ERKIN VOHIDOV SHE'RIYATIDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY LEKSIKANING PRAGMATIKASI

716 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 ERKIN VOHIDOV SHE’RIYATIDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY LEKSIKANING PRAGMATIKASI Salohiddinova Irodakhon Andijon davlat universiteti Lingvistika: o’zbek tili yo’nalishi 1-kurs magistranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17999760 Annotatsiya. Mazkur maqolada ijtimoiy-siyosiy leksika o’zi nima, u o’z ichiga qanday guruhlarni qamrab oladi. O’zbek tilida ijtimoiy-siyosiy leksikaning o’rni, ularni qo’llanish darajasi, salmoqdorligi va kamunumligi, qanday pragmatik ma’no kasb etayotgani kabi masalalar yoritilgan. Kalit so’zlar: ijtimoiy-siyosiy leksika, o’zlashmalar, baynalmilala so’zlar. Kirish Bizga ma’lumki, har bir sohada terminlarni ilmiy jihatdan tartibga solib turish uzluksiz jarayondir. Bunda terminologik tamoyillar va me'yorlarga amal qilish bosh mezon boʻlmogʻi kerak. Ushbu lugʻat ana shu talab va ehtiyojdan kelib chiqqan holda tuzildi. “Ijtimoiy – siyosiy terminlarning qisqacha izohli lugʻati” OʻzRFA Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori institutining olimlari A.Madvaliev, N.Mahkamov, Sh.Koʻchimov va Z.Mirahmedovalar tomonidan tuzildi. Lugʻatni nashrga tayyorlash A.Saidnoʻmonov tomonidan amalga oshirildi. Lugʻat soʻzligini yigʻish, shuningdek, ba'zi texnik ishlarni bajarish, institut ilmiy xodimlari: Yo.Haydarov, S.Sattorova, O.Jumaev, S.Barliboeva tomonidan amalga oshirildi. Bu masalalarning oʻta keng qamrovliligi sababli lugʻatda munozarali oʻrinlar boʻlishi tabiiy bir hol, albatta. Shu bois mualliflar lugʻat yuzasidan bildirilgan bunday fikr va mulohazalarni samimiyat ila qabul qiladilar va, oʻz navbatida, oldindan minnatdorchilik bildiradilar. Asosiy qism Asrlar mobaynida arab, fors, tojik tillari oʻzbek tili leksikasining boyishida oʻz o ‘rnini egallab kelgan boʻlsa, qayd etilgan davrdan boshlab bu rolni rus tili oʻynay boshladi. Rus tilining oʻzbek tili leksikasi taraqqiyotiga ta’siri bu tildan faqat soʻzlar olishdangina iborat bo‘lmay, lugʻat boyligining oshishiga, soʻz yasashning ayrim jihatlariga va semantik tizimning kengayishiga ham ta’sir koʻrsatdi. Ijtimoiy-siyosiy leksika lugʻaviy sistemaning jamiyat siyosiy hayoti yoki siyosiy tizimiga bevosita aloqador boʻlgan hodisalar, jarayonlar va munosabatlarni ifodalovchi, ayni vaqtda ijtimoiy-tarixiy, iqtisodiy, madaniy, diniy, ma'naviyma'rifiy kabi omillar aossida shakllanuvchi oʻzgaruvchan qatlamdir. Ijtimoiysiyosiy leksika ijtimoiy-siyosiy terminologiyaga nisbatan kengroq hodisa hisoblanadi. Siyosiy leksika Biz – bola bu kun, Sizdan hay-hay, bizdan-toʻpolon Nega sizga har narsa mumkin, Nega bizga har ish qatagʻon? [10,98] El mulkini bir chekkada tinch kemirib yotgan zot, Besh tiyinga qadrini ham, xalqini ham sotgan zot, [10,163] Ey, koʻngilda mojarolar orzu qilib yotgan jon, Tangring-amal, martabadir, paygʻambaring-shuhrat, shon. Bu davlatga oʻt qoʻyasan, yoʻqotasan xilqatdan, Gar hokimlik tegar boʻlsa senga yangi davlatdan. 717 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Quruq gapdir senga Vatan, xalq-u ozod, istiqbol, Sening uchun istadimmi yurtimga men istiqlol? [10,163] Mudom kurash azobini fidoyilar koʻrganlar, Inqiloblar hosilini muttahamlar oʻrganlar. Siz ham bugun panadasiz, jangga bizni qayraysiz, Biz bu jangda shahid boʻlsak, avvalo siz yayraysiz. Gʻofil xalqim! Tinglarmanmi sening na'ra-uningni, Koʻrarmanmi zuluklardan ozod boʻlgan kuningni? [10,163] Koʻz oldidan oʻtar qirq birinchi yil, Maskov boʻsagʻasi, Achchiq qahraton. Agar qulatmasa daydi oʻq sabil, Berlindan qaytardi boʻlib qahramon. [10,207] Quyida keltirilgan misralar pragmatik tahlil nuqtayi nazaridan izchil va ilmiy tarzda sharhlanadi. Tahlilda nutq subyekti, adresat, baholash, implikatura, presuppozitsiya va kommunikativ maqsad asos qilib olinadi. Berilgan parchalar qarama-qarshilik, fosh etish va norozilik diskursi asosida qurilgan. a) “Biz – bola bu kun…” misralari Bu yerda “biz” va “siz” deiktik birliklari orqali avlodlar va hokimiyat vakillari o‘rtasidagi ijtimoiy ziddiyat pragmatik jihatdan ochiladi. • Nutq subyekti – zulm ostidagi xalq yoki yosh avlod. • Adresat – hukmron tabaqa. • Pragmatik implikatura: qonun va imkoniyatlar teng emas. • Kommunikativ niyat: adolatsizlikni fosh qilish va auditoriyani norozilikka undash. b) “El mulkini bir chekkada tinch kemirib yotgan zot…” Bu yerda kinoya va baholovchi pragmatika ustun: • “kemirib yotgan” fe’li metaforik xarakterga ega bo‘lib, yashirin talon-toroj ma’nosini beradi. • Baholovchi presuppozitsiya: bu shaxslar axloqan tuban. • Pragmatik maqsad — ma’naviy hukm chiqarish. c) Hokimiyat va mansabga sig‘inish motivi Tangring – amal, martabadir… Bu o‘rinda: • Diniy leksika siyosiy kontekstga ko‘chiriladi, natijada keskin pragmatik kontrast yuzaga keladi. • Implikatura: bunday shaxslar uchun vatan, xalq – shunchaki niqob. • Nutq strategiyasi: fosh etuvchi invektiv nutq. d) “Biz bu jangda shahid bo‘lsak…” • Manipulyativ pragmatika ochiladi: xalq qurbon bo‘ladi, foyda boshqalarga tegadi. • “Siz panadasiz” – ayblovchi presuppozitsiya. • Auditoriyada g‘azab va hushyorlik uyg‘otish ko‘zlangan. e) Urush va tarixiy xotira Qirq birinchi yil, Maskov bo‘sag‘asi… Bu misralarda: • Tarixiy presedent birliklar orqali kollektiv xotira faollashtiriladi. 718 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 • Pragmatik vazifa: qahramonlikni yodga olish orqali milliy g‘ururni mustahkamlash. Ijtimoiy leksika Ilm-u she'rda shoh-u sulton, Lek taqdiriga qul, Oʻz elida chekdi gʻurbat, Zor-u nolon, oʻzbegim [10,9]. Madorasda tilmoch ul oʻzbekzoda Barobar soʻzlardi sakkiz tilda ham. U oq xalat qiyib dorushshifoda, Afgʻon bolasiga qoʻyardi malham [10,15]. «Ey voiz, pastga tushgin, Bu gap chiqdi qayerdan!» Navoiy bilan Pushkin Turib keldi qabrdan [10,20]. Yulgʻich aziz boʻlib, bilgich xor boʻlsa, Paytavaning salla boʻlgani shudir. [10,86] a) “Ilm-u she’rda shoh-u sulton…” Bu yerda: • Paradoksal pragmatika mavjud: bilimli shaxs ijtimoiy jihatdan kamsitilgan. • “qul”, “g‘urbat” birliklari orqali ijtimoiy adolatsizlik presuppozitsiyasi beriladi. • Nutqning maqsadi: ijtimoiy achinish va tanqid. b) Ko‘p tillilik va madaniy bag‘rikenglik Barobar so‘zlardi sakkiz tilda ham… • Bu parchada ijobiy baholovchi pragmatika ustun. • Adresat ongida o‘zbek obrazining intellektual modeli yaratiladi. • Pragmatik ta’sir: milliy iftixor. c) “Yulg‘ich aziz bo‘lib…” • Aforistik pragmatika. • Jamiyatda yolg‘on qadriyatlar hukmronligi umumlashtiruvchi implikatura orqali beriladi. • Nutqning kommunikativ kuchi — ogohlantirish. Arab tilidan o’zlashgan o’zlashmalar asosida Madorasda tilmoch ul oʻzbekzoda Barobar soʻzlardi sakkiz tilda ham. U oq xalat qiyib dorushshifoda, Afgʻon bolasiga qoʻyardi malham [10,15]. Bugun dalalarga qadalgan urugʻ Inshooloh, rizq-u barakot toʻlugʻ, [10,25] Yor sevib, olding sen, Erkin, Bu jahondin koʻp saboq, Bundan ortiq qayda maktab, Qaydadir dorilfunun? [10,35] Arabcha o‘zlashmalar (madrasa, dorushshifo, inshoolloh, rizq, barakot): • Nutqqa diniy-madaniy autoritet bag‘ishlaydi. • Auditoriyada ishonch va muqaddaslik presuppozitsiyasini uyg‘otadi. 719 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 • Pragmatik jihatdan bu birliklar axloqiy legitimatsiya vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Fors-tojik tilidan o’zlashgan o’zlashmalar asosida Yana ulugʻ podshoning Farmonin bajo etib, Insoniyat tarixin Qirq bor muxtasar bitib, Qirq donishmand saf chekib Saroy tomon yurmishlar. [10,151] Mana,unga qarang! Xushroʻy, Moʻmingina boladir. Poraxoʻrmas, qoʻlingizni Qaytarolmay oladir. [10,180] Fors-tojik tilidan o‘zlashgan leksika pragmatikasi • “podsho”, “farmon”, “donishmand”, “saroy” birliklari orqali: • tarixiy-ijtimoiy ierarxiya tiklanadi, • matn epik va rasmiy ohang kasb etadi. • Pragmatik maqsad: davlat, hokimiyat va tarixiy mas’uliyatni eslatish. Rus-baynalmilal ijtimoiy-siyosiy leksika Sukunatdan siqilsa ba'zan Halovatga oʻrganmagan jon, Izlab toshqin hislarga maskan, Yoʻl olaman Vokzalga tomon... [10,148] El mulkini bir chekkada tinch kemirib yotgan zot, Besh tiyinga qadrini ham, xalqini ham sotgan zot, [10,163] Kirolmasdan qolgan nabirasini. Domlasiga oʻzi borsinmi sekin Ordenlarni taqib, Oqilni boshlab... [10,207] «Ayting, aya, mening dadam qahramonmi? Togʻlarni ham qulatguvchi pahlavonmi? Toʻpponchasi bormi uning choʻntagida? Ordenlari juda koʻpmi koʻkragida? Mening dadam samolyotda uchadimi? Granata portladi, Tilga kirdi avtomat. Bir yonda butun bir polk, Bir yonda toʻrtta soldat. [10,260] 5. Rus-baynalmilal ijtimoiy-siyosiy leksikaning pragmatik tahlili a) “Vokzal”, “orden”, “avtomat”, “polk” • Bu birliklar sovet davri diskursini chaqiradi. • Presedent kontekst orqali urush, zo‘ravonlik va mafkuraviy bosim eslatiladi. • Pragmatik vazifa: tarixiy travmani jonlantirish. b) Bolaning savollari Mening dadam qahramonmi? 720 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 • Bu yerda sodda bolalar nutqi orqali kuchli pragmatik effekt hosil qilingan. • Implikatura: urush qahramonligi ortida fojea yotadi. • Nutq strategiyasi: emotsional ta’sirni kuchaytirish. Xulosa qilib aytish mumkinki, tematik guruhnini boshqa tizimli strukturali shakllanishlardan ajratishga imkon beradigan yana bir muhim xususiyat uning elementlari oʻrtasida mutlaqo boshqa turdagi munosabatlarning mavjudligi (ba’zi hollarda ichki tuzilmaviy aloqalar umuman yoʻq). Tematik guruh elementlarini tartiblashning asosiy turi sabab hisoblanadi. Erkin vohidov ijodida ijtimoiy-siyosiy leksemaning ko’rinishlari va tasniflarini imkon darajasida o’rganib chiqdik va bu yo’nalish doirasida bundan kattaroq ilmiy izlanish olib borish uchun o’zida yetarli material yetkazib bera oladigan manba ekanligiga guvoh bo’ldik. Foydalangan adabiyotlar ro’yxati: 1. Бегматов, Б. Б. (2020). Роль и функции русского языка в условиях суверенного Узбекистана. Наука и общество, 1(65), 33-37. 2. Будаев, Э.В. Современная политическая лингвистика [Электронный ресурс] / - Режим доступа: http://www.philology.ru/ linguistics1/budaev-chudinov06a.htm 3. Васильев, Л.М. Теория семантических полей [Текст] / Л.М. Васильев // Вопросы языкознания. - 1971. - № 5. - С. 105-113. 4. Дилшатович, Б. Б. (2020). ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКА. Academic Research in Educational Sciences, 1(4), 1044-1050. 5. Крючкова, Т.Б. Специфика изменения значений общественно-политической лексики и терминологии [Текст] / Т.Б. Крючкова // Диахроническая социолингвистика. - М.: Наука, 1993. - С. 188-199. 6. Полевые структуры в системе языка/науч. ред. З.Д.Попова. - Воронеж, 1989.- 158 7. Шукурова, М. А., Эргашева, С. Б., & Бекматов, Б. Д. (2021). ЖАҲОН ТИЛЛАРИ ТИЗИМИДА РУС ТИЛИ. Academic Research in Educational Sciences, 2(1), 10411046. 8. Bekmatov, B. D., & Bozorov, N. N. (2021). FORMATION OF SOCIAL COMPETENCE AT STUDENTS OF PROFESSIONAL COLLEGES. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 2(3), 200-204. 9. Bekmatov, B. D., & Bekmatovа, E. E. (2021). SITUATIONAL ANALYSIS METHOD. Academic Research in Educational Sciences, 2(1), 1035-1040. 10. Vohidov e. Oʻzbegim: she'rlar, dostonlar, hajviyalar, muxammaslar, tarjimalar. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017. - 400 b.