AHOLI PUNKTLARI YERLARINI HISOBINI YURITISHNING TAHLILIY JIHATLARI. ( MIRISHKOR TUMANI MISOLIDA)

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 4 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17995798 AHOLI PUNKTLARI YERLARINI HISOBINI YURITISHNING TAHLILIY JIHATLARI. ( MIRISHKOR TUMANI MISOLIDA) Aliqulov G‘olib Nartoshevich Qarshi davlat texnika universiteti Geodeziya geoinformatika kafefedrasi dotsenti Toshpo‘latova Zebiniso Abbos qizi Qarshi davlat texnika universiteti magistranti. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada aholi punktlari yerlarining hisobini yuritishning tahliliy jihatlari, Mirishkor tumanida aholi punkti yer maydonlari bilan bog‘liq masalalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: Aholi punktlari yerlari, Mirishkor tumani yer fondi, toifalari turlari, taqsimlanishi, yer maydoni. Aholi punktlarining yerlari ma’muriy-hududiy birlik bо‘lib, davlat yer fondining boshqa toifalaridan о‘ziga xos xususiyatlari, huquqiy holati, foydalanishning asosiy maqsadiga kо‘ra ajralib turadi, ularga shu maqsadlar uchun qonun hujjatlarida belgilab qо‘yilgan shahar (shaharchalar) va qishloq aholi punktlari yerlari kiritilgan. Aholi punktlari yerlarining 2025 yil 1 yanvar holatiga umumiy yer maydoni 226,7 ming gektarni yoki jami yerlarning 0,51 foizini tashkil qiladi. Yer resurslarini samarali boshqarish har qanday hudud rivojlanishining asosiy omillaridan biridir. Aholi punktlarining yer hisobini yuritish esa iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotga bevosita ta’sir qiladi. Mirishkor tumani misolida bu jarayon qanday kechayotgani, mavjud muammolar va istiqbolli yechimlarni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Mirishkor tumani Qashqadaryo viloyatining agrar hududlaridan biri bo‘lib, unda aholi punktlari yerlari tarkibi va ulardan foydalanish holatini chuqur tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mirishkor tumanida yer hisobini yuritishning hozirgi holati. Mirishkor tumani Qashqadaryo viloyatining qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan hududlaridan biri bo‘lib, uning asosiy yer resurslari sug‘oriladigan va lalmi yerlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 5 hisoblanadi. Aholi punktlarida yer hisobini yuritishning quyidagi asosiy yo‘nalishlari mavjud: Kadastr tizimi – Aholi yashash hududlarida yer uchastkalari rasmiy ro‘yxatga olinishi va hujjatlashtirilishi. Yer ajratish va foydalanish – Davlat zaxirasidagi yerlarning tadbirkorlik yoki uyjoy qurilishi uchun ajratilishi. Monitoring va nazorat – Mavjud yerlarning noqonuniy egallanishi yoki ruxsatsiz qurilishlarning oldini olish. Hozirgi kunda Mirishkor tumanida yer hisobini yuritishda qator muammolar kuzatilmoqda. Jumladan: ✅ Elektron kadastr tizimining to‘liq joriy etilmaganligi – Ko‘plab yer uchastkalarining hujjatlari qog‘oz shaklida saqlanadi. ✅ Noqonuniy yer ajratish holatlari – Ayrim holatlarda mahalliy aholiga noqonuniy ravishda yer uchastkalari ajratilishi. ✅ Zamonaviy texnologiyalardan kam foydalanish – Yer monitoringi va hisobini yuritishda dronlar, GIS texnologiyalaridan foydalanish past darajada. Yer hisobini yuritishdagi muammolar tahlili (yechim va takliflar) Aholi punkti yerlari - shaharlar va shahar posyolkalari chegaralari doirasidagi yerlar. Aholi punktining bosh rejasi - hayot faoliyati muhitining kompleks shakllantirish sharoitlarini, aholi punktini hududiy rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini belgilovchi shaharsozlik hujjati. Mirishkor tumanida yer hisobini yuritish samaradorligini oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim: Elektron kadastr tizimini to‘liq joriy etish – Yer uchastkalarining onlayn bazasini yaratish va aholiga ochiq ma’lumot berish. Noqonuniy yer ajratish va qurilishlarni oldini olish uchun qat’iy nazorat tizimini shakllantirish – Jarimalar va monitoring tizimini kuchaytirish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 6 Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish – GIS tizimi orqali yer monitoringini yuritish, dronlardan foydalanish. Mirishkor tumani aholi punktlari yerlarining hozirgi holati tahlili Mirishkor tumanida aholi punktlari yerlari asosan qishloq aholi yashash hududlaridan iborat. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki: • yer uchastkalarining katta qismi yakka tartibdagi turar joy qurilishiga ajratilgan; • ayrim hududlarda yer hisobi ma’lumotlarining eskirganligi kuzatiladi; • noqonuniy qurilishlar va maqsadsiz foydalanish holatlari yer hisobi aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Yer hisobi hujjatlari (yer balanslari, kadastr xaritalari)da aniqlik yetishmasligi hududni rejalashtirish va infratuzilmani rivojlantirishda muammolarni yuzaga keltirmoqda. Aholi punktlari yerlarini hisobga olishning tahliliy jihatlari Yer hisobi jarayonini tahlil qilishda quyidagi jihatlarga alohida e’tibor qaratish zarur: • yer uchastkalarining maydoni va chegaralarining aniqligi; • yerlarning funksional foydalanish tuzilmasi; • aholi soni va yer ta’minlanganligi ko‘rsatkichlari; • yer hisobi ma’lumotlarining yangilanish davriyligi. Mirishkor tumani misolida olib borilgan tahlil yer hisobi tizimini takomillashtirish orqali aholi punktlari yerlaridan foydalanish samaradorligini oshirish mumkinligini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, aholi punktlari yerlarini hisobini yuritish hududiy rivojlanishning muhim asosi hisoblanadi. Mirishkor tumani misolida o‘tkazilgan tahlil yer hisobi tizimini zamonaviy talablar asosida takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Aniq, to‘liq va ishonchli yer hisobi ma’lumotlari aholi punktlarini barqaror rivojlantirish va yer resurslaridan oqilona foydalanishga xizmat qiladi. Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumani yer fondining toifalari va turlari bo‘yicha taqsimlanishi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 7 Toifalar tartibi Yer fondi turlari Yer fondi toifalari Satrlar tartibi Yerdan foydalanuvchilar soni Umumiy maydon Ekin yerlar Ko‘p yillik daraxtzorlar: jami sh.j. holati yomon yerlar jami shundan boglar uzumzorlar tutzorlar mevali kochatzor va b.qa kop yillik daraxtzorlar Boz yerlar Pichanzor a b v 1 2 3 3a 4 5 6 7 8 9 10 1 A).Jamoa xo‘ jaliklari va xojalik kooperativ (shirkat)lari:(01,02, 03,04) - 1399 63133 55923 6906 1635 1164 104 364 3 1664 1 Qishloq va suv xo‘ jaligi vazirligiga qarashlisi 01 106 7138 5953 1478 24 22 2 730 1 "O‘ zmevas abzavotuzu msanoat" xolding kompaniyas iga qarashlisi 02 1 "O‘ zgo‘ shtsutsa noat" aksionerlik uyushmasiga qarashlisi 03 1 Viloyatlarga qarashlisi 04 1293 55996 49970 5428 1611 1142 104 362 3 934 INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 8 1 B). Boshqa vazirliklar, tashkilotlar va korxonalarga qarashli yerlar 05 1 V). Qishloq xo‘ jalik ilmiy-tekshiruv muassasalari va o‘ quv yurtlari 06 1 G). Yordamchi qishloq xo‘ jalik korxonalari 07 1 Shu jumladan:qi shloq va suv xo‘ jaligi vazirligi 08 1 Mudofaa vazirligi 09 1 Ichki ishlar vazirligi 10 1 D). Xususiyla shtirilgan fermalar 11 1 Jami qishloq xo‘ jalik korxona va tashkilotlarining foydalanadigan yerlari (A,B,V,G,D) 12 1399 63133 55923 6906 1635 1164 104 364 3 1664 1 Shu jumlada n: ijaradagi fermer xo‘ jalik lar 13 1295 47192 45447 1714 942 816 48 78 788 1 ijaradagi fermalar va dex. xo‘ jalikl ari 14 2816 1764 1764 INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 9 Mahalliy hokimiyat va aholining hamkorligini kuchaytirish – Yer masalalarida shaffoflikni ta’minlash uchun aholiga xabardorlik berish. Mirishkor tumanida yer hisobini yuritish tizimini takomillashtirish orqali noqonuniy yer ajratishlarning oldini olish, resurslardan samarali foydalanish va ekologik muammolarni kamaytirish mumkin. Zamonaviy texnologiyalar va shaffof boshqaruv orqali bu jarayonni yanada samarali qilish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. О‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi. T., Adolat, 2011. 2. Avezboyev S.A., Volkov S.N. Yer tuzishning ilmiy asoslari. О‘quv qо‘llanma. T., Yangi asr avlodi, 2015. 3. Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumani yer fondining toifalari va turlari bo‘yicha taqsimlanishi haqida hisoboti 2025-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra gektar hisobida. 4. Mirzaabdullayeva M.R , Muqumov.A.M , Xafizova.Z.X “YER HUQUQI” o‘quv qo‘llanma,Toshkent -2016 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 03.11.2014 yildagi 301-son Qarori, “Qishloq aholi punktlari yerlaridan foydalanish tartibi to‘g‘risida“ nizom. 6. www.Lex.uz 2 Aholi yashash joylari 15 1 71 26 2 Shu jumladan: shahar va shahar turidagi qishloqlar 16 2 Jami aholi yashash joylarida xususiyl ashtirilg an yerlar 1 7