulukhujayev Narzullokhan Ziyovadinovich Namangan State University Associate Professor, Candidate of Pedagogical Sciences Tokhtaboev Nizomjon Tursunalievich Director of the Fergana branch of Uzbekistan State University of Physical Education and Sports, Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shukurov Kamoliddin Elbobo ugli Associate Professor of Tashkent University of Information Technologies, Doctor of Philosophy in Technical Sciences (PhD) Akmalova Dildora Tokhirovna Associate Professor of Namangan State University, Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD) Tashnazarov Djasur Yuldashevich Associate Professor of the Institute of Physical Education and Sports Scientific Research, Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD) SCIENTIFIC-THEORETICAL JOURNAL INTERNATIONAL EDUCATION RESEARCH PEDAGOGICAL SCIENCES Nazirov Odiljon Tursunaliyevich Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi E-mail: [email protected] BASKETBOL SHITI ORQALI AMALGA OSHIRILGAN TO‘P TASHLASHLAR (BANK-SHOT ) SAMARADORLIK KOʻRSATKICHLARI TAHLILLARI DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17994758 Annotatsiya. Ushbu maqolada 14–16 yoshli qiz basketbolchilarda basketbol shitidan foydalanish (bank-shot) texnikasining samaradorligi dastlabki natijalar asosida tahlil qilindi. Tadqiqotda nazorat va tajriba guruhlari oʻrtasida turli pozitsiyalardan (F1–F10) tashlangan zarbalar aniqligi solishtirilib, statik va oʻyin sharoitidagi natijalar baholandi. Dastlabki testlar koʻrsatdiki, markaziy pozitsiyalardan Shit orqali top otishaniqligi 60–70 % atrofida boʻlsa, himoyachi qarshiligida bu koʻrsatkich 25 % gacha kamaydi. Nazorat va tajriba guruhlari boshlangʻich koʻrsatkichlari statistik jihatdan teng boʻlib, keyingi bosqichlarda maxsus mashgʻulotlar samaradorligini aniqlash uchun sharoit yaratdi. Tadqiqot natijalari Shit orqali top otishtexnikasining oʻquv-mashgʻulot jarayonida yetarlicha qoʻlla-nilmagani, ammo uni tizimli oʻrgatish yosh sportchilar samaradorligini oshirishga xizmat qilishini koʻrsatdi. Kalit so‘zlar: basketbol shiti, toʻp tashlash aniqligi, shit orqali top otishsamaradorligi, biomexanik model, 14–16 yoshli qizlar, pedagogik tajriba Kirish Basketbol sportida toʻpni savatga tashlash texnikasi oʻyinning eng hal qiluvchi elementlaridan biridir. Shu jarayonda basketbol shiti (backboard)dan foydalanish orqali amalga oshiriladigan zarbalar — bankshotlar — yuqori aniqlik va ishonchlilikni taʼminlovchi usullardan hisob-lanadi. Xalqaro ilmiy tadqiqotlar, xususan Shimoliy Karolina shtati universiteti muhandislarining kompyuter simulyatsiyalari, 3–3,5 metr masofada bank-shotning toʻgʻridan-toʻgʻri zarbaga nisbatan 20 % samaraliroq ekanini koʻrsatgan. Biroq zamonaviy oʻquvmashgʻulotlarda Shit orqali top otishtexnikasiga yetarlicha eʼtibor berilmayapti. Aksariyat yosh basketbolchilar uch ochkolik yoki kuchli dunk zarbalarga intilib, oddiyroq va ishonchli Shit orqali top otishuslubidan kam foydalanadilar. Shu sababli, 14–16 yoshli qizlarda Shit orqali top otishtexnikasining dastlabki koʻrsatkichlarini aniqlash, ularning kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish, keyingi mashgʻulotlarda metodik yondashuv ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. 1. Basketbol shitidan foydalanishning nazariy asoslari Basketbol shitidan foydalanish texnikasi zarbaning biomexanik modeli bilan izohlanadi: toʻp orqa spin bilan shitga urilib, kuchning bir qismini yoʻqotadi va yumshoq trayektoriya bilan savatga tushadi. Tadqiqotlar koʻrsatadiki, ~45–55° chiqish burchagi, 3 Hz atrofidagi orqa aylanish (backspin) va shit ustidagi optimal “koʻz oynak” nuqtasiga yoʻnaltirilgan zarba eng yuqori samaradorlikni beradi. Jon Vuden singari afsonaviy trenerlar ham yaqin va oʻrta masofadagi barcha zarbalarni imkon qadar shitdan foydalanib amalga oshirishni tavsiya qilgan. Shunga qaramay, estetik stereotiplar (“toza swish”ning chiroyliligi) va uch ochkolik zarbalarning ustunligi tufayli Shit orqali top otishbugungi basketbolda kamroq qoʻllanilmoqda. Tadqiqot metodlari Tadqiqot obyekti sifatida Fargʻona, Andijon va Namangan viloyatlaridagi sport maktablarida shugʻullanayotgan 14–16 yoshli qiz basketbolchilar tanlandi. Ishtirokchilar nazorat va tajriba guruhlariga ajratildi. Testlar basketbol maydonidagi 10 ta belgilangan nuqtadan (F1–F10) turib shitdan foydalanilgan zarbalar asosida oʻtkazildi. Oddiy statik otish (raqibsiz) 2×2 va 3×3 kichik oʻyin sharoiti SCIENTIFIC-THEORETICAL JOURNAL INTERNATIONAL EDUCATION RESEARCH PEDAGOGICAL SCIENCES Himoyachi qarshiligida (bloklashga urinuvchi raqib) Sakrab otish Koʻrsatkichlar urilgan/urinishlar nisbatida hisoblab chiqildi. 3. Dastlabki koʻrsatkichlar tahlili Natijalari shuni koʻrsatdiki: Statik sharoitda oʻyinchilar markaziy nuqtalardan (F5–F6) oʻrtacha 65–70 % aniqlikka erishdi, qisqa burchaklarda esa bu koʻrsatkich ~50 % boʻldi. 2×2 va 3×3 oʻyin sharoitida Shit orqali top otishsamaradorligi pasaydi va ~40–50 % oraligʻida boʻldi. Himoyachi qarshiligida aniqlik eng past darajaga tushib, oʻrtacha 25 % ni tashkil etdi. Sakrash bilan otish statik natijalarga yaqin boʻlib, ~55–60 % koʻrsatkich qayd etildi. Muhim jihati shundaki, nazorat va tajriba guruhlari orasida boshlangʻich test natijalari oʻrtasida ishonchli statistik farq kuzatilmadi (p>0,05). Bu esa keyingi bosqichda tajriba guruhiga maxsus mashgʻulot dasturi qoʻllanilganda farqlarni aniqlash uchun qulay sharoit yaratdi. Muhokama Dastlabki natijalar shuni koʻrsatadiki, yosh basketbolchilar Shit orqali top otishtexnikasida nazariy bilimlarga ega boʻlsalar-da, real oʻyin sharoitida bu koʻnikmalar barqaror emas. Ayniqsa, himoyachi qarshiligida va bosim ostida Shit orqali top otishsamaradorligi keskin pasayadi. Bu natijalar xorijiy tadqiqotlar bilan uygʻun: N.S. Morozova (2009) oʻz ishida maxsus metodika asosida Shit orqali top otishaniqligini 5–10 % ga oshirish mumkinligini isbotlagan. Silverberg va hamkorlari (2011) esa optimal “V-shaklli nishon nuqtalari”dan tashlangan zarbalar 20 % gacha yuqori natija berishini koʻrsatgan. Shunday ekan, 14–16 yoshli qiz basketbolchilarda Shit orqali top otishkoʻnikmalarini mustahkamlash uchun maxsus mashgʻulot tizimlarini joriy etish, vizual koʻmakchi belgilar (“koʻz oynak” metodikasi) va bosim ostidagi mashqlarni koʻpaytirish zarur. Xulosa Basketbol shitidan foydalanish (bank1-jadval Basketbol shitidan foydalanish (bank-shot) texnikasining nazariy asoslari Ko‘rsatkich Ilmiy tavsif Samaradorlikka ta’siri Zarba chiqish burchagi 45–55° oralig‘i optimal hisoblanadi To‘p trayektoriyasini savatga moslashtiradi To‘p aylanishi (backspin) O‘rtacha 3 Hz orqa aylanish Shit bilan to‘qnashuvda energiya yo‘qotilishini kamaytiradi Nishon nuqtasi Shit ustidagi “ko‘z oynak” (Shit orqali top otishpoint) To‘pning yumshoq qaytishini ta’minlaydi Biomekanik model Shitga urilgan to‘pning kinetik energiyasi qisman so‘nadi Aniqlik oshadi Trenerlik yondashuvi J. Vuden tomonidan yaqin va o‘rta masofalarda tavsiya etilgan O‘yin samaradorligini oshiradi Zamonaviy tendensiya “Swish” zarbalarga estetik ustunlik berilishi Shit orqali top otishkamroq qo‘llaniladi 2-jadval Shit orqali top otish zarbalarini bajarish sharoitlari Mashq sharoiti Tavsif Statik otish Raqibsiz, joydan turib Kichik o‘yinlar 2×2 va 3×3 format Himoyachi qarshiligida Bloklashga urinuvchi raqib mavjud Sakrab otish Harakatda va sakrash bilan bajariladigan zarba SCIENTIFIC-THEORETICAL JOURNAL INTERNATIONAL EDUCATION RESEARCH PEDAGOGICAL SCIENCES shot) texnikasi nazariy jihatdan yuqori samaradorlikka ega boʻlsa-da, amaliy mashgʻulotlarda yetarlicha oʻrgatilmayapti. Dastlabki testlar shuni koʻrsatdiki, markaziy nuqtalarda Shit orqali top otishaniqligi 65–70 % boʻlsa, himoyachi qarshiligida bu koʻrsatkich atigi 25 % ga tushadi. Nazorat va tajriba guruhlari boshlangʻich natijalari teng boʻlib, keyingi maxsus mashgʻulotlar samaradorligini baholash uchun toʻgʻri sharoit yaratildi. Basketbol shitidan foydalanish texnikasini tizimli oʻrgatish, vizual koʻmakchi vositalardan foydalanish va real oʻyin sharoitlariga mos mashqlar joriy etish yosh sportchilar samaradorligini oshirishning asosiy omilidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. D.R. Norkulov. Bаskеtbоl 3x3 vа uni о‘qitish mеtоdikаsi. Darslik. Toshkent-2025 yil 2. D.R. Norkulov. Bаskеtbоl vа uni о‘qitish mеtоdikаsi. Darslik. Toshkent-2024 yil 3. D.R. Norkulov. “Bаskеtbоl”.Oʻquvqoʻllanma. Toshkent-2025 yil 4. D.R. Norkulov. Bаskеtbоl 3x3 vа uni о‘qitish mеtоdikаsi. Oʻquv-qoʻllanma. Toshkent-2025 yil 5. D.R. Norkulov. “Bаskеtbоl”.Oʻquvqoʻllanma. Toshkent-2024 yil 6. D.R. Norkulov. Beknazarov A.R. “Bаskеtbоl”.Namunaviy dastur Toshkent2025 yil 7. D.R. Norkulov. Beknazarov A.R. “Stritbol”3x3 basketbol.Namunaviy dastur Toshkent-2025 yil 8. Norkulov D.R., Jahbarov A.S., Ne’matov M., O.F. Qambarov. “LiderTrener” dasturi, 2024-yil. 9. Morozova N.S. Повышение точности баскетбольных бросков с отражением мяча от щита. Дисс. … канд. пед. наук. Омск, 2009. 10. Silverberg L.M., Tran C.M., Adams T.M. Optimal Targets for the Bank Shot in Menʼs Basketball. Journal of Quantitative Analysis in Sports, 2011, Vol.7(1). 11. Wooden J. Modern Basketball. Moscow: Fizkultura i sport, 1987. 12. Pritykin V.N., Bokov I.S., Kuznetsova N.S. Определение коэффициента восстановления при баскетбольных бросках с отражением мяча от щита. Современные проблемы науки и образования, 2015, №2. 13. Farmonov O.A. Basketbol nazariyasi va oʻqitish metodikasi. Buxoro: Durdona, 2021. 14. Kuznetsova N.S. va boshq. Объекты прицеливания при бросках с отскоком мяча от щита. Ученые записки Университета им. П.Ф. Лесгафта, 2019, №11.