ONKOLOGIK HUJAYRA PROLIFERATSIYASINI SUN'IY INTELLEKT ASOSIDA BIOFIZIK MODELLASHTIRISH

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 99 ONKOLOGIK HUJAYRA PROLIFERATSIYASINI SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BIOFIZIK MODELLASHTIRISH Mamajonova Dilfuza Abdullayeva Go’zal Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti pediatriya fakulteti 1-kurs talabalari Xolmetov Shavkat Sherimatovich assistent , biotibbiyot muxandisligi, informatika va biofizika https://doi.org/10.5281/zenodo.17994805 Annotatsiya: Ushbu maqolada onkologik hujayralarning proliferatsiya jarayonlari biofizik yondashuvlar asosida tahlil qilinadi hamda ushbu jarayonlarni o‘rganishda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni yoritiladi. Hujayra sikli, hujayralararo o‘zaro ta’sirlar va o‘sma mikro-muhitining ta’siri tushunarli ilmiy tilda bayon etilgan. Sun’iy intellekt usullari yordamida hujayra o‘sishini bashorat qilish va saraton kasalligini o‘rganishdagi imkoniyatlar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: saraton, hujayra proliferatsiyasi, biofizika, sun’iy intellekt, modellashtirish. --- Kirish Saraton kasalligi hujayralarning nazoratsiz bo‘linishi va ko‘payishi bilan tavsiflanadi. Normal sharoitda hujayralar bo‘linishi qat’iy nazorat ostida bo‘lsa, onkologik hujayralarda ushbu nazorat mexanizmlari buziladi. Natijada hujayralar tez va tartibsiz ko‘payib, o‘sma to‘qimasini hosil qiladi. So‘nggi yillarda biologik jarayonlarni chuqurroq tushunish uchun biofizik modellashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish kengayib bormoqda. Ushbu yondashuvlar murakkab hujayra jarayonlarini soddalashtirib, ularni ilmiy tahlil qilish imkonini beradi. --- Onkologik hujayra proliferatsiyasining biofizik asoslari Hujayra proliferatsiyasi hujayra sikli deb ataluvchi ketma-ket bosqichlar orqali amalga oshadi. Onkologik hujayralarda bu sikl buzilgan bo‘lib, hujayralar tashqi signallarga qaramasdan bo‘linishda davom etadi. Bu holat genetik mutatsiyalar, signal uzatish yo‘llarining faollashuvi va hujayra ichki muvozanatining buzilishi bilan bog‘liq. Biofizik nuqtai nazardan qaralganda, hujayralarning mexanik xususiyatlari, hujayralararo bosim va o‘sma joylashgan muhit muhim rol o‘ynaydi. Hujayralar bir-biriga zich joylashgani sari ichki bosim ortadi, ammo saraton hujayralari ushbu cheklovlarga moslashib, o‘sishda davom etadi. --- O‘sma mikro-muhiti va uning ahamiyati O‘sma mikro-muhiti hujayralarni o‘rab turgan qon tomirlari, kislorod, oziqa moddalari va immun hujayralardan iborat murakkab tizimdir. O‘sma hujayralari yangi qon tomirlarini hosil qilish orqali o‘z o‘sishi uchun qulay sharoit yaratadi. Bu jarayon angiogenez deb ataladi. Kislorod yetishmovchiligi sharoitida ham saraton hujayralari yashab qolish va proliferatsiyani davom ettirish qobiliyatiga ega. Ushbu moslashuv mexanizmlari biofizik modellar orqali tushuntiriladi va ularning ta’siri sun’iy intellekt yordamida tahlil qilinadi. --- Sun’iy intellektning modellashtirishdagi o‘rni YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 100 Sun’iy intellekt biologik va klinik ma’lumotlarni tahlil qilishda kuchli vosita hisoblanadi. Mashinaviy o‘rganish algoritmlari hujayra proliferatsiyasiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash va ularning kelajakdagi xatti-harakatlarini bashorat qilish imkonini beradi. Masalan, tibbiy tasvirlarni tahlil qiluvchi sun’iy intellekt tizimlari o‘sma hujayralarining zichligi va bo‘linish darajasini aniqlashda qo‘llaniladi. Shuningdek, sun’iy intellekt dori vositalariga hujayralarning qanday javob berishini oldindan baholashda ham yordam beradi. --- Biofizik modellar va sun’iy intellekt integratsiyasi Biofizik modellar hujayra jarayonlarini fizik qonunlar asosida tushuntirsa, sun’iy intellekt real ma’lumotlar asosida ushbu modellarni yanada aniqroq qiladi. Ushbu integratsiya orqali o‘sma rivojlanishining turli ssenariylarini simulyatsiya qilish va qaysi sharoitda proliferatsiya tezlashishini aniqlash mumkin bo‘ladi. Bunday yondashuv kelajakda individual davolash usullarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. --- Xulosa Onkologik hujayra proliferatsiyasini sun’iy intellekt asosida biofizik modellashtirish saraton kasalligini tushunishda muhim ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu yondashuv hujayra o‘sishini chuqurroq tahlil qilish, tashxisni aniqlashtirish va davolash samaradorligini oshirish imkonini beradi. Universitet talabalariga ushbu mavzu zamonaviy fan va texnologiyalar uyg‘unligini tushunish uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.