SHAHAR VA QISHLOQ ELEKTR TARMOQLARIDA ENERGIYA ISROFLARINI SOLISHTIRISH

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 105 SHAHAR VA QISHLOQ ELEKTR TARMOQLARIDA ENERGIYA ISROFLARINI SOLISHTIRISH 1Qurbonazarov S.E., 1Qodirov J.U., 2Abduxalilov H.A., 3Maxmayusupov A.H., 3Xaydarov R.X. 1Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti katta o‘qituvchisi 2Toshkent davlat texnika universiteti o‘qituvchisi 3Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17994944 Annotatsiya: Ushbu maqolada shahar va qishloq elektr tarmoqlarida yuzaga keladigan energiya isroflari keng qamrovli tarzda tahlil qilingan. Elektr energiyasini uzatish va taqsimlash jarayonida hosil bo‘ladigan texnik hamda notexnik yo‘qotishlarning asosiy sabablari ilmiy asosda yoritilgan. Shahar tarmoqlarida qisqa uzatish masofalari va zamonaviy uskunalar energiya isroflarini kamaytirishi, qishloq hududlarida esa uzoq masofali havo liniyalari va eskirgan texnik vositalar yo‘qotishlarning oshishiga olib kelishi solishtirma tahlil orqali ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish va energiya samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Elektr energiyasi, energiya isrofi, elektr tarmoqlari, shahar elektr tarmog‘i, qishloq elektr tarmog‘i, texnik yo‘qotishlar, transformator. Kirish Elektr energiyasi zamonaviy iqtisodiyotning tayanch resursi bo‘lib, uning iste’moli sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va aholi turmush darajasining o‘sishi bilan bevosita ortib bormoqda. Energiya xavfsizligini ta’minlashda nafaqat ishlab chiqarish quvvatlarini ko‘paytirish, balki uzatish va taqsimlash bosqichlaridagi yo‘qotishlarni kamaytirish ham strategik ahamiyatga ega. Elektr tarmoqlarida energiya isrofi ishlab chiqarilgan energiyaning iste’molchiga yetib bormasdan yo‘qolishidir. Yo‘qotishlarning shakllanishi tarmoqning uzunligi, elektr uzatish liniyalari kesimi, transformatorlarning texnik holati va yuklama dinamikasi bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, shahar va qishloq tarmoqlarining hududiy-mintaqaviy farqlari energiya isroflarining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Ushbu maqolada shahar va qishloq elektr tarmoqlarida energiya isroflarining sabablari, miqdoriy farqlari hamda ularni kamaytirish mexanizmlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Mazkur maqolada shahar va qishloq elektr tarmoqlarida energiya isroflarining sabablari, xususiyatlari va miqdoriy farqlari tahlil qilinib, ularni kamaytirish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi. Shahar va qishloq elektr tarmoqlarida energiya isroflarini solishtirish Elektr energiyasi yo‘qotishlarini kamaytirish global energetika siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan davlatlarda uzatish-taqsimot tarmoqlaridagi yo‘qotishlar o‘rtacha 10-18 % ni tashkil etib, infratuzilma holati va monitoring darajasiga bevosita bog‘liq. O‘zbekistonda energetika tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq 7 ming kilometrdan ortiq elektr tarmoqlari yangilandi, 1731 ta transformator punkti rekonstruksiya qilindi. Ushbu chora-tadbirlar tarmoq ishonchliligini oshirish va yo‘qotishlarni kamaytirishni nazarda tutadi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 106 1-rasm. Shahar va qishloq elektr ta’minoti o‘rtasidagi farq. Elektr energiyasi yo‘qotishlarining manbalari Texnik yo‘qotishlar uzatish liniyalaridagi aktiv qarshilik, transformatorlarning magnit va mis yo‘qotishlari, shuningdek, tok zichligining notekisligi natijasida yuzaga keladi. Ular Yuklama profilining notekisligi va uskunalarning eskirganligi bilan ortadi. Xalqaro standart IEC 60076 transformatorlarda ruxsat etiladigan yo‘qotish darajalarini belgilaydi. Notexnik yo‘qotishlar (kommersiya yo‘qotishlari) esa noqonuniy ulanishlar, hisoblagichlarning nosozligi yoki energiya hisobini noto‘g‘ri yuritish bilan bog‘liq. Jahon tajribasida qishloq hududlarida bunday yo‘qotishlar 5-12 % gacha yetishi mumkin. Shahar va qishloq tarmoqlarining tuzilish xususiyatlari Shahar tarmoqlari yuqori zichlikdagi iste’molchilar, qisqa masofalar va ko‘p hollarda kabel liniyalariga asoslangan bo‘ladi. Bu qarshilikni kamaytirib, normativ yo‘qotishlarni (4-6 %) saqlashga imkon yaratadi. Bundan tashqari, SCADA, AMS, ADMS kabi raqamli boshqaruv tizimlarining keng joriy etilgani avariyalarni aniqlash va yuklamani muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Qishloq tarmoqlari esa asosan havo liniyalariga tayanadi, iste’molchi zichligi past, tarmoq masofasi uzun, transformatorlarning aksariyati 1980-1990 yillarda ishlab chiqarilganligi sabab yo‘qotishlar yuqori bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qishloq tarmoqlari yo‘qotishlari 1015 % gacha yetishi mumkin. Shahar elektr tarmoqlari, odatda, yuqori zichlikdagi iste’molchilar bilan xarakterlanadi. Ular quyidagi struktura xususiyatlariga ega: ❖ Kabel tizimlari ulushi yuqori, bu esa liniya qarshiligini kamaytiradi va yo‘qotishlarni qisqartiradi. ❖ Transformator punktlari ko‘p bo‘lishi barqaror kuchlanishni ta’minlaydi. ❖ Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari kuchli bo‘lib, bu energetik kompaniyalarga uzilishlarni real-vaqt rejimida monitoring qilish imkonini beradi. Shuning uchun shahar hududlarida tarmoqlar samaradorligi yuqori bo‘lib, energiya yo‘qotish darajasi past bo‘ladi. Shulardan kelib chiqadiki, shahar elektr tarmoqlarida YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 107 yo‘qotishlar ko‘pincha normativ yo‘qotishlar darajasida bo‘lib, eng samarali tizimlar soliishtirma jihatdan past yo‘qotishlarga ega. Qishloq elektr tarmoqlari shahar tarmoqlariga nisbatan ko‘proq elektromexanik murakkabliklarga ega bo‘lmaydi. Ularning asosiy xususiyatlari: ❖ Uzatish masofasi uzoq bo‘lib, simlar va havo liniyalari uzatish yo‘llarining ko‘payishi bilan yo‘qotishlarni oshiradi. ❖ Iste’molchilar zichligi past bo‘lgani uchun tarmoqdan samarali foydalanish qiyinlashadi va umumiy uzatish samaradorligi pasayadi. ❖ Transformatorlar soni kam, ko‘pincha eskirgan telekommunikatsiya texnikasi mavjud bo‘lib, bu yo‘qotishlarni ko‘paytiradi. Natijada qishloq tarmoqlarida energiya yo‘qotish darajasi shahar tarmoqlariga nisbatan kattaroq bo‘ladi, bu esa past intensivlikli iste’mol zona uchun xarajatlarni oshiradi. Energiya yo‘qotish darajasidagi farqlar. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, shahar elektr tarmoqlarida yo‘qotishlar odatda bir necha foiz (masalan, 4-8%) atrofida bo‘lsa, qishloq tarmoqlarida bu ko‘rsatkich sezilarli darajada yuqori bo‘lishi mumkin. Bunga uzatish masofalarining uzunligi, sim kesimining kichikligi, apparatlar eskirganligi kabi omillar asosiy sabab bo‘lib xizmat qiladi. Hozirgi elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish ishlari (transformator punktlar almashinuvi, infratuzilma yangilanishi) yo‘qotishlarni kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa-da, qishloq hududlardagi uzatish yo‘nalishlarining optimallashtirilmaganligi hali ham katta muammo bo‘lib qolmoqda. Elektr energiyasini uzatishda isroflarni kamaytirishga zamonaviy yondashuvlar Smart Grid texnologiyalari energiya oqimini real vaqt rejimida nazorat qilish, qurilmalar yuklamasini optimallashtirish va avariyalarni avtomatik aniqlash orqali texnik isroflarni kamaytiradi. OECD davlatlari tajribasiga ko‘ra, bunday tizimlar yo‘qotishlarni 10–15 foiz gacha kamaytiradi. Raqamlashtirilgan tarmoqlar (Smart Grid) real-vaqt monitoring va energiya oqimlarini avtomatik boshqarish orqali yo‘qotishlarni sezilarli darajada kamaytiradi. Bu, ayniqsa shaharlarda samarali ishlaydi va qishloq hududlarda ham bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Avtomatlashtirilgan hisoblash tizimlari (AMI) notexnik yo‘qotishlarni minimallashtirishda ishonchli vosita bo‘lib, O‘zbekistonda 2025-yilgacha 8 milliondan ortiq aqlli hisoblagichlarni joriy etish rejalashtirilgan. Aqlli hisoblagichlar energiya iste’molini aniqroq hisoblaydi va noto‘g‘ri ulanishlar aniqlanadi, bu esa umumiy yo‘qotishlarni pasayishiga yordam beradi. Infratuzilmani modernizatsiya qilish O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-apreldagi “Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishni reyting baholash tizimini joriy etish toʻgʻrisida” gi PQ-4702 qarorida belgilangan bo‘lib, yuqori samarali transformatorlar va izoliyatsiyalangan o‘tkazgichlar qo‘llanilishi yo‘qotishlarni sezilarli kamaytiradi. Elektr uzatish liniyalarini yangilash, transformatorlarni yuqori samarali modellar bilan almashtirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini tarmoqqa ulash yo‘qotishlarni sezilarli darajada kamaytiradi. Taklif va tavsiyalar Qishloq elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish ni jadallashtirish O‘zbekistonda elektr energiyasi bilan bog‘liq yo‘qotishlarni kamaytirishning ustuvor yo‘nalishidir. Eskirgan 0,4–10 kV havo liniyalarini SIP-4, ASL kabi past qarshilikli simlar bilan almashtirish, YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 108 transformatorlarni energiya samarali (A3 sinf) modellariga o‘tkazish yo‘qotishlarni 20–30 foizgacha qisqartirishi mumkin. Reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish tizimlari, ayniqsa, nasos va kompressorlar ishlatiladigan qishloq xo‘jaligi obyektlarida dolzarb. Kondensator batareyalari va kompensatsiya qilish qurilmalarini qo‘llash liniyalarning ortiqcha yuklanishini kamaytiradi. Raqamlashtirish darajasini oshirish, SCADA va AMI tizimlarini qishloq tarmoqlariga keng joriy etish notexnik yo‘qotishlarni keskin kamaytiradi. Havo liniyalarini kabel liniyalariga almashtirish uzoq muddatda ekspluatatsion xarajatlarni kamaytiradi va barqarorlikni oshiradi. Kabel liniyalari: qisqa tutashuv ehtimoli kam, energiya yo‘qotishlari past, ob-havoga kam bog‘liq, ekspluatasiya xarajatlari arzon bo‘lgani sababli shahar tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Qishloq hududlarda ham bosqichma-bosqich kabel liniyalariga o‘tish tavsiya etiladi. Energiya tejovchi texnologiyalarni qo‘llashni kengaytirish. Shahar va qishloq aholisi energiya sarfini kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar qo‘llanishi kerak: LED yoritish tizimlari, yuqori sinf energiya tejovchi maishiy texnika, nasos va motorlar uchun o‘zgaruvchan chastotali yuritmalar, quyosh panellari va xavfsiz mikro-energiya tizimlari. Bu iste’molchi tomondagi yengillik bo‘lib, butun tarmoqdagi yuklamani pasaytiradi. Xulosa Shahar va qishloq elektr tarmoqlarini solishtirish shuni ko‘rsatadiki, energiya isroflari tarmoqning texnik holati, uzatish masofasi va iste’molchi zichligiga bevosita bog‘liq. Shahar elektr tarmoqlarida qisqa masofa, zamonaviy uskunalar va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari sababli energiya isroflari nisbatan kam bo‘ladi. Qishloq elektr tarmoqlarida esa uzoq masofali havo liniyalari, eskirgan sim va transformatorlar hamda yuklamaning notekisligi energiya yo‘qotishlarining ortishiga olib keladi. Shu bois, qishloq elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish energiya isroflarini kamaytirish va elektr ta’minoti sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Salimov J.S., Pirmatov N.B., Bekchanov B.E. - Transformatorlar va avtotransformatorlar. Texnika oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. «UEKTOK-RK E88» nashriyoti. T.: 2009. - 224 b. 2. Ibrohimov U. - Elektr mashinalari. Kasb-hunar kollejlari uchun darslik. 3-qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashri. - O‘qituvchi, 2001—408 b. 3. S.Majidov, M.Ubodullayev, O.Yo‘ldosheva, U.Berdiyev, B.To‘xtamishev, X.Sattorov - Elektr mashina уа elektr yuritmalardan praktikum. Oliy о‘quv yurtlari uchun о‘quv qo ‘llanma. T.: “O‘qituvchi“ NMIU. 2005. 176-b. 4. Qurbonazarov Suhrob Erkin o‘g‘li, Abzoirov Elbek Akram o‘g‘li - Geyzerlardan foydalanib elektr energiyasi olishning atrofmuhitga ta’siri. Международный научный журнал «Научный импульс» № 39 (100), часть 1 Ноябрь, 2025 5. Mustafaqulova G.N., Toirov O.Z., Bekishev A.Y. Elektr mashinalari. O'quv qo‘llanma. - Toshkent: «Tafakkur avlodi», 2020. - 192 bet. 6. Salimov J.S., Pirmatov N.B. Elektr mashinalari. Darslik.-T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2011. - 408 b. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 109 7. Abdulazizov Bozorqul Boboqulovich, Qurbonazarov Suhrob Erkin o‘g‘li - Elektr energiyasi isroflarining kamaytirish muammolari. Международный научный журнал № 28 (100),часть 1 «Научный импульс» Декабря , 2024 8. B.X.Xushboqov, F.B.Omonov, S.Е.Qurbonаzаrov – “Еlеktrotеxnikа vа еlеktronikа аsoslаri” аmаliy mаshg‘ulotlаrni bаjаrish uchun o‘quv qo‘llаnmа. Tеrmiz. «MOHIRBЕK-ZIYO» nаshriyоti. 2024. 303 b. 9. S.E.Qurbonazarov, J.U.Qodirov, S.M.Mengliboyev, U.F.Isomoilov, A.J.Egamberdiyev - Elektr qurilmalari bilan ishlashda elektr va texnika xavfsizligi. “Respublikamizda ekologiya va hayot faoliyati xavfsizligi muammolari va yechimlari” mavzusidagi respublika ilmiy-texnik anjumani. Termiz-2024. 392-396. 10. Qurbonazarov Suhrob Erkin o‘g‘li, Abzoirov Elbek Akram o‘g‘li - Elektromobillarning evolyutsiyasi va hozirgi kundagi foydalanish holati. “Zamonaviy dunyoda sun’iy idrokning rivojlanishi: yangi davr muammolari va yangi yechimlar jurnali”. 30-Oktyabr, 2025-yil. 243-250 betlar. 11. Qurbonazarov Sukhrob Erkin ugli “Electric car charging problem” In Volume 7 of Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and humanities-A Scientific International Peer Reviewed, Open Access Journal, June. 2022. SJIF 2022: 5.911. ISSN (E): 27204030 12. Qurbonazarov S.E., Bozorov.O.U. - Elektromobillarni avtoturargohda simsiz zaryadlash texnologiyasini tadqiq qilish usullari. “Muhandislik-texnologiya fan sohalaridagi muammolar: yechim va takliflar” mavzusidagi professor-o‟qituvchilari va talabalarining ilmiy izlanishlari natijalariga bag‟ishlangan i-ilmiy-texnik anjuman. Termiz 2022. 13. Qurbonazarov Sukhrob Erkin o‘g‘li “Impuls kuchlanishni o‘lchash” O‘zbekiston Respublikasi Toshkent davlat texnika universiteti “Fan va texnika taraqqiyotida intellektual yoshlarning o‘rni” Respublika online ilmiy – amaliy anjumani 192-b. 2022 – yil, 3-may.