MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI BOLALARDA HUDUDIY OMILLAR TA'SIRIDA ANTROPOMETRIK VA MORFOFIZIOLOGIK KO'RSATKICHLARNING QIYOSIY TAHLILI

316 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARDA HUDUDIY OMILLAR TA’SIRIDA ANTROPOMETRIK VA MORFOFIZIOLOGIK KO‘RSATKICHLARNING QIYOSIY TAHLILI СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ АНТРОПОМЕТРИЧЕСКИХ И МОРФОФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА ПОД ВЛИЯНИЕМ ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ФАКТОРОВ COMPARATIVE ANALYSIS OF ANTHROPOMETRIC AND MORPHOPHYSIOLOGICAL INDICATORS IN PRESCHOOL CHILDREN UNDER THE INFLUENCE OF TERRITORIAL FACTORS Aliyeva Gavharoy Abdumutaliponva https://orcid.org/0009-0004-8912-9181 Central Asian Medical University Annotatsiya: Maqolada 5 yoshli bolalarning antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlari (bo‘y, tana massasi, ko‘krak/bel/buksa/son/boldir aylanalari, yelka uzunligi, o‘tirgandagi balandlik hamda SpO₂) hududlar kesimida qiyosiy baholandi. Tadqiqot Quva tumani (n=19) va Farg‘ona shahar (n=20) maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarida o‘tkazildi. Statistik tahlilda o‘rtacha qiymat (M), o‘rtacha xato (m), variatsiya koeffitsiyenti (V) va Styudent t-mezoni qo‘llanildi. Natijalar hududiy sharoit (urbanizatsiya, turmush tarzi, ekologik fon) bolalarning ayrim ko‘rsatkichlarida ishonchli farqlar shakllantirishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: maktabgacha yosh, antropometriya, morfofiziologik ko‘rsatkichlar, urbanizatsiya, variatsiya, t-mezon, SpO₂. Аннотация: В статье проведена сравнительная оценка антропометрических и морфофизиологических показателей у детей 5 лет (рост, масса тела, окружности грудной клетки/талии/бедер/бедра/голени, длина плеча, высота сидя и SpO₂) в территориальном разрезе. Исследование выполнено у воспитанников дошкольных учреждений Кувинского района (n=19) и г. Фергана (n=20). Для статистического анализа использованы среднее значение (M), ошибка среднего (m), коэффициент вариации (V) и критерий Стьюдента. Результаты указывают на влияние условий среды и образа жизни на формирование ряда показателей. Ключевые слова: дошкольный возраст, антропометрия, морфофизиологические показатели, урбанизация, вариация, t-критерий, SpO₂. Abstract: This paper provides a comparative assessment of anthropometric and morphophysiological indicators in 5-year-old children (height, body mass, chest/waist/hip/thigh/calf circumferences, upper-arm length, sitting height, and SpO₂) across territories. The study involved preschool children from Quva district (n=19) and Fergana city (n=20). Statistical analysis included mean (M), standard error (m), coefficient of variation (V), and Student’s t-test. The results suggest that environmental and lifestyle factors associated with urbanization contribute to measurable between-group differences in selected indicators. Keywords: preschool children, anthropometry, morphophysiology, urbanization, variation, ttest, SpO₂. Kirish Maktabgacha ta’lim yoshi (4–6 yosh) bolalar organizmining eng jadal o‘sish va rivojlanish davrlaridan biri bo‘lib, bu bosqichda antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlar 317 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 tashqi muhit omillariga ayniqsa sezgir hisoblanadi. Aynan ushbu yosh davrida bo‘y o‘sishi, tana massasi, tana proporsiyalari, mushak-skelet tizimi hamda yurak-qon tomir va nafas tizimlarining funksional imkoniyatlari shakllanadi. Shu sababli bolalarning jismoniy rivojlanishini baholash va nazorat qilish pediatriya, fiziologiya va jamoat salomatligi sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalarda jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlarining hududiy va ekologik farqlari keyingi yosh bosqichlarida sog‘liq holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Global miqyosda bolalarning 20–25 % ida jismoniy rivojlanishning me’yoridan chetlanish holatlari qayd etilib, bu holatlar ko‘pincha yashash muhiti, ovqatlanish sifati va harakat faolligi darajasi bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasida ham bolalar jismoniy rivojlanishini baholash va monitoring qilish sog‘liqni saqlash tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Respublikada olib borilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalarda antropometrik ko‘rsatkichlarning hududlar kesimida sezilarli farqlari mavjud bo‘lib, bu farqlar urbanizatsiya darajasi, ekologik holat, ijtimoiy-iqtisodiy sharoit va turmush tarzi bilan izohlanadi. Ayniqsa ayrim hududlarda bolalarning harakat faolligining kamayishi gipokineziya, mushak rivojlanishining sustlashuvi va funksional moslashuv imkoniyatlarining pasayishiga olib kelmoqda. Farg‘ona viloyati aholisi zich joylashgan, urbanizatsiya jarayonlari jadal kechayotgan hududlardan biri bo‘lib, bu yerda ekologik va ijtimoiy omillarning bolalar salomatligiga ta’siri alohida ahamiyat kasb etadi. Viloyatning shahar va qishloq hududlari o‘rtasida yashash muhiti, harakat maydonlari, ovqatlanish odatlari va kundalik jismoniy faollik darajasi jihatidan sezilarli farqlar mavjud. Shu bois ushbu hududlarda tarbiyalanayotgan bolalarning antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlarini qiyosiy o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi. Dolzarbligi. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning jismoniy rivojlanishi sog‘lom avlodni shakllantirishning muhim mezonlaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda urbanizatsiyaning kuchayishi, bolalarning ochiq havoda kamroq harakatlanishi, raqamli texnologiyalarga bog‘liqlikning ortishi va ekologik yuklamaning kuchayishi ularning antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harakat faolligi past bo‘lgan bolalarda bo‘y o‘sish sur’atining sekinlashuvi, mushak massasi kamayishi va funksional imkoniyatlarning cheklanishi kuzatiladi. O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish va bolalar salomatligini mustahkamlashga qaratilgan qator davlat dasturlari amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, hududlar kesimida jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilish zarurati saqlanib qolmoqda. Xususan, Farg‘ona viloyatida maktabgacha yoshdagi bolalarda antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlarning hududiy farqlarini aniqlash, ularning statistik tahlilini o‘tkazish va asosiy xavf omillarini belgilash muhim ahamiyatga ega. Demak, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda hududiy omillar ta’sirida antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlarning qiyosiy tahlilini amalga oshirish bolalar sog‘lig‘ini baholash, profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqish hamda maktabgacha ta’lim muassasalarida sog‘lomlashtiruvchi dasturlarni takomillashtirish uchun dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi.Quva tumani va Farg‘ona shahardagi maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyalanayotgan 5 yoshli bolalarda antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlarni qiyosiy baholash hamda hududiy omillar bilan bog‘liq farqlarni statistik asosda ko‘rsatish. Materiallar va metodlar. Tadqiqotda Quva tumani maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchilari (n=19) va Farg‘ona shahar maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyalanuvchilari (n=20) kuzatildi. Antropometrik o‘lchovlar: bo‘y, tana massasi, bosh aylana, ko‘krak, bel, buksa, son, boldir aylanalari, yelka uzunligi va o‘tirgandagi balandlik standart usullar bo‘yicha bajarildi. SpO₂ ko‘rsatkichi pulsoksimetriya usulida baholandi. Statistik tahlilda o‘rtacha qiymat (M), o‘rtacha xato (m), o‘rta kvadrat og‘ish (σ) va variatsiya koeffitsiyenti (V) hisoblandi. Guruhlararo farqlar Styudent t-mezoni orqali baholandi; jadvalda «Tf>Tst» - farq ishonchli, «Tf<Tst» - farq ishonchsiz deb talqin qilindi. 318 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 Natijalar: 1-jadvalda Farg‘ona shahar va Quva tumani 5 yoshli bolalarining asosiy ko‘rsatkichlari keltirilgan. Bo‘y bo‘yicha Quva tumani guruhida o‘rtacha qiymat yuqoriroq (110,8±1,12 sm), Farg‘ona shahar guruhida esa 107,6±1,12 sm bo‘lib, farq ishonchli deb belgilangan («Tf>Tst»). Ko‘krak aylana va buksa aylanasida ham hududlararo ishonchli tafovut qayd etilgan. 1-jadval. 5 yoshli bolalarda antropometrik va morfofiziologik ko‘rsatkichlar (M±m) Ko‘rsatkich Farg‘ona shahar (n=20), M±m Quva tumani (n=19), M±m t-natija Bo‘y (sm) 107.60±1.12 110.80±1.12 Tf>Tst Vazn (kg) 17.62±0.48 17.68±0.48 Tf<Tst Bosh aylana (sm) 51.55±0.44 50.65±0.44 Tf<Tst Ko‘krak aylana (sm) 55.90±0.59 54.15±0.59 Tf>Tst Bel aylanasi (sm) 54.55±0.64 54.10±0.64 Tf<Tst Buksa aylanasi (sm) 61.65±0.64 58.80±0.64 Tf>Tst Son aylanasi (sm) 30.60±0.86 29.35±0.86 Tf<Tst Boldir aylanasi (sm) 24.70±0.75 22.85±0.86 Tf>Tst Yelka uzunligi (sm) 24.20±0.16 22.35±0.75 Tf>Tst Bilak aylanasi (sm) 17.15±0.21 16.80±0.16 Tf<Tst O‘tirgandagi balandlik (sm) 60.50±0.70 56.65±0.21 Tf>Tst SpO₂ (%) 97.35±0.30 97.68±0.70 Tf<Tst Izoh: M - o‘rtacha qiymat; m - o‘rtacha xato; V - variatsiya koeffitsiyenti; Tf va Tst talqini jadval manbasida berilgan. 1-rasm. Asosiy antropometrik ko‘rsatkichlar bo‘yicha hududlararo taqqoslash (M) Vazn va bosh aylana ko‘rsatkichlarida farq ishonchli emas («Tf<Tst»), bu 5 yosh davrida tana massasining individual tebranishi yuqori bo‘lishi va oziqlanish omillari bilan ko‘proq bog‘liq ekanini ko‘rsatishi mumkin. Segmental ko‘rsatkichlardan boldir aylanasi, yelka uzunligi va o‘tirgandagi balandlik bo‘yicha ishonchli farqlar mavjudligi hududiy turmush tarzi va jismoniy faollik xususiyatlari bilan izohlanadi. SpO₂ ko‘rsatkichlari esa ikkala hududda ham fiziologik normaga yaqin bo‘lib, farq ishonchli emas deb belgilangan. 319 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 2-rasm. Segmental va funksional ko‘rsatkichlar bo‘yicha hududlararo taqqoslash (M) Olingan natijalar hududiy sharoitning (urbanizatsiya darajasi, ekologik fon, jismoniy faollik imkoniyatlari) maktabgacha yoshdagi bolalarning ayrim tana o‘lchamlari va segmental ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Ko‘krak va buksa aylanalaridagi farqlar o‘sish sur’ati, tana kompozitsiyasi hamda kundalik harakat stereotipi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘tirgandagi balandlikdagi tafovut gavda proporsiyalarining hududiy o‘zgarishini bildiradi; bu esa keyingi bosqichlarda postural holat va jismoniy tayyorgarlikka ta’sir ko‘rsatishi ehtimolini oshiradi . SpO₂ ko‘rsatkichlarida farq ishonchli chiqmagan bo‘lsa-da, bu indikatorni dinamik kuzatish tavsiya etiladi, chunki havoning ifloslanishi, allergik fon va respirator kasalliklar chastotasi ortishi bilan nafas tizimi moslanishlari o‘zgarishi mumkin. Hududiy farqlarni erta aniqlash maktabgacha ta’lim muassasalarida sog‘lomlashtirish, harakat o‘yinlari va gigiyenik rejimni individualizatsiya qilish uchun daliliy asos beradi. Xulosa: O‘tkazilgan qiyosiy tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim yoshidagi 5 yoshli bolalarda hududiy omillar jismoniy rivojlanish va morfofiziologik ko‘rsatkichlar shakllanishida muhim rol o‘ynashini tasdiqladi. Quva tumani va Farg‘ona shahar maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyalanayotgan bolalar o‘rtasida bir qator antropometrik va segmental ko‘rsatkichlar bo‘yicha statistik jihatdan ishonchli farqlar aniqlandi. Xususan, bo‘y uzunligi, ko‘krak qafasi aylanasi, buksa aylanasi, boldir aylanasi, yelka uzunligi hamda o‘tirgandagi balandlik kabi ko‘rsatkichlarda «Tf>Tst» darajasida ishonchli farqlar qayd etildi. Ushbu farqlar bolalarning yashash muhiti, kundalik jismoniy faollik darajasi, ochiq havoda vaqt o‘tkazish imkoniyatlari va turmush tarzi bilan bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Ayniqsa urbanizatsiyalashmagan hududlarda yashovchi bolalarda mushak-skelet tizimi va tana proporsiyalarining nisbatan barqaror shakllanishi kuzatildi. Shu bilan birga, tana vazni, bosh aylanasi, bel aylanasi, son aylanasi, bilak aylanasi hamda arterial qonning kislorod bilan to‘yinishi (SpO₂) ko‘rsatkichlari bo‘yicha guruhlar o‘rtasida statistik jihatdan ishonchli farqlar aniqlanmadi («Tf<Tst»). Bu holat mazkur ko‘rsatkichlarning yuqori darajada individual tebranishga ega ekanligi, ularning ko‘p omilli — ovqatlanish, irsiy omillar, umumiy sog‘liq holati va qisqa muddatli funksional moslashuvlar bilan bog‘liqligi bilan izohlanadi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari maktabgacha yoshdagi bolalarda hududiy omillar ta’sirida antropometrik va morfofiziologik rivojlanishning o‘ziga xos xususiyatlari mavjudligini ko‘rsatib, jismoniy rivojlanishni baholashda hududiy yondashuvni qo‘llash zarurligini ilmiy asoslab berdi. Tavsiyalar: 320 ActaCAMU № 4 (12) 2025 ISSN: 2181-4155 1. Hududiy sharoitga mos jismoniy faollik dasturlarini ishlab chiqish.Maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning yashash muhiti va hududiy xususiyatlarini hisobga olgan holda jismoniy mashg‘ulotlar va harakatli o‘yinlar dasturlarini ishlab chiqish tavsiya etiladi. Ayniqsa shahar sharoitida harakat faolligi yetishmovchiligini bartaraf etishga qaratilgan qo‘shimcha mashqlarni joriy etish muhimdir. 2. Ochiq havoda o‘yinlar va jismoniy mashg‘ulotlar ulushini oshirish. Bolalarning kun tartibida ochiq havoda o‘tkaziladigan faol o‘yinlar ulushini ko‘paytirish mushak-skelet tizimi, koordinatsiya va nafas tizimi funksional imkoniyatlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Bu, ayniqsa, urbanizatsiyalashgan hududlarda tarbiyalanayotgan bolalar uchun dolzarb hisoblanadi. 3. Antropometrik va funksional ko‘rsatkichlarni muntazam monitoring qilish. Maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning bo‘y, vazn, tana segmentlari aylanalari kabi antropometrik ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda SpO₂ kabi oddiy funksional ko‘rsatkichlarni davriy ravishda baholab borish tavsiya etiladi. Ushbu monitoring jismoniy rivojlanishdagi chetlanishlarni erta aniqlash imkonini beradi. 4. Risk guruhidagi bolalarni aniqlash va individual yondashuvni joriy etish. Jismoniy rivojlanishi me’yoridan chetlangan yoki harakat faolligi past bo‘lgan bolalarni aniqlab, ular uchun individual sog‘lomlashtiruvchi mashqlar va nazorat dasturlarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. 5. Ota-onalar va tarbiyachilar bilan tushuntirish ishlarini kuchaytirish. Bolalarning jismoniy rivojlanishida oilaviy muhit muhim ahamiyatga ega bo‘lganligi sababli, ota-onalar va tarbiyachilar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzi, harakat faolligining ahamiyati hamda to‘g‘ri ovqatlanish bo‘yicha ma’rifiy ishlarni kuchaytirish tavsiya etiladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Lakin G. F. Biometriya. Moskva: Vysshaya shkola, 1990. 352 b. 2. Xodjayev A. Sh., Muhammadiev A. A. Bolalar fiziologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2015. 352 b. 3. Kuchma V. R., Suxareva L. M. Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishini gigiyenik baholash. Moskva: GEOTAR-Media, 2018. 224 b. 4. Malina R. M., Bushar K., Bar-Or O. O‘sish, yetilish va jismoniy faollik. 2-nashr. Champaign, IL: Human Kinetics, 2004. 712 b. 5. Egorova T. I. Maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalashning fiziologik asoslari. Sankt-Peterburg: Piter, 2017. 240 b. 6. Rezapkina G. V. Yosh fiziologiyasi. Moskva: Akademiya, 2011. 368 b. 7. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalarning jismoniy rivojlanishini baholash bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. Toshkent, 2020. 64 b. 8. Shodiev X., Xushmatov Sh. Jismoniy rivojlanish va antropometriya: uslubiy ko‘rinish. Farg‘ona: Farg‘ona DPI, 2021. 76 b. 9. Baranov A. A., Albitskiy V. Yu. Bolalar salomatligi: holati va muammolari. Moskva: Pediatriya, 2019. 304 b. 10. Vorontsov I. M. Bolalar va o‘smirlar fiziologiyasi va gigiyenasi. Sankt-Peterburg: SpetsLit, 2016. 512 b. 11. Kamilov B. B. Atrof-muhit omillarining bolalar salomatligiga ta’siri. Toshkent: Meditsina, 2018. 180 b. 12. Nikityuk D. B. (tahr.). Klinik amaliyotda antropometriya. Moskva: MEDpress-inform, 2020. 256 b. 13. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Jismoniy faollik va kamharakatlilik bo‘yicha qo‘llanma. Jeneva: JSST, 2020. 104 b. 14. Sidorenko E. V. Psixologiyada matematik ishlov berish usullari. Sankt-Peterburg: Rech, 2007. 350 b. 15. Abdurazzakov A. R. Maktabgacha yoshdagi bolalarda jismoniy tarbiyaning fiziologik asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 160 b.